Kópshilikke belgili, 2017 jyldyń 1 qańtarynda «Keıbir zańnamalyq aktilerge ekstremızmge jáne terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań kúshine endi. Osyǵan sáıkes, «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańnyń 51-babyna azamattardy Qazaqstan aýmaǵynda ýaqytsha turatyn orny boıynsha tirkelýge mindetteıtin túzetýler engizildi.
Belgili bolǵandaı, atalǵan túzetýler áseriniń alǵashqy kúnderi qoǵamda túrli pikirler, azamattardyń shaǵymdary men aryzdary paıda boldy. Osy oraıda búgin biz elimizdegi Adam quqyqtary jónindegi ýákil mekemesiniń atalǵan másele boıynsha ustanymyn negizge ala otyryp, birqatar máselelerdi sóz etýdi jón kórdik.
Zańnamadaǵy atalǵan ózgeristerdiń ulttyq jáne halyqaralyq quqyq normalaryna sáıkes kelýi týraly aıtsaq, Konstıtýsııanyń 21-baby Qazaqstan aýmaǵynda zańdy túrde júrgen árbir adamnyń erkin júrip-turýyna jáne turǵylyqty mekendi óz qalaýynsha tańdap alýyna quqyqtyq kepildik beretinin atap ótý qajet.
Sondaı-aq, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń 12-baby kez kelgen memlekettiń aýmaǵynda zańdy júrgen árbir adamǵa bul aýmaq sheginde erkin júrip-turý jáne turǵylyqty mekendi óz qalaýynsha tańdap alý quqyǵyn usynady. Alaıda, atalǵan baptyń 3-tarmaǵyna sáıkes, zań boıynsha memlekettik qaýipsizdikti, qoǵamdyq tártipti nemese halyqtyń rýhanı qundylyǵyn, basqalardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý úshin joǵaryda atalǵan quqyqtar eshbir shekteýlerdiń nysany bola almaıdy.
Osylaısha, azamattardyń turatyn orny boıynsha qosymsha ýaqytsha tirkeýdi engizýge qatysty qabyldanǵan sharalar halyqaralyq jáne ulttyq quqyqtyń joǵaryda keltirilgen erejelerine qarama-qaıshy kelmeıtinin paıymdap aıtýǵa bolady.
Qazirgi ýaqytta, elde tirkelmegen azamattardyń sany edáýir ekeni baıqalýda. Osylaısha, sarapshylardyń pikiri boıynsha, qalalardaǵy halyqtyń 20-50 paıyzy resmı statıstıkaǵa engizilmegen. Mundaı jaǵdaı azamattardyń áleýmettik qoldaýlarǵa, birinshi kezekte, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalaryndaǵy ıgilikterge qol jetimdiligin aıtarlyqtaı shekteıdi.
Taǵy bir aıtar jaıt, turǵyn úılerdiń menshik ıeleri kóp jaǵdaıda ózderinen mekenjaılardy jalǵa alýshylardy tirkemeıdi. Bul olardyń salyqtardan bultarýyna, osylaısha, qoldanystaǵy zańnamanyń buzylýyna jol ashady. Osyǵan baılanysty, memleket engizgen sharalar negizdi ári oń sıpatqa ıe. О́ıtkeni, «jasyryn kóshi-qon» dep atalatyn másele sheshiledi jáne zańsyz paıda tabýshylardyń áreketterine tosqaýyl qoıylady.
2016 jyldyń qyrkúıeginde Parlament Májilisinde tıisti jumys tobynyń joǵaryda atalǵan zańnyń ol kezdegi jobasyn talqylaý úshin birqatar otyrystar ótti. Oǵan belgili quqyq qorǵaýshylar, saıasatkerler, qoǵamdyq qaıratkerler qatysty. Olardyń keıbireýleriniń paıymdaýynsha, qabyldanyp jatqan jańa ózgerister týraly halyqty aqparattandyrý óz deńgeıinde júrgizilmegen.
Ishki ister mınıstrliginiń boljamy boıynsha, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryndaǵy (HQO) tirkeýdi resimdeý prosedýrasy 15-20 mınýttan aspaıtyn bolýy qajet. Sondaı-aq, ústimizdegi jyldyń 7 qańtarynan bastap zańsyz jalǵa berýshi azamattar 10 AEK nemese 22 960 teńge mólsherinde jáne tirkelmegen turǵyndar 7 AEK nemese 15 883 teńge mólsherindegi aıyppul túrinde ákimshilik jaýapkershilikke tartylatyny málimdengen edi. Sonymen qatar, azamattar birinshi buzýshylyq kezinde eskertý alady, tek qaıtalama buzýshylyq kórsetse, kórsetilgen aıyppuldy tóleýge tartylatyny týraly aıtylǵan bolatyn.
Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń qyzmetkerleri elordalyq HQO-daǵy kezektiń kóp bolǵanyn anyqtaǵanyn da aıta ketýimiz kerek. BAQ pen áleýmettik jeliler arqyly Qazaqstannyń basqa da qalalaryndaǵy HQO-lardaǵy tirkeýdi resimdeýdegi uzaq kútýler týraly aqparattar kóp jarııalanýda. HQO-lar qyzmetkerleri úshin azamattardyń kóptegen máselelerine jaýap berý de qıyndyqtar týdyrýda. Bul ýaqytsha tirkeýdi resimdeý prosedýrasyna baılanysty aqparatpen jetkilikti túrde qamtylmaýdyń sebebinen oryn alýda.
Taǵy bir másele, polısııa organdarynyń ókilderi tekseris júrgizý kezinde azamattarǵa jeke aqparattyń qomaqty tizilimin usyný talaby bar blankilerdi kórsetetin kórinedi. Azamattardan osyndaı aqparattardyń talap etilý zańdylyǵy týraly jáne olardyń jeke ómiriniń málimetteriniń qorǵalý quqyqtarynyń buzylýyna qatysty qaýiptený jóninde másele týyndaýy zańdy. Sondyqtan, jańa zańdy iske asyrýǵa baılanysty máseleler ýákiletti organdardyń qyzmetin jetildirýdi qajet etetindigi anyq.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»