Saırash Ábishqyzy. Ul-qyzymyz óz tilin ógeısimeı óssin

El gazeti «Egemen Qazaqstan» betterinde taqyryptyq toptamalarmen beriletin jańasha úrdisinde rýhanııat tiregi – memlekettik qazaq tiliniń kúndelikti qoldanystaǵy jaı-kúıi jaıynda kópshiliktiń kóńilinde júrgen kóp saýaldy dóp basyp, onyń jaýabyn izdeýge bárimizdi jeteleıtindeı ótkir de tushymdy jarııalanymdar jıi kórine bastady. Sonyń biri, «Tilbuzardy kim tyıar?» (20.01.2017 j.) saýaly kóziqaraqty oqyrmandy selt etkizip, oı-sanasyn bılep alatyny haq. Qazirgi ýaqytta qazaq tilin buzyp sóıleý, sózderdi burmalap aıtý da, jazý da qalypty jaǵdaıǵa aınalyp bara jatqany ashy shyndyq. «Bızdın agaı kaıda?» degen sııaqty qısyq sózderdi estisek te elemeıtin bolyp, kóndigip qal­ǵan­daımyz. Bir ń emes, ǵ, q, i, ó, á, u, ú dybystaryn buzyp aıtatyn qa­zaq jastarynyń qatary kóbeıip barady. Olar aǵylshyn, orys tilderin erkin meńgerip alǵan bolar. Kóp tildi bilsin, eshkim qarsy emes. Biraq, ana tilimizdi aıaq asty etýge áste bolmaıdy. Italııalyq kásipker-jıhan­kez Renalıý Gaspırınniń «141 memleketti araladym. О́z mem­le­k­etinde óziniń ana tilinde sóı­le­meıtin bir beıshara halyqty kór­dim. Ol – qazaq» dep jazǵanyn oqy­dyq. Rasýl Gamzatov sııaqty arǵy-bergi zamanda ótken dýaly aýyz­dy danalardyń ana tili joǵalsa, ult ta joǵalatynyn aıtqan ashy shyndyq aqıqatqa aınaldy. Ana tilderi joǵalyp, ulttyǵyn joıǵan halyqtar týraly oqyp, bilip otyrmyz. Sekseninshi jyldary qazaq tilin saqtap qalý jolynda «Qazaq tili» qoǵamdary quryla bastaǵan bir jınalysta kókshetaýlyq aqyn Tólegen Qajybaev «Ana tilimiz joǵalyp, qazaq halqy mýzeılerdiń jádigerine aınalyp ketpeıik. Mýzeı qyzmetkerleri bir zamandarda mynadaı qazaq degen halyq ómir súrgen dep, saırap turmasyn» degen júrekjardy sózi esimnen esh ketpeıdi. Shúkir. Qazaq tilin tamyrynan qıyp, qurdymǵa jibergisi kelgen keńes zamany ótkenge ketti. Ata-babalarymyz ańsaǵan táýelsizdikke jettik. Derbes mem­leket shańyraǵyn kóterdik. Tuń­ǵysh Prezıdentimiz, Elbasy «Til­den artyq qazyna joq, tilden art­yq qasıet joq. Qazaqstannyń bo­lashaǵy – qazaq tilinde. 2025 jyly qazaq tili ómirimizdiń bar­lyq­ salalarynda basqaryp, bar­­lyq jerlerimizde qatynas qu­raly bo­lady», «Qazaq tili – qa­zaq­stan­dyq­tardy biriktirýshi qural», «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóıles. Kim­nen qorqasyń?» dep, qara orman qazaqqa úndeý tastady. Qazaqstandy Otanym deı­tin, bir týǵandaı bolyp ketken júzden astam ár túrli ult ókil­deri memlekettik qazaq tilin qol­dap, úırenýge bet aldy. Tele­dı­dar­dan, radıodan, ártúrli bıik min­berlerden qazaq tilinde án aı­typ, sóz sóılep, «ekinshi ana ti­lim – qazaq tili» dep, qýantýda. Olar Qazaq eliniń, jeriniń, tiliniń túp­kil­ikti ıesi qazaq halqymen birlese mem­l­eketti de, memlekettik tildi de kór­keıtýge belsendi atsalysýda. Sonaý alpysynshy jyldardyń basynda Almaty qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń tarıh-fılologııa fakýltetiniń stýdenti atanǵan bizge úsh shetel – aǵylshyn, fransýz, nemis tilderiniń birin tańdap oqý usynyldy. Men fransýz tilin tań­da­dym. Eki jyldyq fransýz tili kýrsyn tá­mamdap, úzdik baǵa aldym. Ustazym Svetlana Aleksandrovna Baraeva (ataqty ǵa­lym Aleksandr Baraevtyń qyzy) meni ońasha áńgimege tartty. Meniń fransýz tilin meńgerý qa­biletimdi maqtap, shetel tilderi ıns­tıtýtynyń fransýz tili fa­kýltetiniń ekinshi kýrs­y­­na aýy­sý­ǵa keńes berdi. О́zi kó­me­k­­te­se­tin bo­ldy. Ustazymnyń meniń bolashaǵyma b­a­ǵyt bergisi kelgen yqylas-nıeti­ne rı­za­shy­lyǵymdy bildire otyryp, ómiri­m­niń dińgegi ispetti ana tilimdi bilgen ústine bile tússem, dalada qalmaıtynyma senimdimin dedim. Rahıma ájem hat tanı bas­taǵan shaǵymnan maǵan batyrlar jyryn oqytyp, rahattana tyńdaıtyn. Sol kezden-aq meniń ana tilime yqylasym erekshe. Dúnıede ana tilime teń keletin til joq sııaqty ekenin, ana tilim meniń jandúnıemniń baǵa jetpes baılyǵy ekenin, ana tilimde sóılep turyp, án salyp turǵandaı rahat kúı keshetinimdi aıttym. Meniń aǵymnan jaryla aıtqan jaýabyma ustazym óte razy boldy-aý deımin, «Túsinemin, túsinemin» dep, kúlimsireı, qazaq tili jóninde sóılep ketti. Tilshi ǵalym-ustaz retinde qa­zaq ultynyń ana tili tabıǵattyń ber­gen erek­she syıy dep túsinedi eken. Qazaq ti­li sheteldik qaı til­di bolsyn jete meń­­gerýge, taza sóı­leý­ge jol ashatyn erek­she baı til dep baǵalaıdy eken. Qazaq jáne fransýz tilderinde «ó, ǵ, ń» dybys­tary esh ózgerissiz estiletinin aıta kele, «Qazaq tiliniń kóp tilden bas­ty ere­k­­sheligi – qazaqtyń aýyz qýysy mú­she­le­ri­niń barlyǵy dybys jasaıdy» de­ge­ni ma­ǵan – ekinshi kýrstyń stýdentine to­syn jańalyq boldy. Muny sezgen ustazym túsindire bastady. Máselen, orys tilinde mu­ryn qýysy qatysatyn «ń» dybysy joq eken. Men ishimnen «Bizdiń ń-dy s hvostıkom n deıtini sodan eken ǵoı» dep túıip qoıdym. Us­tazym qazaq jáne fransýz til­de­rinde birdeı aıtylatyn kóme­keı til kómegimen jasalatyn «ǵ» dy­bysyn aıtty. Ishimnen «Qazaq tilinde kómekeı til «q» dybysyn da jasaıdy» dep qosyp qoıdym. Ustazymmen bolǵan osy áńgime­den keıin ana tilimizdiń dybys jasaý júıesine aıryqsha nazar aýdara bastadym. Kele-kele bizdiń qazaq tiliniń sózdik qory ǵana emes, dybystyq múmkindigi de óte baı ekenin túsindim. Qazaq balasy sábı shaǵynan ana tilinde sóıleı bastasa, kómekeı tili súıirleý damyp, úlken tildiń túbine tıer-tımes terbelispen «ǵ,q» dybystaryn shyǵarady. Bala tili orys tilinde shyqsa, kómekeı til qysqa ári jýantyqtaý bolyp, «ǵ,q» dybystaryn aıtý qıynnyń qıyny bolyp qalady. Muryn qýysy jasaıtyn «ń» dybysynyń da aýyly alystaıdy. Sóıtip, qazaq balasynyń aýyz qýysy músheleriniń bitimi sábı shaǵynan orysshaǵa beıimdelip, óse kele ol ana tilindegi ń, ǵ, q, ó, á, u, ú, i dybystaryn durys aıta almaıtyn tilbuzar halge dýshar bolady. Bul halge jetkizbeý – sábıge ómir syılaıtyn ári onyń ómir jolyndaǵy birinshi ustazdary anasy men ákesiniń yrqynda ekeni túsinikti. Joǵaryda atalǵan maqala avtory Anar Tóleýhanqyzy sheteldik aǵylshyn, fransýz, nemis, taǵy basqa tilderdegi «ń» dybysyn qazaq balasy «adaldyq, ıa bilimdilik tanytyp syqıtyp aıtady» dep jazady. Iá, sheteldik tilderdi buzbaı sóıleýge umtylyp tili oryssha shyqqan qazaq jastary ana tilinde bar «ń» dybysyn «syqıtyp aıtý» úshin biraz kúsh jumsaýy qajet. Ana tilin buzbaı sóıleýge dál osylaı nege tyryspaıdy?! Jalpyǵa birdeı pedagogıka ǵylymy sábıdiń ana tili ýyzyna qanyp ósýin nasıhattaıdy. Pedagogıkalyq ǵylymǵa súıensek, otbasynda, áke-sheshe aıasynda berik negizi qalanǵan ana tili tárbıe, bilim mekemelerinde myqtap bekýi tıis. Ana tilinde erkin ósken bal­dyr­ǵannyń túsinik-paıymdary, sóı­leý qabileti, tabıǵı daryn, mi­nez-qulyq erekshelikteri erkin da­myp, erte baıqala bastaıdy. Son­dyqtan da áke men shesheniń ul-qyzynyń ana tilinen ajyrap qalmaýyna qamqor bolýy – ur­paǵynyń bolashaǵy úshin aıryqsha mańyzdy. Kúni keshe Elbasy halyqqa 2017 jyldyń Joldaýynda: «Qazaq tili­niń basymdyǵy saqtalady. Onyń ári qaraı damýyna zor kóńil bó­linedi» dedi. Bul, birinshi kezekte, qazaq ulty urpaǵynyń altyn uıasy – qazaq otbasyna qarata aıtylǵan, bolashaqqa baǵdarsham bolatyn sóz. «Sonymen qatar, búginde aǵyl­shyn tili – jańa tehnologııa, ja­ńa ındýstrııa, jańa ekonomıka ti­li.... Aǵylshyn tilin meńgermeı, Qazaqstan jalpy ulttyq progres­ke jete almaıdy» deıdi Elbasy Jol­daýynda. Ana tilin erkin meńgerý arqyly qazaq balasy, tóte jol izdegen jolaýshydaı, aǵylshyn tiline týra aparatyn keń dańǵylǵa shyǵady. Qolymyzǵa qalam alýǵa sebep bol­ǵan «ń» dybysy ǵana emes, ana tilimizdiń osy aǵylshynshanyń jalynan qos qoldap ustaýǵa je­ńil­­dik ákeletin dybystyq taǵy bas­qa múmkindigi mol. Aǵylshyn tiliniń dámin baıqaý úshin biz eki aılyq kýrsqa barǵan edik. Sonda aǵylshynnyń qazaqshaǵa «rahmet» bolyp aýdarylatyn sóz tirkesiniń aıtylýynda ózimizdiń «á» dybysy estilip turǵandaı boldy. Qazaq tilindegideı aǵylshynshada bastaýysh ashyq ıa jasyryn sóı­lemniń basynda turatyny taǵy bar. Aǵylshyn tiliniń jiligin sha­ǵyp, maıyn iship júrgen baýyr­la­rymyzdyń bul oraıda aıtar ýájdary tipti kóp shyǵar. Son­dyq­­tan da bizge, qazaqqa qolda bar alty­nymyz – ana tilimizdiń – qa­di­ri­ne jetetin ýaqyt keldi. Osy ýaqytty ótkizip almaıyq, aǵaıyn. Saırash ÁBIShQYZY, baspasóz ardageri