Keshegi men búginginiń arasy

Táýelsizdik – taǵdyrymyz

Egemen qazaq eliniń tarıhy taǵy da bir jasqa eseıdi. Eren jetistiktermen aıaqtalǵan 2010 jyl jaqsy jańalyqtarmen jalǵasýda. Al jalpy egemen el atanǵanymyzǵa amanshylyq bolsa 20 jyl tolady. Bul merzim az ba, álde kóp pe? Álbette, árkimniń qaıtarar jaýaby da árqıly bolary haq. О́tken kezeńniń alǵashqy jyl­da­rynda basymyzdan ótkizgen­der­di ja­syr­maı, jetistikterimizdi oryn­syz asyra madaq­ta­maı, ádep­tilik aıasynda óz pikirimdi bildirgendi jón kórdim. Tarıhı 1991 jyl – ata-ba­ba­lardyń myńdaǵan jyl ańsa­ǵan armany men urpaǵyna tap­syr­ǵan amanatynyń iske asqan kezeńi. Sol jyldyń jeltoq­sa­nyn­da táýelsizdiktiń aq tańy­men kıeli qazaq dalasynyń kó­gildir aspanynda jarqyraǵan nur­ly kún, samǵap ushqan qy­ran qus, jelbiregen kókbaıraq egemen eldiń shattyq qýany­shyn, alǵa qoıǵan muraty men maqsatyn álemge pash etti. Ulttyq tarıhymyz óz tilinde sóıleı bastady, onyń áli de bolsa bulbuldaı saıraıtyn kezi alda. Basty qundylyqtar óz­gerip, tyń maqsattar aıqyn­da­lyp, jańa talap týyndady. Erkelikti kótere bermeıtin qa­tygez naryq saıasatynyń ta­la­byna beıimdelý kimge de bolsa ońaıǵa túsken joq. Ońtaılandyrý úrdisi beleń alǵan jyldary Tal­dy­qorǵan oblysy, Almaty obly­sy­nyń quramyna enip, segiz aýdan taratyldy. Bul táýelsizdigimizdiń altynshy, jetinshi jyldarynda qabyldanǵan sheshim edi. Bılik basyndaǵy qaıratker­le­ri­mizdiń de, buqara halyqtyń da es­kiden bas tartýy qandaı qıyn bolsa, jańa talapqa saı kásip­ker­likti damytyp, búgingideı súbeli tabysqa kenelý sonshalyqty kúr­de­li boldy. Bizdiń el bul belesten de súrinbeı ótti. О́tken kezeń­niń eń ókinishtisi – tárbıe ju­my­synyń bastaýy balabaqshalar men mádenıet úıleriniń jabylýyna kóp jerlerde jol berilgendigi. Tipti, aýyldy mekenderde densaý­lyq saqtaý mekemeleriniń jabyl­ǵanyn qııanat dep uqtyq. Táýbe, qa­zir olardy qaıtarý men qalpy­na keltirý sharalary júıeli jol­ǵa qoı­yldy. Bul rette álemdik stan­dartqa saı jańa ǵımarattar da tur­ǵyzylýda. О́mirdiń tek eski men jańanyń kúresi ǵana emes, ómir mektebi ekenine de kózimiz jetti. Qazaqtyń «úmitiń úzilmesin» degen qanatty qaǵıdasynyń qun­dy­lyǵy aınalasy 19 jyldyń ishin­­de dáleldense, ol elimizde júr­gizilgen syndarly saıasat pen el yntymaǵynyń, bereke-birliginiń nátıjesi, eńbek maıdanyndaǵy otandastarymyzdyń kásipker­lik­ke, básekege qabilettiliginiń shyń­dalǵanynan, ulttyq mádenıetimiz, salt-dástúrimizdiń artyqshy­ly­ǵy­nan, urpaqtar sabaqtas­ty­ǵy­nyń beriktigi men myqty­ly­ǵy­nan desem, artyq aıtqandyq emes. Mereılensek, osyndaı teń­desi joq ulttyq qundylyq­ta­ry­myzben maqtanaıyq. El bo­lyp ótpeli kezeńniń qıynshy­lyq­taryna tótep berdik. «Kóp­pen kórgen uly toı» degendeı, eki ǵasyrdyń toǵysyna tuspa-tus kelgen táýelsizdiktiń al­ǵash­qy jyldarynda týyndaǵan tapshylyqqa, qymbatshylyqqa qarymta retinde shydamdy­lyq­tyń, tózimdiliktiń úlgisin kórsetken dana halqymyzdyń ortasynda jaýapty qyzmet at­qarǵan kúnderimmen marqaıatyn azamattar qataryndamyn. Sana-sezim silkinisinen eń­se­miz kóterildi. Sońǵy jylda­ry respýblıkalyq «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Almaty oblysy aımaǵynda, onyń ishinde Taldyqorǵan qa­la­synda turǵyzylǵan eskert­kish­ter qazaq tarıhyn, ádebıeti men mádenıetin nasıhattaı­tyn, jastardy eljandylyqqa tárbıeleıtin kıeli orynǵa aı­nalǵany da táýelsizdigimizdiń ar­qasy. Ulttyq rýhymyz asqaq­tap, ádebıet pen mádenıt, bilim men ǵylym jańa deńgeıge kóte­rildi. Jyl ótken saıyn elimiz­diń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq jaǵ­daıy nyǵaıyp, álem­dik deń­geı­degi damyǵan eldermen terezemiz teńesti, sheka­ra­myz bekidi. Son­dyqtan da bolar, Qazaq eliniń pikirimen sa­nasyp, ózara eki jaqty qarym-qatynas ornatý­ǵa múddeli mem­leketter sany jyl ótken saıyn kóbeıip keledi. Uza­ǵy­nan bolǵaı. Kezinde 102 ulttyń ókili mekendegen Qazaqstan halyq­tar dostyǵynyń zerthanasyna teńelse, endi mine, 140 etnos pen 46 konfessııaǵa ortaq úı bolyp tabylatyn elimizdegi etnosaralyq kelisim – búkil álem moıyndaǵan erekshe qu­by­lysqa teńelip, keńinen na­sı­hattalyp otyr. Týǵan jerinen kúshpen jer aýdarylyp, tamyrynan aıyrylǵan ult ókil­deri kıeli qazaq jerinen pana taýyp, keńqoltyq ulttyń qonaq­jaılylyǵy, meımandosty­ǵy, aı­ryqsha baýyrmaldyǵy men adam syılaý izettiliginiń ar­qasynda jatbaýyrlyqqa ushy­­ramaı, el birliginiń ajy­ramas bóligine aınalýy sebepti Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy úlken abyroımen aıaqtaldy. Bul álem tarıhyn­daǵy eleýli oqıǵa jańa eýr­azııalyq qaýipsizdik sáýletin qurý­da mańyzdy ról atqardy. Mine, bul jáıt osyndaı qysqa merzim ishinde álemniń basqa elderine ónege-úlgi bolarlyq, ádil bılik aıtar el deńgeıine kóterilgenimizdi dáleldedi. Dúnıe júzine tanymal mem­leket qaıratkerleriniń eli­mizdiń damý jolyna qyzyǵý­shy­lyq bildirýi de tegin emes. Syn kózben kúdiktene kelip, tańdanyp ta, tamsanyp ta qaıtatyndary barshylyq. Bul qazaqstandyqtardy jigerlendirip, jańa beleske erkin kóterilýine yqpal etip keledi. О́z tarıhyn jaspen emes, taspen jazyp, ozǵan elderdiń qataryna qosylǵan Qazaq eli álemdik daǵdarysty da eńsere bildi. Básekege qabilettiligimiz shyn máninde synalyp ta, is júzinde shyńdalyp ta úlgerdi. Desek te, áli de bolsa kóńil aýdaratyn másele barshylyq. Ol – shyrmaýyqtaı oralǵan jem­qor­lyq, ol – ortaq qazannyń taby­synan kún kórý ádetinen aryla almaı kele jatqan pende­lerdiń ashkózdigi, áli de bolsa saqtalyp kele jatqan ju­mys­syzdyq. Qan­sha tyrysqanmen, aýyz­dyqtaýǵa shama kele almaı otyrǵan qym­batshylyq. Ashyǵyn aıtalyq, Qazaqstan­nyń sonaý patsha zamanynan bastap, Keńes Odaǵy kezinde de shıkizat óndirýshi el bolyp kelgendigi qanshalyqty aıqyn bolsa, osy úrdistiń qazir de jalǵasyp kele jatqany jasyryn emes. Ádilin aıtsaq, kesh te bolsa ozyq teh­no­logııany ıgerýge qabiletti maman­dardy daıarlaý sharalary júıeli jolǵa qoıyla bastaǵanyn sezip te, bilip te otyrmyz. Amanshy­lyq bolsa, endi birer jylda jer asty baılyǵymyzdy ulttyq ma­man­darymyz ıgerip, el yrzyǵyna uqsatatyny daý týdyrmasa kerek. Laıym solaı bolǵaı. «Birlik túbi – tirlik» degen qa­ǵı­dany eskere otyryp, daý-damaıdy qoıyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, tyǵy­ryq­tan shyǵý jolyn dóp basyp, ámse jeńiske jete bilgen qazaq ulty danalyqtyń úlgisin kórse­tip, álemdik saıasat aıdynynda da ózindik ustanymy men pikirin tııa­naqtylyqpen tanytatyn kez de osy kez bolsa kerek. Edil patsha kezinde bir sebeptermen irgesin bólip ketken Ýar dosyna Bulǵaq babanyń aldynda: – Ýa, batyr, ókpeń oryn­dy. Meniń aǵattyǵym bolsa, keshirimmen qaraǵaısyń. Mynandaı úlken ulysta, uly qaǵandyqty bı­lep turyp qatelespeý qıyn. Eki qolym jaýdyń jaǵasynda bolsa, eki kózim daý-damaıdyń talasynda. Sonda óziń oılashy, eki aıaq qalaı qaraı júrmek? Aǵat sóılep, kóńilińe kóleńke túsir­sem, aıyp mende, – degen eken. Ekeýi bir-birin túsinisip, Bul­ǵaq babanyń aq batasyn alyp, kúsh biriktirip, talaı jeńiske jet­keninen nege sabaq almasqa. «Aǵa­lasqanǵa taý kóp, jaǵalasqanǵa jaý kóp» degendeı, álem keńis­tiginde jaǵalasýdan paıda tapqan el joq. Aldymyzda úlken maq­sat­tar tur. Erteńgi kúnim ne bolar eken? Keleli isti neden bas­taýym kerek degen saýaldar kimdi de bolsa oılandyrmaı, tolǵan­dyrmaı qoımaıdy. Eldiń kóbi bir kúnim aman ótti, erteńgi kúnim sá­ti­men bastalsa eken dep, táýbesin aıtyp, bala-shaǵasyn qanaǵatqa shaqyrady. Eldi ámse eleńdetip otyratyn osy suraqqa kún turmaq, saǵat saı­yn myń túrli jaýaptyń taby­lyp jatqany qan­daı ǵanıbet de­seńshi! Endi alǵa qoı­yl­ǵan mindet­ter­diń asqar bıik taý ekenin bir kisideı túsinip, oryndalýyna judyryqtaı ju­mylýymyz – búgingi kúnniń qa­jet­tiligi. «Qo­ryq­qan qylmys emes» degendeı, qoryqsaq alaýyz­dyqtan, satqyn­dyqtan, ekijúz­di­likten qorqaıyq. Biraq onyń órbýi­ne jol bermeı, el yntymaǵyn nyǵaıtsaq, yrysy­myz­dyń da, en baılyǵymyzdyń da eselep ósetini kúmánsiz. Aldymyzda turǵan uly mindetterdi oryndaý – abyroıly da aıdyndy elge ǵana tán qasıet. Ol úshin keń oılylyqpen, tereń túsinikpen, adaldyqpen bite qaınasa órbıtin senim men birlik degen qasıetti uǵymdy qalyptastyrý qajet. Senim bekimeı, birlik nyǵaımaı batyl­dyq ta, batyrlyq ta qalyp­taspaıdy. Zaman únemi alǵa jyljıdy. Onyń talabyna saı adamnyń ózgerýi de aqıqat. Qandy jeksenbiden bastalaǵan HH ǵasyr­dyń kórgen azaby men qıynshy­lyǵy az emes. Jetistikterin joqqa shyǵarý da qııanat. Endeshe, el tarıhyna aınalǵan zaman aldynda ádeptilikpen ba­symyzdy ıip, naryq ámirshiligi­men ótetin myna zamannyń qamyn ádildik turǵysynan sheshýge bilekti sybana kirisken eldiń utary kóp. Aq jolmen kelgen jetistikke qýana bilý de, qýanyshty bólise bilý de úlken parasat­tylyq pen adamgershilik aıasy­nan arna tabar qasıet. Urpa­ǵyna úlken úmitpen qarap, nyq senim artqan babalary­myzdyń amanaty bizge tarıh taǵyly­my­men jetken. Alýan túrli sy­naq­tan ótken tarıh sony­symen qundy. Onyń aq-qara­syn aıy­ryp tarazylaı bilsek, birlik pen tirlikte ǵumyr keshsek, áli de talaı asýdan asyp, talaı ıgilikke jeterimiz haq. Qoǵam dińi sonysymen myqty. Naýryz QYLYShBAEV, Almaty oblysynyń qurmetti azamaty.Almaty oblysy.