Konstıtýsııa – qoǵam men bılik arasyndaǵy eń bıik kelisim. Ol memlekettiń ne úshin ómir súretinin jáne kimge qyzmet etetinin anyqtaıdy. Osy ólshemmen qaraǵanda, 2026 jylǵy jańa Ata zań Qazaqstannyń quqyqtyq júıesinde mańyzdy betburys jasady. Burynǵy Konstıtýsııa ótpeli kezeńde memleketti saqtaýǵa baǵyttalsa, jańa qujat adamnyń qadir-qasıetin quqyqtyq saıasattyń aldyńǵy shebine shyǵarýǵa talpynyp otyr.
Bul betburys eń aldymen 1-bapta adamnyń eń joǵary qundylyq retinde naqty ári anyq bekitilýinen kórinedi. Mundaı norma buryn da bolǵan, biraq jańa mátinde ol jaı uran emes, búkil quqyqtyq júıeni túsindiretin basty ólshemge aınalǵan. Memleket endi ózin basqarý apparaty retinde emes, adamnyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa qyzmet etetin ınstıtýt retinde sıpattaıdy. Bul – bıliktiń ózine qoıǵan shekteýi.
Osy tusty Memlekettik keńesshi Erlan Qarın Konstıtýsııanyń mánin qaıta paıymdaýmen baılanystyrady:
«Jańa Konstıtýsııa bizdiń bolmysymyzdy áldeqaıda aıqyn kórsetedi jáne qoǵamda tabıǵı túrde qalyptasqan birqatar negizgi másele boıynsha kelisimdi naqtyraq aıqyndaıdy», deıdi ol.
Bul pikir jańa Ata zańdaǵy 1-baptyń tek quqyqtyq emes, saıası-fılosofııalyq júk arqalap turǵanyn kórsetedi. Memleket pen qoǵam arasyndaǵy kelisimniń ózegine adam qoıylǵan kezde ǵana bılik legıtımdi sıpat alady. Iаǵnı azamat memlekettiń baǵytyn moıyndap qana qoımaı, onyń óz quqyǵyn qorǵaýǵa qabiletti ekenine senýi tıis. Jańa Konstıtýsııa osy senimdi qalyptastyrýdy kózdeıdi.
Ata zań evolıýsııasy: ótpeli kezeńnen kemel keleshekke
Adam mártebesiniń nyǵaıýy tek jalpy qaǵıdattarmen shektelmeıdi. Bul ustanym naqty ómirlik jaǵdaılarda da kórinis tabady. Sonyń biri – 21-bapta jeke ómirge, derbes derekterge jáne sıfrlyq kommýnıkasııalarǵa berilgen keńeıtilgen kepildikter. Bul bap jańa Konstıtýsııanyń eń zamanaýı ári ózekti normalarynyń qataryna jatady. Buryn jeke ómir qupııasy kóbine hat-habar nemese turǵyn úı sheńberinde qarastyrylsa, jańa mátinde sıfrlyq keńistik te adamnyń jeke aýmaǵy retinde tanylǵan.
Qazirgi qoǵamda adamnyń bostandyǵy tek fızıkalyq erkindikpen ólshenbeıdi. Aqparattyq baqylaý, derbes derekterdiń zańsyz jınalýy, sıfrlyq iz qaldyrý sııaqty qubylystar adamnyń ómirine tikeleı áser etedi. Osy shyndyqty eskergen jańa Konstıtýsııa jeke ómirdi qorǵaý uǵymyn keńeıtedi. Bul – memlekettiń tehnologııalyq damýymen birge azamattyń qaýipsizdigin de qatar oılaı bastaǵanynyń belgisi.
Bul jańalyqtyń mánin Májilis depýtaty Únzıla Shapaq naqtylap kórsetedi. Onyń aıtýynsha, hat-habar qupııasy, bank qupııasy jáne sıfrlyq kommýnıkasııalardy qorǵaýǵa qatysty normalar halyqaralyq standarttarǵa saı jáne adam quqyqtarynyń zamanaýı damýyn kórsetedi.
«Konstıtýsııalyq sottyń Konstıtýsııanyń ústemdigin qorǵaý jáne halyqaralyq sheshimderdiń oryndalýyn baǵalaý jónindegi ókilettikteri konstıtýsııalyq sot tóreliginiń qazirgi modeline saı. Bul halyqaralyq mindettemelerden bas tartý emes, memlekettiń konstıtýsııalyq biregeıligin qamtamasyz etý tetigi», deıdi ol.
Bul jerde eki mańyzdy másele qatar aıtylady. Birinshisi – adam quqyǵynyń halyqaralyq ólshemmen úılesýi. Ekinshisi – memlekettiń óz quqyqtyq derbestigin saqtaı otyryp, sol standarttardy qoldanýy. Iаǵnı Qazaqstan adam quqyqtaryn syrtqy qysymmen emes, ishki qajettilikpen qorǵaýǵa nıet tanytady. Bul jańa Konstıtýsııanyń egemendik pen quqyqty bir-birine qarsy qoımaı, qatar alyp júrgenin ańǵartady.
Konstıtýsııanyń kirispesi ne úshin mańyzdy?
Adam quqyqtarynyń shynaıy kepildigi olardyń qandaı jaǵdaıda shektelýi múmkin ekenimen ólshenedi. Osy turǵydan alǵanda, 41-bapta quqyqtardy shekteýdiń naqty shegi men shektelmeıtin quqyqtardyń aıqyndalýy – jańa Ata zańnyń eń mańyzdy jańalyqtarynyń biri. Bul norma quqyqtyq júıede bıliktiń ókilettigin shekteıtin aıqyn mejeni qalyptastyrady. Iаǵnı memleket qandaı jaǵdaıda da adam qadir-qasıetine qol suǵa almaıtynyn moıyndaıdy.
Praktıkada quqyqtar kóbine «qoǵamdyq tártip», «ulttyq qaýipsizdik», «tótenshe jaǵdaı» degen jeleýmen shektelip jatady. Al 41-bap mundaı shekteýlerdiń zańmen ǵana jáne qajetti shamada ǵana múmkin ekenin bekitedi. Eń bastysy, birqatar negizgi quqyqtar eshbir jaǵdaıda shektelmeýge tıis dep naqty kórsetiledi. Bul – adam qadir-qasıetiniń absolıýttik qundylyq retinde tanylǵanynyń kórinisi.
Bul ustanym halyq egemendigi qaǵıdatymen tyǵyz baılanysty. Únzıla Shapaq bul baılanysty bylaı túsindiredi:
«Konstıtýsııa jobasynda memlekettik bıliktiń birden-bir qaınar kózi ári egemendiktiń ıesi Qazaqstan halqy ekeni týraly norma bekitilýi halyq egemendigi qaǵıdatyn tikeleı kórsetedi jáne BUU Jarǵysyna, Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasyna, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktke tolyq sáıkes keledi».
Iаǵnı jańa Konstıtýsııada adam quqyqtary memlekettiń syıy retinde emes, halyq egemendiginen týyndaıtyn tabıǵı quqyq retinde qarastyrylady. Memleket sol quqyqtardy tanıdy jáne qorǵaýǵa mindettenedi. Al bul mindetten jaltarý múmkindigi 41-bap arqyly shekteledi.
Osy úsh bapty birge qarastyrǵanda, jańa Ata zańdaǵy adam mártebesiniń tutas logıkasy ashylady. Adam – eń joǵary qundylyq retinde jarııalanady. Onyń jeke keńistigi, sonyń ishinde sıfrlyq álemdegi erkindigi qorǵalady. Al quqyqtary bıliktiń qalaýy boıynsha shektele almaıtyn deńgeıge kóteriledi. Bul – deklaratıvti quqyqtan naqty ómirlik kepildikke qaraı jasalǵan qadam.
Vıse-prezıdent: álemdik tájirıbe neni dáleldedi?
Mundaı ózgeris memlekettiń ózine de jańa talap qoıady. Bılik endi sheshim qabyldaǵanda tek saıası tıimdilikti emes, adamnyń quqyǵy men qadir-qasıetin basty ólshem retinde eskerýi tıis. Erlan Qarın bul jańa kezeńniń mánin bylaı túıindeıdi:
«Jańa Konstıtýsııa jobasynda ǵylym men bilim qundylyqtary óziniń aıryqsha ornyn tapty. Alǵash ret ǵylym, bilim men ınnovasııalar memlekettiń damýynyń strategııalyq negizi retinde jeke bapta bekitildi… Sondyqtan jańa Konstıtýsııa shartty túrde belgili bir damý kezeńin aıaqtap qana qoımaı, jańa kezeńdi ashady – memlekettiń damýynyń jańa basymdyqtaryn aıqyndaıdy».
Bul jańa kezeńde memlekettiń basty ólshemi – adam. Onyń erkindigi, qaýipsizdigi, damýǵa degen múmkindigi Konstıtýsııanyń ómirsheńdigin aıqyndaıdy. Jańa Ata zań osy jaýapkershilikti óz moınyna alýǵa daıyn ekenin bildirip otyr.