Aýylǵa kóńil aıryqsha

Jasampazdyq jolbasshysy

«Bolashaqtyń irgesin bir­ge qalaımyz» atty bıyl­ǵy Joldaýdaǵy meniń kóńilime qonǵan máselelerdiń biri – aýyl sha­rýashylyǵyn damy­tý ba­ǵytyndaǵy bastamalar. Ási­re­se, aýyl sharýashyly­ǵyn­­da­ǵy eńbek ónimdiligi 2014 jylǵa qaraı eki ese, al 2020 jylǵa qaraı tórt ese ósetin bolyp otyr. Qazaq «Malym janymnyń sadaǵa­sy, janym arymnyń sadaǵasy» degen. Buryn halqymyzdyń bar­lyq tirshiligi malmen tikeleı baıla­nysty bolǵany anyq. Jalpy, mal ósirý – qıyn­dyǵy mol jumys. Jaqsy ónim alýyń úshin malǵa jazda qunar­ly jaıylym men taza sý qajet bolsa, qysta jaıly oryn, jetkilikti jem-shóp kerek. Búgingi zamanǵy tehnologııany paıdala­nyp, mal bordaqylaý keshenin sal­ǵanymyz jón. Veterınar­lyq-sanıtarlyq jaı-kúıi ta­lap­­tarǵa sáıkes bolýy tıis. Ba­ǵýdaǵy barlyq mal kóptegen qa­terli aýrýlarǵa qarsy egilip tu­rýy kerek. О́ıtkeni, mal ósirý­shige úl­ken jaýapkershilik júkteledi. Maldy ósirýmen qatar, sapa­ly et ónimin alý úshin óndiris oryndary qajet. 2014 jylǵa deıingi mejege qol jetkizý úshin ár óńirde jańa zamanaýı tehnologııamen qamtamasyz etilgen, elektr qýatyn az jumsaıtyn sha­ǵyn et kombınattary saly­nýy kerek. Onyń ár túrli to­ńa­zyt­qyshtary bolýy tıis. О́ıt­keni, et ónimderin tońazytqan kúıde jibere me, álde qatty muzdatylǵan kúıinde jiberý kerek pe, osy jaǵy da eskeriledi. Maldy ósirý bir bólek, onyń ónimin óńdeý jáne bólek sharýa. О́zim Kókshetaý, keıin Jambyl et kombınattarynda dırektor bolyp istegendikten, taza ónimdi saqtaý men tutynýshylarǵa ji­berý­diń de biraz jumystary bar ekenin bilemin. Qazir álem boıynsha qaldyqsyz ónim ón­di­rýge basa kóńil bólinýde. Mal­dyń ishek-qaryny, múıizi men terisi, júni, súıegi – bári-bári paıdaǵa asyrylýy kerek. Mal­dyń keıbir múshelerin farmasevtıka salasyna paıdalana­ty­ny belgili. Al teri buıymdaryn durys óńdeı bilsek, qanshama qymbat baǵaly kıimder shyǵa­rýy­myzǵa bolady. Keńes Odaǵy kezinde О́zbek­stan, Tájikstan, Túrkimen­stan­ǵa bir et kom­bınaty 10 myń tonnaǵa deıin qoıdyń etin berip tur­dy. Sol kezdegi múm­kin­digi­miz­di qaıta qal­py­na keltirýimizge bolady. Al qoı­dy qaı­­­­­dan ala­myz desek, áýeli ózi­mizde tıimdi jolmen da­my­­týy­myz kerek. Baıaǵy zaman­daǵy­­daı «50 mıl­lıonǵa jetkizemiz!» dep uran­damaı, sapaly ónim beretin, jergilikti tabıǵat­qa beıimdelgen qoılardy ósirsek, odan da kóp paıda taýyp, el eko­nomıkasyna úles qosýǵa bolady. Keńes Odaǵy tusynda Moń­ǵolııadan mal aldyrtyp, Semeı et kombınatynda soıatyn edi. О́tken jyly Mońǵolııaǵa barǵan saparymda kóp jáıtke qanyq boldym. Biz de Mońǵolııadan lızıng tásili boıynsha qoı aldyr­saq, baǵatyn jaıylymdar bar. Sharýa qojalyqtaryna on, jıyr­ma, tipti otyz myń qoıǵa deıin berýge bolady. Alǵan qaryzdy qaıtaratyn múmkindigi bolady. О́ıtkeni, ákelgen qoılar bir-eki jylda ózin aqtaıdy. Babyn taý­yp baǵa bilse, tóldep, tez kó­beıedi. Qoı ósirip jatqan aýdanda shaǵyn mal soıatyn, etin óń­deıtin óndiris ornyn salý qajet. Taza ónimin Ortalyq Azııadaǵy memleketterge eksportqa shyǵa­rýymyzǵa bolady. Joldaýda densaýlyq saqtaý sa­lasyna basa kóńil bólýdiń ar­qa­synda qol jetkiziletin tabys­tar týraly da aıtylǵan. Zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtyl­ǵan kóptegen aýrýhanalar men emhanalar salynatyn boldy. Aýyl turǵyndarynyń ýaqtyly medı­sınalyq tekserýge jáne emdelýge qoljetimdi bolýyna basa nazar aýdarylatyny aıtyldy. Barlyq medısınalyq qurylǵymen jab­dyq­talǵan kólikter alys-alys aýyldarǵa baryp, turǵyndarǵa qyzmet kórsetýi jolǵa qoıylaty­ny bárimizdi de qýantyp otyr. Halyqtyń jaǵdaıy jaqsarýy elimizde shaǵyn jáne orta kásip­ker­liktiń damýyna tikeleı baı­lanysty. Búgingi tańda ulttyq dáýletimizdiń úshten bir bóligi shaǵyn jáne orta bıznesten qura­latyny belgili. Bul sala qazir bir júıege keldi, salyq tóleý máse­lelesi de retteldi. Degenmen, osy jetistigimizben toqtalyp qal­maýy­myz kerek. Joldaýda aıtyl­ǵandaı, 2020 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 40 paıyzdy quraýy tıis bolady. Indýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý baǵdarlamasyna sáı­kes 152 kásiporyn iske qosyl­dy. Sonyń nátıjesinde 24 myńǵa jýyq Qazaqstan azamaty turaqty jumyspen qamtamasyz etildi. Búkil el boıynsha bar­lyǵy 800-ge jýyq ártúrli óndi­ris orny quryldy. 2014 jylǵa deıin jalpy quny 8,1 trln. teńgeni quraıtyn 294 ınves­tı­sııalyq jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. Bul eldi damytýdaǵy asa aýqymdy ju­mys bolmaq. Osy 300-ge jýyq joba júzege asqanda, 161 myń turaqty jumys orny jáne 207 myń qurylys ýaqytyna esep-telgen jumys orny qurylaty­ny josparlanǵan. Adamnyń deni saý bolýy ishken sýy men tamaǵy, jutqan taza aýasyna tikeleı baılanysty. Eldi mekenderdi taza sýmen qamtý, eskirgen qubyrlardy ja­ńartý baǵytynda kóptegen ju­mystar jasalatyn boldy. Bar­lyq óńirge de arnaıy qarjy bólindi. Bir-eki jyldyń ishinde osy jumystardy tolyq aıaq­taýy­myz kerek. Jáne de sapaly oryndalýy halyq tarapynan da, «Nur Otan» partııasy tara­pynan da qatań baqylaýǵa alynýy kerek dep oılaımyn. Keleshekte álem boıynsha sýdyń baǵasy birneshe esege arta túsedi. Búgingi tańda ońtústik óńirdegi birqatar oblystary­myz Qyrǵyz Respýblıkasynan sý alyp otyr. Kórshi el sý berse, jemis-jıdek, kókónisterimiz óse­di, bermese bári qýrap qa­lady. Qyrǵyzdar jaz aılaryn­da ózde­rine de sýǵa tapshylyq bolǵan soń, bizge jibermeı qoıa­dy. Sondaı kezderi qyzylsha kókónisiniń kúıip ketken oqıǵa­lary boldy. Ýaqyt óte kele olar sýdyń baǵasyn qymbat­tata­tyn bolady. Sondyqtan kúzde, kóktemde aǵyp jatqan kezde sýdy ózimizge jınap alyp, jazda únemdep paıdala­nýy­myz qajet. Sý qoryn saqtaı­tyn bógetter men toǵandar sa­lýy­­myz qajet. Sóıtip, Qazaqstan sýǵa táýeldilikten shyǵady. Mine, el aldynda asqaraly asýlar bar. Joldaýda aıqyn­dal­ǵan mindetterdi oryndaý árbir Qazaqstan azamatynyń paryzy dep bilemin. Osy maq­satta birlese jumys atqaryp, uıymdasa bilsek, táýelsiz memleketimiz úlken jetistikterge qol jetkizetinine kámil senemin. Amankeldi MOMYShEV, Parlament Májilisiniń depýtaty.