Qazaqstannyń kúlli túrki elderine ortaq mədenıetke ıelik etip qana qoımaı, ony ilgeri damytyp otyrǵanyna óte qýanamyn. Qazaq eli tól ultynyń salt-dəstúrimen, turmys-tirshiligimen birge bərimizge ortaq kóshpendiler mədenıetiniń zerttelýine de úlken úles qosyp keledi. Búginde təýelsiz el bolǵan Qazaqstan men Vengrııa memleketteri búkil
əlemge ózderiniń tarıhı tamyry men ata-babalarynyń bir ekenin dəleldeýde. Bul – bizdiń eki eldiń ulttyq maqtanyshy deýge bolady.
Osy turǵydan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń eldi Úshinshi jańǵyrý jolyn maqsat tutqan bıylǵy Joldaýy aıasynda atqarar ortaq jumystarymyz óte aýqymdy. О́ıtkeni, «Uly Dala eli» dep tanıtyn qazaq dalasy – bizdiń ortaq Otanymyz, túp atamekenimiz. Bul keń uǵymdy Qazaqstannyń qaıta jańǵyrtyp otyrǵanyna
qýa nyshtymyn. Nelikten Uly Dala eli? Sebebi, qazaq jeri – uly kósh pendiler órkenıetiniń oshaǵy. Ony nege órkenıet deımiz? О́ıtkeni, bizdiń ata-babalarymyz jerdiń tabıǵatyn tanyp, durys ıgere bildi, ony janyn salyp qorǵady jəne jaqsy qarý-jaraq jasaı aldy. Qarapaıym tirshilik barysynda sapaly kıiz shyǵardy. Bul – sol zamanǵa saı ozyq tehno-
logııa edi. Iаǵnı Uly Dalany me-kendegen halyqtardyń óndirgen ónimderinen óz ýaqytyna tən uly mədenıeti bolǵanyn anyq kóremiz. Kóshpendiler basqa halyqtardyń ómirinde de úlken ról atqardy. Olarda úzdik əsker boldy. Qolyndaǵy qarý-jaraq olardy zamanǵa saı mədenıet qurýǵa jeteledi. Strategııasynyń da ózindik erekshelikteri, qaıtalanbas úlgisi qalyptasty. Sondaı-aq, kóshpendilerdiń jylqyny alǵash qolǵa úıretýi de Uly Daladaǵy jańa mədenıettiń týýyna, damýyna jol ashty. Bul – kóshpendilerdiń keshendi turmys-
tirshiligin qamtamasyz etken joǵary mədenıet kórinisteriniń bir parasy.
Qazaqstan əli de Altaıdan Ortalyq Eýropaǵa deıingi Uly Dalany jańǵyrtýǵa altyn arqaý bolyp keledi. Bul əlemdegi eń iri jaǵrafııalyq keńistikterdiń biri.
Sondyqtan keleshekte mádenıetten bólek ekonomıka men aýyl sharýashylyǵynda da úlken mańyzǵa ıe bolatyn aımaqtardyń biri dep esepteımin. Elbasynyń Joldaýy
osy uly maqsatqa jeteleıtin memlekettik baǵdar.
Biz Qazaqstan Respýblıkasymen ǵylymı, onyń ishinde antropologııa salalaryndaǵy baılanysty odan ári bekite túsýdi qalaımyz. Majarstandyq ǵalymdar qazaqstandyq
áriptesterimen tyǵyz qarym-qatynas ornatqysy keledi. Bıyl Vengrııada aýqymdy ǵylymı konferensııa, Qazaqstanda «Uly Dala rýhy» atty sharalar ótkizetin bolamyz. Kóne ǵun,
madııar jaýyngerleri men olardyń baǵzydaǵy qarýlary, dýlyǵa, saýyt-saıman men kerneılerin kórsetpekpiz. Osy jáne basqa da baǵdarlamalarmen Astanada ótetin EKSPO kórmesine de qatysýdy josparlap otyrmyz. Odan soń Torǵaı óńirine baryp, ondaǵy jergilikti halyqpen kezdespekpiz. Onda bizdiń madııarlarǵa jaqyn qypshaq baýyrlar turady. Osydan on jyl buryn 2007 jyldyń jetinshi aıynyń jetinshi juldyzynda qazaq-madııar quryltaıyn uıymdastyrǵan edik. Bıyl osy quryltaıdy qaıta jańǵyrtýdy kózdep otyrmyz.
Andrash BIRO,
Vengr-Turan qorynyń tóraǵasy, antropolog, tarıhshy,
arnaıy "Egemen Qazaqstan" úshin