Álemdik tájirıbege sáıkesedi

Azamattardy turǵylyqty jeri boıynsha tirkeý talaby álemdik tájirıbede bar. Son­dyqtan tirkeý ınstıtýty halyqaralyq tájirıbege saı kelgendikten, eshkim­niń de erkin júrip-turý quqyǵyn shektemeıdi. Mundaı tirkeý barysy kóp­tegen elderde  burynnan júrgiziledi, óıtkeni, buǵan ekonomıkalyq jáne áleýmettik saıasatty josparlaýdyń tikeleı qatysy bar. Máselen, Reseı, Latvııa, Lıtva, Moldova, Estonııa jáne Grýzııa sekildi elderde turǵyn­dardyń biryńǵaı tirkelimi qalypty túrde iske asyrylady. GFR-de mýnı­sıpaldyq qyzmetter tirkeýdi mekenjaıǵa kelgennen keıin eki apta ishinde júr­gizedi. Eger kelgeni, ketkeni jóninde ýaqtyly habar bermese nemese bireý­diń mekenjaıyn paıdalansa, onda birden 50 myń eýro mólsherinde aıyppul tóletedi. Sol sııaqty, Avstrııada tirkeýge turý úshin polısııaǵa jeke kýáligin, úıdi jalǵa berý nemese satyp alý týraly kelisim­shartty usynady. Al Izraılde polısııa azamattarǵa jeke kýáliginiń ishine qosyp, onyń turǵylyqty mekenjaıy kórsetilgen qosymsha paraqsha beredi. Belgııada da turǵylyqty mekenjaı jeke kýálikke engiziledi. Osyndaı tártipter budan basqa elderde de bar. Ońtústik Koreıada jer­gilikti bılik organdaryna tirkelý bilim alýǵa, memlekettik qyzmetke qol jetkizý úshin asa qajet. Demek, jalpy alǵanda, bizdiń elde azamat­tardy mekenjaı boıynsha júrgi­zilip jatqan tirkeý barysy álemdik stan­darttarǵa saı keledi. Onyń ústine, Qazaq­standa mekenjaı jáne ýaqytsha turǵylyqty jeri boıynsha esepke alý o basta-aq zańmen qaralǵan. Bul búgin ǵana aıtylyp otyrǵan jaı emes. Máselen, bul oraıda, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy pasport júıesi týraly erejeni (Úki­mettiń 05.04.1993 jylǵy qaýlysy), Halyq­ty tirkeý men qujat berý erejesin (Úkimettiń 10.07.2000 jylǵy qaýlysy), Ishki kóshi-qondy tirkeý erejesin (Úkimettiń 01.12.2011 jylǵy qaýlysy) aıtýǵa bolady. Demek, qazirgi qoldanystaǵy zań azamattardyń mekenjaı boıynsha mindetti tirkelýin kózdeıdi. Mundaı mindet «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańda da (51-bap, 2-tarmaǵynyń 1-tar­maqshasy) qaralǵan. Al tirkelmeı tur­ǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik te qarastyrylǵan (2001 jylǵy ÁkQBK 377-bap, jáne jańa ÁkQBK 492-baby). Árı­ne, buǵan deıin páter ıeleri úıin­de tu­r­ǵan adamdardy tirkeýge mindettel­meı­tini ras edi. Sonyń saldarynan páter jaldaýshylar – solardyń arasyn­da stýdentter, basqa óńirler­den jumys isteýge kelgen adamdar, tipti, óz­deri qalaǵannyń ózinde naqty turyp jatqan jeri boıynsha tirkeýge tura alma­dy. Munyń keri áseri sol, olardyń mem­le­kettik qyzmetterdi, medısına­lyq qyzmet kórsetýlerdi, basqalaı áleýmet­tik ıgilikterdi paıdalanýǵa qoldary jetpedi. Sondyqtan, zańdy buzbas úshin olar is júzinde ózderi turmaıtyn mekenjaılar boıynsha jalǵan tirkeýlerdi júrgizý joldaryn izdedi. Kóbinese mundaı mekenjaılarda on shaqty, tipti júzdegen adam tirkeýde turdy. Al olardyń bári naqty qaıda turatynyn is júzinde eshkim bilmedi. Osyndaı jaǵdaılardy krımınaldyq elementter sátimen paıdalandy, ony is júzinde Aqtóbe men Almatydaǵy ekstremıstik aǵymdy ustanýshylardyń áreketi kórsetip berdi. Mine, endi túsinikti bolyp otyrǵandaı, osy jaǵdaılarǵa baılanysty 2016 jyl­dyń sońynda qabyldanǵan «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańymen biz aıtyp kele jatqan birqatar qosymsha sharalar qabyldaýǵa múmkindik týdy. Osylaısha, atalǵan zań endi bir­qatar kemshiliktiń ornyn toltyryp, keleńsizdikterdiń aldyn alyp otyr. Osyǵan oraı, páter ıelerine úılerinde tirkeýsiz turǵan azamattar úshin ákimshilik jaýapkershilik engizildi. Mundaı amal bir páterge úımeletip adamdardy tirkeı berý máselesin ǵana emes, sonymen qatar, tirkeýsiz turý jaǵdaıyn da azaıtpaq. Oǵan qosa, tirkeýsiz turýdyń merzimi úsh aıdan bir aıǵa qysqaryp otyr. Sebebi, burynǵy ishki kóshi-qondy tirkeý erejesi boıynsha úsh aıdan astam merzimge ýaqytsha turýǵa kelgender ishki ister organdary arqyly ýaqytsha turǵylyqty jeri boıynsha esepke alynatyn. Demek, ýaqytsha kelgen azamattardy esepke alý júrgizilgenimen, azamattardy tur­ǵylyqty jeri boıynsha zańdy tirkeý bekitilmegen edi. Endi atalǵan zań ar­qyly «Kóshi-qon týraly» Zańdaǵy quqyqtyq aǵattyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda «ýaqytsha kelý (turý) orny» túsinigi engizilip, «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańnyń 51-babyna saı ýaqytsha kelgen turǵylyqty jeri boıynsha tirkelý mindettelip otyr. Búginde bul máselege baıyppen qaraǵandar ýaqytsha kelgen turǵylyqty jeri boıynsha tirkelip jatyr. Oǵan mysal retinde Astana qalasyn alýǵa bolady. Elordamyzda bul zań talaptaryn júzege asyrý birqalypty júrýde. Astana qalasy IID Kóshi-qon polısııasynyń qyzmetkerleri Halyqqa qyzmet kór­setý ortalyqtarynda azamattardy qabyldaýda. Onda kelýshilerge qolaıly jaǵdaı týǵyzý jáne tirkeýden tez ótý úshin Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda kóshi-qon polısııasynyń jumys orny qala aýdany boıynsha jáne halyqtyń sanyna oraı tórtten alty orynǵa deıin ulǵaıtyldy. Bul oraıda, azamattardyń nazaryna taǵy bir salarymyz, ýaqytsha tirkelý úshin úı ıesiniń kelisimi, onyń jeke kýáligi bolýy qajet. Este ustaıtyn taǵy bir jaıt, úı ıesi mindetti túrde birge erip barýy tıis nemese onyń senim bildirilgen adamy bolýy kerek. Al tirkeýge turatyn adamnan jeke kýáligi men turǵylyqty orny boıynsha tirkelýi úshin 226,9 teńge kóleminde memlekettik bajdy tólegendigi týraly túbirtek qajet. Tirkeýdiń tártibi men sharttaryn jeńildetý maqsatynda áleýmettik jaǵynan álsiz qorǵalǵan adamdarǵa qolaıly bolý úshin tirkeý ótinish kelip túsken kúni resimdeledi, burynǵy turǵylyqty ornynan aldyn ala tirkeý esebinen shyǵyp ketý talap etilmeıdi. О́ıtkeni, burynǵy mekenjaıdan shyǵý birden avtomatty túrde júzege asyrylady, belgili bir mekeni joqtar úshin áleýmettik beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtarynda tirkelý qarastyrylǵan, jeke kýáligi bolmaǵan, joǵalǵan nemese jaramsyz bolyp qalǵan jaǵdaıda ýaqytsha beriletin jeke kýálik boıynsha tirkeý kózdelgen. Zań talaptary oryndalýy úshin munyń bári eskerilýi qajet. Jalpy alǵanda, bizdiń elimizdegi turǵylyqty nemese ýaqytsha mekenjaı boıynsha tirkeý týraly zań talabyna engizilgen ózgerister azamattardyń múd­desin barynsha tıimdi qorǵaýǵa, son­daı-aq, ishki kóshi-qondy baqylaýdy jaq­sartýǵa múmkindik beredi. Serik SAIYNOV, Ishki ister mınıstrligi Kóshi-qon polısııasy departamentiniń bastyǵy