Kúıimen dalany terbetken

Kúı ónerindegi alyp tulǵalarymyzdyń biri – Dına shesheı 150 jasqa kelip otyr. Kezinde ustazy Qurmanǵazynyń qasıetti qara dombyrasyn basqa izbasarlarynyń birde birine tabys etpeı, Dınaǵa usynýy kóp jáıtti ań­ǵartsa kerek. Qurekeńniń: «Ekeýmizdiń oń qol men sol qolymyzdy aýys­tyr­saq, bizden asqan domby­ra­shy bolmas edi» deýi de osy aıtqanymyzdy aı­qyn­daı túsedi. Endi birde tarıhtyń tońynan ustazy shákirtiniń aldynda kúı­den tosyldy degen derek tabylyp jatsa, ol da tań qalarlyq jaǵdaı emes. О́ıtkeni, mundaı jaǵ­daı­lar án-kúı, aıtys ónerin­de, olardyń birqaqpaı sóz­derinde kóptep kezdesedi. Mysaly: Táttim­bettiń Mal­­ǵaradan, Kenenniń Látıpa­dan, Bala Orazdyń Jibekten jeńile jaz­daýy osy sózimizdiń bir dáleli. «Eki ıyǵyna eki kisi mingendeı» dep Aqań keltiretindeı, Dına she­sheı tabıǵatynan alapat kúshtiń ıesi bolsa kerek. Árıne, qazaqtyń dás­túrli kúıshilik ónerinde de tap sondaı teńdesi joq tegeýrindi óner ıesi bol­dy. Halyq arasynda da aıt­qanymyzǵa aıǵaq bolardaı ańyz áńgimeler de, mysaldar da kóptep kezdesedi. Aıta­lyq, qoraǵa túsken urylardan kek al­maq maqsatynda, jalǵyz ózi atqa qon­ǵan ol, jaýlaryn baýdaı túsirse kerek. Endi sońǵysyna umtylǵan sátte qolań shashy qobyrap ıyqqa túskende ǵana jábirleýshi jaq kim ekenin tanyp, aı­da­ǵan malyn qaıtaryp, at-shapan aıyp­­taryn tólegen kórinedi. Endi birde qurdasy Seıtek attyń ústinde shal­qaıa túsip, ázil-qaljyń ústinde, Dına shesheıge unamsyzdaý sózder aıtsa kerek. Shesheı qarsylasyn atynyń ústi­nen julyp alǵandaı tizesine basyp, «oı­nap sóıleseń de, oılap sóı­le» degenge keltiredi. Al Seıtek bolsa Sahalın ara­lynda aıdaýda bo­lyp, alapat kúsh-qaı­raty men jigeri­niń ar­qasynda elge aman-esen oral­ǵany tarıhtan belgili. Professor T.Mer­ǵa­lıevtiń «Jańa dáýir jyr­shysy» atty monografııalyq eń­begi­nen de jan-jaqty maǵlumat tabýǵa bolady: erkekshe kıinip, toı-toma­laq­tarda talaı kúreske shyǵyp, men degen jigitterdi shań qaptyrǵany da belgili. Kúıshiniń ákesi Kenje bolsa, quıryq jalyna qoly tıgen asaýdy quryqsyz tabandata turǵyzatyn alyp kúsh ıesi bolǵan. Sonymen qatar Kenje elge syıly edi, Qurmanǵazy, Tóremurat syn­dy jáne t.b. el azamat­tarymen ara­lasqan degen derekter jetkilikti. Dına anamyzdyń aǵyl-tegil kúsh-qaırat ıesi bolýy áke­si Kenjeden daryǵan desedi. Q.Mu­hıtov «Konsertterde, sheshemizdi sahnada oryn­dyqtyń bıiktigindeı qy­lyp ja­ıyl­ǵan 7-8 qabat kórpeniń ústi­ne qo­lynan demep, shyǵaryp salýshy edik» dep jazady. Dástúrli kúı ónerinen shesheıdiń báıge bermestigine bultartpas belgi – onyń úntaspada, kúıtabaqta qaldyryp ketken óziniń oryndaýyndaǵy kúıler úlgisi bolyp tabylady. Kúı atasy Qur­manǵazydan bastap, uly kúıshi­lerdiń muralary, halyq kúıleri, án muralary Eýropa úlgisinde jazy­lyp jatqan shyǵarmalarda talanttardyń aty tasada qalyp, tek shıkizat retinde paıdalanyp, talan-tarajǵa túsip jat­qa­ny týraly A.Jubanovtyń kezinde qynjyla aıtqany belgili. Kerisinshe, Dına shesheıdiń birde-bir kúıi osyn­daı talapaıǵa túspegen. О́ıtkeni, onyń shyǵarmashylyǵy men oryndaýshylyq sheberligi úırenshikti úlgilerden múl­dem basqa bolatyn. Aqań basqarǵan or­kestrdiń oryndaýynda da tek «Ásem qońyr», «Toıbastar», «16 jyl» sııaq­ty kúıleri boldy. Muny da Dına she­sheıdiń ulylyǵynyń bir kórinisi dep túsingen jón. Osy kúnge deıin kúıleriniń aýyz­dyǵa aldyrmaı, aıaqtyǵa shaldyrmaı, oryndaýshylyq ónerde, pedagogı­ka­lyq salada ataq úshin aıanyp qalmaı­tyn pysyqaılardyń túrli aıla-amal­darynan aman qalyp, ózin tulǵadan bu­ryn qoıatyn ózimshil jandarǵa aýyz­dyq­tatpaı kele jatýynyń tereń syry da osynda jatyr. Kúı ananyń shyǵar­mashylyǵyndaǵy kúı shyǵarý, oryn­daý­shylyq ádis-tásilderi dala akade­mııa­syn tolyq meńgergen tulǵa ekenin tanytady desek, Dına óneriniń zerttelýi 1937 jyldan, Almatyǵa kelgen kezeńinen bastaý alady. Ǵalymdardyń ishinde alǵash bolyp kúıshi týraly tolymdy eńbek jazǵan belgili ǵalym, kompozıtor, dırıjer, akademık A.Ju­banovty ataımyz desek, ǵalymnyń «Qazaqtyń halyq kom­po­zıtorlary», «Ǵasyrlar pernesi», «Qur­­­manǵazy», «Án-kúı sapary», «О́s­ken óner», t.b. eńbekterinen Dına kúı­shi tý­raly da maǵlumat tabamyz. Dı­na­nyń Máskeýde, Tashkentte ótken on­kún­­dik­terge qatysqany týraly mý­zyka syn­shy­lary keńinen tolǵap jazsa, Ǵ.Bısenova Dına týraly kólemdi eńbek ja­zyp, kandıdattyq dıssertasııasyn qor­­ǵady. Sondaı-aq О́.Baıdildaevtyń taǵylymdy radıohabarlary, professor P.Shege­baev­tyń ǵylymı eńbegi, Qazaq­stannyń halyq ártisi, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, professor Q.Ahme­dııarovtyń «Ásem qońyr» atty, t.b. týyndylary ataqty kúıshiniń mu­ra­syn nasıhattaýǵa qosylǵan súbeli dúnıe­ler. Shákirtteri Ǵ.Áljanov, R.Omarov, Á.О́te­ǵulov izin keıingi tolqynnan B.Qarabalına R.Ǵab­dıev, S.Jalmyshev, Q.Ahmedııarov, R.Aıdarbaeva, O.Dúı­sen, T.Alıpbaev, A.Úl­ken­baeva, t.b. jemisti jalǵastyra bildi. Jasyratyn nesi bar, halyq mýzy­kasyn nasıhattap, zertteýde, Eýro­pa­nyń mýzykalyq úlgisi ozyq óner sana­lyp, osynyń saldarynan dás­túr­li tól muralar týǵan jerinde «abo­rıgen­derdiń» mýzykasy bolyp shyǵa kelgenin kezinde kórnekti ǵalym, marqum A.Seıdimbek aǵamyz óziniń eńbek­t­erin­de qynjyla jazǵan bolatyn. Oryn­daýshylyq ónerde, tip­ti kúı salasy mamandarynyń ara­synda da Dınanyń oryndaýshylyq máneri men kúı shy­ǵarý tásili oǵash­taý kórindi. Avtor­dyń óz oryn­daýyn­daǵy kúılerde shıkilik bar dep taby­lyp, «tap sol kúıinde oryndaýǵa kelmeıdi» degen teris kóz­qaraspen ony orynsyz «damy­typ», «redaksııalap», «órkenıettik ól­shem­ge» jetkizý kerek degen uǵym qalyp­tas­ty, al munyń ózi avtordyń óz oryn­daýynda saqtalyp, bizge jetken nusqa­laryn taza kúıinde saqtap qalýǵa biraz kedergi keltirdi. Bul indet tek Dına shyǵarmashylyǵyna ǵana qatys­ty demeımiz, ol sonaý kúı atasy Qur­man­ǵazy­dan bastap, jalpy halyq kúı­shi­leri shyǵarmashylyǵy men oryn­daýshylarynyń muralary basyna tón­gen ortaq qaýip. A.Jubanovtyń aı­týyn­sha, D.Nurpeıisovanyń oryn­daý sheberligine baılanysty qyzyq jáıt­ter keltiriledi. Oryndaýshylyq óner­de oń qol men sol qoldyń dybysqa áseri mol. Biraq ony kúıdiń óz dás­túrine sáıkes paıdalana bilgen jón. Al onyń sáıkes, sáıkes emestigi qaı shyǵarmany oryndaýda nemese ony qalaı tartýda emes, muny kimniń tartýyna baılanysty. Ony mýzyka tilinde «ındıvıdýalnost» deımiz. Ha­lyq shyǵarmashylyǵynda sonaý Qur­manǵazy, Dáýletkereı, Táttim­bet­­­ter­den bastap, «ındıvıdýalnost», ıaǵnı tulǵa dep Dınany, Ábikendi, Qalı­lar­dyń ózderin jáne olardyń oryn­daý­shylyq úlgilerin atar edik. Osylar­dyń ishinde áńgimeniń arqaýy bolyp otyrǵan Dına kúıshiniń óneri óz aldyna bir tóbe. Bulardy oryn­daý­shylyq sheberliktiń eń shyńyna shyqqan tulǵalar dep tanımyz. Dına syndy kúı alybynyń mu­ra­syn durys uǵynyp, dáripteý búgingi kúngi basty paryzdyń biri dep túıin­deýimiz kerek. Qoryta kele Aqańnyń sózimen aıtqanda: «... tereń qaraǵan kisige qazaqtyń aspapty mý­zykasy­nyń tarıhynda úlken, áli úńi­le túsýdi tileıtin másele jatyr». Ke­­le­shekte sol úńile túsýdi qajet ete­tin nysananyń biri – Dına she­sheı­­diń óneri bolmaq. Orynbaı DÚISEN, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory.