AQSh saıasaty betin qaı baǵytqa burýy múmkin?

AQSh-tyń jańadan saılanǵan prezıdenti respýblıkashyl Donald Tramp áne-mine qyzmetke kirisedi. Qurama Shtattar tarıhynda kásipkerdiń prezıdent bolýy álemdik ekonomıkaǵa da, halyqaralyq saıasatqa da úlken ózgeris ákelýi ábden múmkin ekeni sarapshylar tarapynan aıtylýda.

Kásipker-prezıdenttiń daǵdarystan shyǵýda bir bilgeni bar

Saılaýaldy baǵdarlamasy «AQSh-tyń burynǵy ónerkásiptik qýatyn qaı­taramyn» dep bastalatyn Donald Tramp Qytaı men Ońtústik-Shy­ǵys Azııa elderindegi AQSh kompanııa­lary­nyń zaýyttaryn elge kóshirýge ýá­de etti. Prezıdenttiń pikirinshe, Apple kom­panııa­sy bastaǵan Sılıkon ańǵaryn­daǵy alpaýyt transulttyq korpo­ra­sııalar shet elderde zaýyt ashý arqy­ly AQSh ekonomıkasyna túsýi tıis mıl­lıardtaǵan dollar qarajatty dala­ǵa sha­shyp otyr. Bul turǵyda Donald Tramp AQSh-tyń syrtqy saýda­daǵy qa­­lyp­tasqan baǵytyna ózgeris engizýge de daıyn. Máselen, Obamanyń kezinde AQSh bas­tamasymen bir júıege keltirilgen Trans-Tynyq muhıty saýda áriptestigi Tramptyń saılaýaldy baǵdarlamasynda ábden synalǵan. Japonııa, Sıngapýr, Jańa Zelandııa, Vetnam, Meksıka, Kanada sekildi iri memleketter kiretin uıymda Amerıka Qurama Shtattary esesin jiberip otyrǵan kórinedi. Ekinshiden, Qytaı ınvestı­sııa­synyń kóbeıe túsýin Donald Tramp AQSh ekonomıkasyna jasalǵan qas­tandyq dep baǵalady. Jalpy, syrtqy saýdada «saıasatsyz ekonomıkany» jaq­taıtyn respýblıkashyl prezıdent bir sózinde bir eldiń bir elge eko­nomıkalyq sanksııa salýy taza eko­nomıkalyq turǵyda mánsiz ekenin alǵa tartty. Osy oraıda, Donald Tramptyń syrtqy saýda qaty­nas­taryndaǵy tańdaýy – erkin saýda. Odan keıin saýda qatynastaryna saıasatty aralastyrmaýdyń bir kórinisi retinde ol saılaýaldy baǵdarlamasynda AQSh-tyń energetıkalyq kompanııalaryna erkindik beretinin aıtty. Endi 20 qańtardan bastap Tramp prezıdenttikke kiriskende energetıkalyq kompanııalar eldiń ońtústigindegi birqatar ken oryndaryn keńinen ıgere bastaıdy dep kútilýde. Osy tusta da Tramptyń Dúnıejúzilik saýda uıymymen múddesi ekige aıy­rylady. Bıyldan bastap munaı baǵasyn kóterý úshin naryqta qoldan tapshylyq jasaý maqsatymen jyl basynan beri «qara altyn» óndirisin azaıtýǵa kelisken Munaı eksporttaýshy elder uıymy (OPEK) úshin bul jaqsy jańalyq bolmaıdy. О́ıtkeni, AQSh-tan shyǵatyn taqtatas munaıy naryqta kóbeıýi shıkizat baǵasynyń kóterilýine kedergi bolmaq. Dúnıejúzilik saýda uıymy máli­metine súıensek, 2016 jyly halyq­aralyq saýda báseńdegen kórinedi. 2012 jyly shegine jetken ekonomıkalyq ja­handaný úrdisteri keıingi jyldary quldyraı bastaǵan. Oǵan sebep – daǵdarys kezinde ár eldiń óz ekonomıkasyn kúıttep, kompanııalardyń syrtta óndiris jasaýyn shekteıtin zańdardyń qabyldanyp, iri kompanııalardyń belgili bir úkimettik júıeniń degeninen shyǵa almaı qalýy. Keler jyldan bas­tap shıkizattyq daǵdarys aıaqtalyp, halyqaralyq saýda qaıta qarqyn alady dep kútken ekonomısterdiń kóńilin Tramptyń ekonomıkalyq reformalary sý sepkendeı basty. Qytaıdaǵy AQSh kompanııalarynyń zaýyttaryn kóshirtemin degen Tramp ótken aptada Toıota kompanııasy AQSh-ta zaýyt salmaıtyn bolsa, onyń ónimderiniń ımportyna baj salyǵyn kóbeıtetinin aıtsa, onyń aldynda ǵana Ford avtokonserniniń Meksıkadaǵy zaý­yt qurylysyn toqtatyp, sol zaýytty AQSh ishine salýǵa májbúr etken edi. Osylaısha, Tramp laýazymyna resmı kirispeı jatyp ishki ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı yqpal ete bastaǵandaı.  

AQSh-Qytaı qatynasy

AQSh-Qytaı qatynasyna keler bolsaq, Tramp Obamamen sa­lys­tyr­ǵanda AQSh ekonomıkasyn Qytaı ın­ves­tısııasynsyz da alǵa súıreı alatynyna senimdi. Byltyr jyl soń­ynda prezıdenttik saılaýdaǵy jeńi­simen quttyqtap qońyraý shalǵan Taı­van basshysy Saf Inveımen sóılesýi Qytaı-AQSh qatynasyna keri áser etýi múmkin. Másele Tramptyń Qytaı bıli­giniń aldynan ótpeı, Taıvan basshy­lyǵymen tikeleı sóılesýinde. Taıvan­dy ózderine táýeldi bir aımaq sanaıtyn Qytaı Tramptyń álgi áreketin «bi­ryń­ǵaı Qytaı» saıasatyna nuqsan keltirdi dep esepteıdi. AQSh-Qytaı qatynasyn ekonomıster men sarapshylar ózara táýeldi áriptestik retinde baǵalaıdy. Eki eldiń ekonomıkasy da bir-birinsiz ómir súre almaıtyny belgili. Danske bank sarapshylarynyń málimetine qaraǵanda, endigi kezekte Qytaı AQSh-qa jaýap retinde Taıvandaǵy yqpalyn kúsheıte túsýi yqtımal.  

Reseımen aradaǵy jaǵdaı  áli de beımálim

Saılaýaldy baǵdarlamasynda Hılları Klınton Reseıge qatysty tustarda barynsha agressııaǵa berilse, Donald Tramp taza kásipker retinde ekijaqty paıdaly qatynas ornatatynyn málimdegen edi. Keshegi baspasóz máslıhatynda jýrnalısterdi eń kóp qyzyqtyrǵan taqyryp ta osy AQSh-Reseı qatynasy boldy. Saılaýaldy baǵdarlamasynda Oba­manyń syrtqy saıasattaǵy ustanym­daryn ashyq synaǵan Donald Tramp de­mo­krattar bıligi kezinde Aq úı qabyr­ǵa­synda qabyldanǵan zańdardyń 70 paıy­zyn ózgertemin dep otyr. Onyń deni halyqaralyq saıasat pen álemdik eko­no­mıkaǵa qatysty. Sonyń ishinde bir sózin­de Tramp Reseıge qarsy salynǵan sank­sııalardy jeńildetý kerektigin de aıtyp qaldy... Kúteıik, Tramp­tyń Aq úıge qo­jaıyn retinde kirýine kóp qalǵan joq. Baýyrjan MUQANOV, «Egemen Qazaqstan»