«Aqyldy qalanyń» adymdary

«Elorda – Elbasynyń tól qoltańbasy» dedik. О́ıtkeni, bul shahar Tuńǵysh Prezıdenttiń biregeı sheshiminiń jemisi hám jeńisi. «Astana, paı-paı, shirkin, arman qala!» dep tamsandyq. Munyń da sebebi aıqyn: alys-jaqyn elderdiń «sen tur, men ataıyn» sáýletshi-arhıtektorlary kelip, keńesip «pishken» keskinderinen, keremet, ǵajaıyp dep tanylǵan týyndylarynan týǵan qala qalaı kóz súısintpesin, qalaı ásem bolmasyn?! «Astana – aıryqsha, ǵalamdyq ıdeıalardyń alańy» degenimiz bar taǵy.   Eldi eleńdetken EKSPO Aldymen álem nazaryn aýdarǵan halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesin áńgimelesek. Qozy kósh aýmaqta júrgizilip jatqan qurylys ju­mys­tary jyl sońyna deıin aıaqtalmaq. «Astana EKSPO-2017» UK» AQ basqarma tóraǵasy Ah­met­jan Esimovtiń aıtýynsha, baıraqty sharaǵa 100 memleket qatysady, taǵy 18 halyqaralyq uıym bar. Kórme kezinde jıyrma shaqty el ult­tyq kúnderin ótkizedi. Kórme ótkizý ýaqy­ty jaqyndaǵan saıyn, álem elderi tarapynan qyzyǵýshylyq kóptep baıqalyp jatqan syńaı­ly. Máselen, jaqynda Fınlıandııa eli kórmege qatysatyny týraly kelisimshartqa qol qoıǵan. Energııa únemdeý men «jasyl tehnologııalar» salasynda aldyńǵy qatardaǵy fın kompanııalary EKSPO-2017 kórmesine arnap ekspozısııa jasaýǵa sheshim qabyldaǵan. Elorda týrızmin damytý – kún tártibindegi másele. Al EKSPO kórmesi úsh aıda 5 mıllıonǵa tarta qonaq qabyldamaq. Olarǵa qyzmet kórsetý úshin daıyndyq jumystary búginnen bastalyp ketken. Árıne, eń aldymen týrıstik aqparattyq týrlar qolǵa alyndy. Máselen, 100 sheteldik trevel-kompanııa úshin jetpisten astam týrıstik baǵdarlar ázirlendi. Aqmola týrızm basqarmasy Astana, Almaty, Aqmola, Pavlodar jáne Sol­tús­tik Qazaqstan oblystarynyń týroperatorlaryna «Shýche-Býrabaı» shıpajaı aımaǵy boıynsha «Býrabaı – Qazaqstannyń qazynasy» aqparattyq-jarnama týryn usyndy. Osylaısha, kórmege kelýshiler elimizdiń kórkem jerlerin, mádenı jáne tarıhı nysandaryn kórýge múmkindik alady. Búginde 30 jetekshi shıpajaı ny­sany ókilderi jáne óńirlik týroperatorlar ara­synda kelisimshart jasalǵan. Mamandar kór­mege keletin árbir sheteldiktiń elimizde shamamen tórt kún bolatynyn ári 1,5 myń AQSh dollary kóleminde qarajat jumsaıtynyn aıtady.   Bul júıe jol  júrýdi jeńildetedi Jazdyń ortasynda ǵana «elorda turǵyndary mıllıonnan asty» dep jar salǵanbyz. Megapolıske aınalǵan shahar halqynyń 33 paıyzy qoǵamdyq kólikterdi paıdalanady eken. Bul kórsetkish az, árıne. Salystyryp kórelik, «aqyldy qalalardyń» alǵashqy tobynan tabylatyn Nıý-Iork turǵyndarynyń 54,3 pa­ıyzy, sıngapýrlyqtardyń 63 paıyzy, Máskeý shaharynyń 66 paıyzy, London halqynyń 37 paıyzy qoǵamdyq kóliktiń kómegine júginedi. Dese de, qala basshylyǵy álgi sandy 45 paıyzǵa jetkizýdi josparlap otyr. Al ol úshin ıgiligi mol ilkimdi ister úzilmeýi tıis. Máselen, «ASTRA PLAT» qoǵamdyq kólikterde júrý aqysyn tóleýdiń elektrondy júıesi – elordanyń osy salasyn damytýdaǵy mańyzdy qadamdardyń biri. Kólik keshenin jańǵyrtý josparynyń ajyramas bóligi desek te qatelespeımiz. Jolaýshylar tasymalyn burynǵydan da jaıly etýdi maqsat etken shara qoǵamdyq kólikti paıdalanýshylardyń statıstıkasyn ońaı qalyptastyryp, marshrýttyq jelini tıimdi josparlaýǵa múmkindik beretin kórinedi. Sonymen qatar, qaltada aqsha ustap júrý qajettiliginen bosatyp, qolma-qol aqsha urlyǵyn tómendetedi eken. Qoǵamdyq kólik qyzmetkerleriniń tabysty jasyryp qalýy, jol júrýge tólem jasaý júıesiniń jalpy qolaısyzdyǵy syndy problemalardy sheshetini taǵy bar. Mamandar sózine sensek, jol júrý aqysyn tóleýdiń elektrondy júıesi turǵyndarǵa qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartady, qarjylyq aınalymdar men salyqtyq alymdardy arttyrady, jolaýshylardy otyrǵyzyp, túsirý ýaqytyn qysqartady, «bıletsiz júretinderdi» anyqtaýǵa septespek. Búginde jol júrýge arnalǵan kóliktik tólem kartalarynyń dızaıny maquldanyp, 320-shaqty avtobýsqa arnaıy jabdyqtar ornatylyp úlgergen. Italııa, Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Izraıl, Koreıa, AQSh sııaqty elderdiń tájirıbesi paıdalanylǵan bul jobanyń alǵashqy kezeńi aıaqtalýǵa jaqyn. «Aldyn ala júrgizilgen baqylaýdan júıeniń birinshi kezeńiniń jolaýshylar tarapynan jaqsy qabyldanǵanyn baıqadyq. Bul astanalyq kólik salasynyń damý tarıhynda birinshi ret qala mańyna qatynaıtyn avtobýstarda qoldanyldy. Al jańa júıeniń oń baǵalanýy jolaqysy ortasha eseppen 50 teńgege, keıbir aımaqtarǵa, máselen, Babataıǵa 120 teńgege, Arshalyǵa 100 teńgege arzandaǵanymen baılanysty. Tarıfter sany 84-ten 5-ke deıin qysqardy. Áleýmettik jeńildikterge ıe azamattar tegin júredi», deıdi «Astana-LRT» JShS jolaýshylar kóligi boıynsha mamany Ábdihamıt Tamabaev. Onyń aıtýynsha, «ASTRA PLAT» elektrondy júıesiniń ekinshi kezeńi júrdek avtobýstarda kóliktik kartamen tólem júrgizýge múmkindik beredi. Osy tusta aıta keterligi, júıe tolyq iske qosylǵansha, qala aýmaǵynda tólem kartalaryn satatyn otyz avtomat pen on kassa ornatylmaq.   «SmartAstana» –  «aqyldy qalanyń» aıshyǵy «Memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrýǵa qazir zerttelip jatqan smart-sheshimderdiń tolyq spektri yqpal etedi. Bul – jumystyń ashyqtyǵyn arttyrý, TKSh júıesiniń áldeqaıda aıqyn jumysyn qalyptastyrý, qoǵamdyq kólik, bilim, densaýlyq saqtaý salalarynda smart-sheshimderdi engizý. Búginde birqatar jobalar júzege asyryldy», degeni bar Astana ákimi Áset Isekeshevtiń. Onysy – «Astana Innovations» AQ qolǵa alǵan kádimgi «SmartAstana» jobasy. Shapaǵatyn kórip, sezinip júrgenimiz de ras. О́tken jyly jobanyń birneshe tarmaǵy ınvestorlardyń qarjysy esebinen júzege asyryla bastaǵan. Basym bóligi portal men «SmartAstana» mobıldi qosymshasyna biriktirildi. Ol barlyq elorda turǵyndary men qonaqtaryna qoljetimdi. Kez kelgen adam uıaly baılanys telefonyna «Apple Store» jáne «Play Naýket» baǵdarlamalary arqyly tegin júkteı alady. Muny qoldanýshy qalalyq avtobýstardyń qozǵalysyn onlaın rejimde op-ońaı baqylap, jol qozǵalysy erejeleri aıyppuldaryn teksere alady. Sonymen qatar, «Intellektýaldyq baılanys ortalyǵyna» ótinish bildirip, halyqaralyq jáne ishki áýe reısteriniń ushý, ushyp kelý ýaqytyn, poıyz, qalaaralyq avtobýstardyń kestesin qıyndyqsyz kóredi. Qosymshanyń «Smart tickets» aıdary ar­qyly «Báıterek» monýmenti, «Atameken Qazaq­stan kartasy» etnomemorıaldyq kesheni, Jastar saraıy, S.Seıfýllın atyndaǵy mýzeı, Q.Qýa­nyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatry, Memlekettik akademııalyq fılarmonııa, Qýyrshaq teatry syndy mádenı oryndarda ótetin is-sharalar bıletin onlaın satyp alýǵa bolady. Jaqynda sporttyq sharalarǵa da bılet satyp alý múmkindigi týmaq. Qosymsha, sondaı-aq, mektepterdegi sabaqtardyń bolmaýy, tas joldardyń jabylýy men ashylýy jáne qaladaǵy jaısyz aýa raıy týraly push-habarlamalardy lezde alý fýnksııasymen yńǵaıly. Búginde muny 60 myńnan astam adam júktep úlgeripti. «SmartAstana» jobasynyń bir tarmaǵy – jyl basynda iske qosylǵan «Intellektýaldy baılanys ortalyǵy». «101», «102», «103» sekildi jedel qyzmetterdiń qataryna qosylǵan «109» nómiri endi qarapaıym azamattardy qaladaǵy qyzmet kórsetetin mekemelermen tikeleı baılanystyrady. Iаǵnı, kommýnaldyq-turmystyq sıpattaǵy máselelerdi sheshýge barynsha kómek bermek. Ortalyq tek telefon arqyly ǵana emes, baılanystyń barlyq túrleri, atap aıtqanda, «SmartAstana» mobıldi qosymshasy, «smart.astana.kz» web-portaly jáne áleýmettik jelilerdegi «Astana 109» paraqshalary bo­ıynsha túsken ótinishterge jaýap beredi. Joba júzege asqannan beri 150 myńǵa jýyq ótinim qabyldapty. «Smart mektep» te oqýshylardyń qaýip­siz­digimen qatar, bilim oshaǵyndaǵy úderisterdi jeńildetýde. Ázirge qanatqaqty bastama elordanyń №3 mektep-gımnazııasy men №15 mektep-lıseıi bazasynda júzege asýda. Munda árbir oqýshynyń ǵımaratqa kirip-shyqqan ýaqyty ata-analarǵa SMS-habarlama arqyly jetedi. «Smart mekteptiń» ishindegi «E-ashana», «E-kitaphana» aıdarlary jetkinshekterdiń alańsyz bilim alýlaryna yńǵaılandyrylǵan. Sol sııaqty, №4 qalalyq emhanada synaqtan ótip jatqan «Smart emhana» jobasy medısınalyq qyzmet kórsetýdiń sapasyn jaqsartýdy kózdese, «Smart kóshe jaryǵy» elektr energııasyn tıimdi paıdalaný jáne kóshe jaryǵy shyǵyndaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan. «Smart Payments», «3D teh­no­logııalar ortalyǵy», «Open Wi-Fi», «Qa­ý­ip­siz qala» sııaqty jobalardyń da aldaǵy ýaqyt­ta kúndelikti ómirimizdiń qajetine keńinen jarary sózsiz.   El ıgiligin kórgen «Ekotaksı» Úsh jyl buryn ǵana tanystyrylǵan «Ekotak­sı» qyzmetin búginde bilmeıtinder kemde-kem. Ekologııalyq otynmen júretin kólikterdiń qyzy­ǵyn qazirgi tańda almatylyqtar men shym­kent­tikter de kórýde. Elordada ekologııalyq otyn­men júretin kólikterge arnalǵan iri taksı par­kin ashýdy jáne kelimdi-ketimdi qonaqtarǵa qoǵam­dyq qyzmettiń zamanaýı túrin usynýdy maq­sat etken joba bastapqy údeden shyǵyp ta úlgergen. «Astana Mobility» jobasynyń aıasynda júze­ge asqan «Ekotaksı» qyzmetin Prezıdenttiń ózi qol­dap, taksoparktiń alǵashqy jolaýshysy atan­ǵa­ny da kóz aldymyzda. «Bul jobany iske asy­rý EKSPO halyqaralyq kórmesin ótkizýge qala ınfra­qurylymyn daıarlaýdaǵy alǵashqy qadam­dardyń biri», degen edi sonda Elbasy rıza keıippen. «Ekotaksı» qyzmeti alǵash iske qosylǵanda, ońtústikkoreıalyq «Ssang Yong Kyron» markaly 100 avtokólik jolǵa shyqqan-tyn. Kóp uzamaı «Peugeot Partner Tepee» markaly 70 avto­kólik qatardy tolyqtyrdy. Álem elderin eleńdetken EKSPO kórmesi kezinde 500-ge jetkizilmek. «Ekotaksı» jolaýshylarynyń qaýipsizdigin de basty nazarǵa alǵan. Salonynda qajetti jaǵdaı barynsha jasalǵan. Taksıdiń qaıda júrgenin dıspetcherler monıtor arqyly baqylap otyratyndyqtan, jolaýshylar kólikti kóp kútpeıdi. Jolaqy qunyn taksometr eseptep shyǵarady. Bul júrgen jolyńyzdyń qashyqtyǵyna baılanysty. Negizgi tarıf – bes shaqyrymǵa deıin – 650-750 teńge. Odan ári ár shaqyrymyna 140-150 teńge qosylady. Búginde ekotaksılerdiń kópshiligine tólem qabyldaý termınaly ornatylǵan. Oǵan qosa, «Wi-Fi» ǵalamtor jelisimen qamtylǵan. Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan»