Ult saýlyǵy jáne memlekettiń ál-aýqaty

1974 jyly Kanadanyń ult saýlyǵy jáne áleýmettik qam­tamasyz etý mınıstri M.Lalond ha­lyqtyń den­saýlyǵy týraly ja­saǵan baıandamasynda «den­saýlyq órisi» degen tu­jy­rymdy usynǵan. Onda den­saý­lyq saqtaý salasynda tek me­dısınalyq aspektilerge kó­ńil bólý durys emes ekendigi, ult saýlyǵyn jaqsartý úshin bul problemaǵa keńirek qaraý kerektigi aıtylǵan. Ol bir-birimen tyǵyz baılanysty tórt máseleni atady: qorshaǵan orta, ómir súrý salty, bıomedısına já­ne medısınalyq qyzmet. Ult saýlyǵyna áser ete­tin keıbir faktorlar den­saý­lyq saqtaý salasynan tys jatatyny atal­dy. M.Lalond baıan­damasynda ult den­saýlyǵyn saqtaýdaǵy adam­­nyń jeke basynyń ró­line, den­saýlyq saqtaý sala­syn­da­ǵy teńsizdikke jáne halyq­tyń qa­teri joǵary táýekel jaǵ­­daı­ynda ómir súretin top­ta­ryna nazar aýdarý kerektigi aı­­tyldy. Belgili amerıkalyq áleý­mettanýshy T.Parsons den­­saýlyq ındıvıdtiń qoǵamda ózi­­niń áleýmettik rólin jáne min­­detterin tıimdi oryndaı alý qabileti dep atady. Qo­ǵamnyń durys damýy úshin tur­ǵyn­dardyń densaýlyq deńgeıi jaq­sarýy kerek. 1975 jyldan 2005 jyl­ǵa deıingi, ıaǵnı 30 jyl ara­ly­ǵyndaǵy álemniń 169 mem­­leketi boıynsha jı­naq­tal­ǵan derekterdi sa­lys­tyr­maly taldaýǵa bolady. Eger 1975 jyly jan basyna shaq­qan­da­ǵy tabys – 1 myń dollar, orta­sha ómir súrý uzaqtyǵy 48,8 jylǵa sáıkes kelse, 2005 jyly dál osyndaı tabys degeıinde ortasha ómir sú­rý uzaqtyǵy tórt jylǵa uza­ǵyraq bolǵan. Tamaqtaný júıe­siniń jaqsarýy, bilim berý salasy men medısınalyq teh­­nologııalardyń jetilýi, aq­paratty alý jáne paı­da­la­nýdyń ınstıtýttyq áleý­eti­niń ósýi, qoǵamnyń bilimdi du­­rys paıdalanýy, tıimdi m­e­dısınalyq qyzmet, turaqty deń­geıdegi tabys arqyly or­tasha ómir súrý uzaqtyǵy jo­ǵa­rylady. Densaýlyq saqtaý sala­sy ekonomıkaǵa da tyǵyz baı­la­nys­ty. Ult saýlyǵy eko­no­mı­ka­nyń damýy úshin mańyzǵa ıe. Den­saýlyǵy jaqsy adam­dar­dyń eńbek ónimdiligi joǵary, tıi­sin­she ekonomıka men qoǵam da­mýyna úlken úles qosady. Da­myǵan ekonomıka da ult saý­lyǵyna úlken úles qosady. Teńsizdik deńgeıin baqylaı otyryp, áleýmettik ortany jaqsartý arqyly ómir súrý sapasyn joǵarylatýǵa bolady. Sapasy joǵary medısınalyq qyzmet halyq densaýlyǵyn jaqsartady. Densaýlyq saqtaý shyǵyndary azaıady. Tabysty ekonomıka densaýlyq saqtaý salasyna kóbirek resýrstar beredi. Ult saýlyǵyna kóp faktorlar áser etedi. Qazirgi kez­de ár faktor áseriniń úle­sin baǵalaý jumystary júr­gi­zi­lýde. Ony mynadaı toptarǵa bó­lýge bolady: áleýmettik, eko­nomıkalyq jáne mádenı fak­torlar, tabys pen bilim deńgeıi, jumysbastylyq, áleýmettik qoldaý, minez-qu­lyq faktorlary, ómir súrý já­ne qorshaǵan orta jaǵdaıy, tamaq­taný, fızıkalyq bel­sendilik, taza sýǵa qol­je­tim­di­lik, aýanyń lastanýy, je­ke tul­ǵa faktorlary – fızıo­lo­gııalyq, ge­netıkalyq, psı­ho­logııalyq, óz ómirin baqylaý qa­bi­leti, medısınalyq qyzmetke qol­jetimdilik, profılaktıka já­ne emdeý. Ult saýlyǵynyń áleý­met­­tik-ekonomıkalyq de­ter­­mınanttary áleýmettik ıe­ra­r­hııa, tabys teńsizdigi, eko­no­mıkalyq ósý, áleýmettik k­a­pıtal, halyqtyń etnostyq qu­ramy jáne eńbek naryǵy pa­ra­metr­leri, áleýmettik normalar. Adamdardyń ómir súretin áleý­mettik-ekonomıkalyq kon­teksiniń sıpattamalary qor­sha­ǵan orta jaǵdaıy, turǵyn úı jaılylyǵy, kólikpen qam­tamasyz etilýi, turmystyń ja­ǵ­­daıy jáne qylmys deń­geıi­ne baı­lanysty. Adam ómi­riniń ár­túrli kezeńderine mık­ro-mak­ro klımat ta áser ete­di, onyń fızıologııalyq, psı­ho­logııalyq, moraldyq jaǵ­daıyn aıqyndaıdy. Empı­rıkalyq zertteýler ult saý­lyǵy deńgeıi men áleý­met­tik-ekonomıkalyq deter­mı­nanttar arasyndaǵy baı­lanysty birinshi kezektegi faktorlar – áleýmettik ekonomıkalyq já­n­e demografııalyq, ekin­shi kezektegi faktorlar – bıo­lo­gııalyq, psıhoáleýmettik ómir súrý salty boıynsha ba­ǵa­laıdy. Halyqtyń túr­li toptary arasyndaǵy den­­saýlyq teńsizdigi ár­qı­ly. Kedeı úı aýqatty úı sha­rýa­shy­lyqtaryna qara­ǵan­da, ta­bystarynyń kóp bóli­gin ta­maq­tanýǵa jumsaıdy. Den­saý­lyq teńsizdiginiń negizgi se­bep­­teriniń biri tabys deńgeıi. Ke­deılik pen densaýlyq ara­s­yndaǵy baılanys tek da­mý­shy jáne kedeı elderde ǵana emes, baı elderde de baı­qalady. Damyǵan elder úshin materıaldyq jaǵdaı fak­tory mańyzdylyǵy tómen bolǵanmen, psıhoáleýmettik fak­torlar mańyzdylyǵy ósý­de. Damýshy elderde IJО́ já­ne ult saýlyǵy arasyndaǵy baı­l­anys óte kúshti bolsa, da­myǵan elderde mundaı baı­lanys kúrdeli. Kanadalyq ǵa­lymdar densaýlyq saqtaý já­ne bilim berý salalarynyń qar­jylandyrylýy men qol­je­timdiligi áleýmettik-eko­no­mıkalyq toptar arasyndaǵy teń­sizdikke baılanysty ekenin aıtady. Bilim berý jáne den­saý­lyq saqtaý qyzmeti aqyly mem­leketterde atalǵan sala qyz­metine qoljetimdilik, tó­lem qabileti shekteýli neme­se aqy tóleý múmkindigi joq toptar densaýlyǵynyń tó­men deńgeıi baıqalady. Ke­ri­s­in­she, densaýlyq saqtaý sa­la­sy qoǵamdyq qarajattan qar­jy­lan­dyratyn memleketterde ta­bys jáne densaýlyq deńgeıi arasyndaǵy baılanys álsiz. Bul teńsizdik adamnyń óziniń áleý­mettik ıerarhııadaǵy or­nyn tabysqa baılanysty sa­lystyrý arqyly baı­qa­la­dy. Ta­bys teńsizdigi jáne den­saý­lyq arasyndaǵy baılanys óte ál­siz ekendigin dáleldeıtin de zert­teýler bar. K.Djadı jáne I. Patter­son esimdi ǵalymdar tabys teńsiz­di­gin densaýlyq deńgeıiniń ózin­dik determınanty degen pikirdi kú­sheı­tilip aıtylǵan dep sanaıdy. Eńbek naryǵyndaǵy ózgerister men kepilsiz jumysbastylyq adamdardyń densaýlyǵyna, áleý­­mettik, psıhıkalyq, fı­zı­­kalyq jáne ál-aýqaty deń­geıi­ne áser etetini baıqalǵan. Osy problemaǵa arnalǵan kó­p­­­tegen zertteýler jumys or­nynyń qysqarýy men adam densaýlyǵy arasyndaǵy baı­lanysqa arnalǵan. HH ǵa­syr­dyń 70-jyldarynan bas­tap osy kezeńge deıin jú­r­­­gizilgen zertteýlerdiń bar­­­lyǵynda jumys orny­nyń qysqarýy adam den­saý­ly­ǵy­nyń bir nemese bir­ne­she kór­setkishterine áser ete­tin­di­gi baıqaldy. Atalǵan zert­teý­­lerdiń beseýinde áıelder jáne erlerden turatyn ba­qy­laý toby qurylsa, kelesi eki top ınjenerlik-tehnıkalyq ju­mysshylardan turǵan. Zertteý­lerde jumysty jo­ǵal­tý merzimin kútý kezeńine kó­ńil bólingen. Osy kezeńde «ja­qyn adamyn joǵaltý» qaı­ǵysyna para-par ýaıym paı­da bolǵan. Jumystyń jal­ǵasýyna kepildik bol­ma­ǵan jaǵdaıdyń adam den­saýlyǵyna áseri týraly zert­teýler Ulybrıtanııada júrgizildi. 1984 jyly bas­tal­ǵan memlekettik organdar kór­setetin qyzmetti jeke­she­lendirý kezinde 382 myń mem­le­kettik qyzmetshi bolashaqta je­­keshelendirýge jatatyn 125 agenttikke jumys ornyn aýys­tyrǵan. Erlerdiń jumys már­tebesiniń ózgerýine baı­la­­nysy psıhologııalyq kór­set­kishter sapasy tó­men­de­gen. Qyzmetkerler ara­syn­da ajyrasý, al ajy­ras­qan­dar arasynda ólim-ji­tim kór­setkishi kóbeıgen. Ju­mys­syz er adamdardyń áıel­de­ri, balalary arasynda ólim-jitim táýekeli joǵary bolǵan. Áleýmettik saqtandyrý na­ryqtyq júıe emes, onyń ke­pili – memleket. Bul úlginiń paı­da bolýy Germanııada ju­mysshylar máselesin sheshý qa­jettiliginen týyndaǵan edi. Osy úlginiń paıda bolýy­men jumysshylar jumys berý­shilermen qatar áleýmettik saq­tandyrý júıesin basqarýda áleý­mettik mártebege ıe boldy. Osy aıtylǵandardan qory­tyn­dy shyǵara otyryp, ult sa­ýlyǵy men memlekettiń ál-aýqaty arasynda orasan zor baılanys bar dep tujyrym jasaýǵa bolady. Lázzat SPANQULOVA, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor