Burymdy boksshylardyń bolashaǵy qandaı?

Bylǵary qolǵabyn arqalap boks zalyna bettep bara jatqan áıel zatyn kórip qazir eshkim tańǵalmaıdy. «Boks – erlerge arnalǵan sport túri» degen túsiniktiń qazir arhaızmge aınalǵan kezi. Sebebi, jany názik bolsa da, judyryǵy jýandaǵan qyzdar sharshy alańnyń shańyn qaǵyp qana qoımaı, tartymdy ónerimen kópshiliktiń ystyq yqylasyna bólenip, tipti, eliniń abyroıyn asqaqtatyp júr. Álemdik úrdisten bizdiń burym­dylar da qalys qalyp jatqan joq. Tórtkúl dúnıe aldynda Kók týdy jel­biretip turǵan shynashaqtaı qyzǵa qarap qýanasyń da, oǵan bul jeńis­tiń qandaı qıyndyqpen kelgenin oıla­ǵanda, kóńiliń qulazıdy. Mundaı ataq-dańq­tyń da, tógilgen terdiń de ıba­ly qazaq qyzynyń tabıǵatyna jat ári bolashaq ananyń densaýlyǵyn táýe­kelge tigýine turmaıdy deıtinder de kóp. Sonda qaı salada bolsyn erler­den qalys qalmaı, temirdi de balqy­typ, kóliktiń de túr-túrin tizgindep júr­gen qarakózderimiz úshin bul sport túri biz úreılenetindeı sonshalyqty qaýipti me? Jalpy, áıelder boksy bastaýyn XVIII ǵasyrdan alady. Londonda paıda bolǵan bul jekpe-jek túri talaı ret syn men synaq nysanyna aı­nal­sa da, búginge deıin jetip qana qoı­maı, resmı túrde moıyndaldy. Brı­tan­­dyq boıjetkenderdiń bul áýesi bir­tin-birtin ózge elderge «juǵyp», al­ǵash ret 2012 jyly Tumandy Al­bıon­daǵy Olımpııa oıyndarynyń baǵ­­dar­­lamasyna endi. Bul resmı dáre­je boks­qa degen qyzdardyń qyzy­ǵý­shylyǵyn tipti arttyryp jibergen tárizdi. Olımpıada komıtetiniń ózi áıel­der boksyn tórtjyldyqtyń basty dodasynyń baǵdarlamasyna qosqan soń, onyń artyq-kem tusyn endi túgen­dep otyrý artyq ta shyǵar. Sebebi, onyń paıdasy men zııany tarazydan ótken. Desek te, bul sheshimge sport jan­kúıerleriniń ǵana emes, bilikti maman­dardyń arasynda da kóńili tol­maı­tyndary bar. Kezinde kásipqoı bokstan álem chempıony bolǵan Marat Mázimbaev kúsh qoldanylatyn sport túrlerine názik jandylardyń barýyn qup kórmeıtinin aıtqan: «Boks bolsyn, aýyr atletıka bolsyn, áıel zatyna jat sala. Ásirese, tabıǵatynan názik keletin qazaq qyzyna. Sportta adam aǵzasyna orasan kúsh túsedi. Al áıel adamnyń alǵashqy paryzy – ómir­ge bala ákelý. Osy turǵydan alǵanda sporttyń bereri kóp bolmasa kerek». Mázimbaevtyń pikirin qoldaı­tyn­dar az emes. Biraq bul sózder qyzdarǵa toqtaý bolyp jatqan joq. О́ıtkeni, burymdy boksshylardyń synaıtyndarǵa aıtatyn óz ýájderi bar. Ata-anasynyń keńesimen aldy­men kúreske baryp, sonan soń bapker­lerdiń shaqyrtýymen qolyna bylǵary qolǵap kıgen Lázzat Kúngeıbaeva densaýlyqqa qalaı kútim jasaýyń ózińe baılanysty, degendi alǵa tar­tady. «Sporttyń densaýlyqqa zııany bolý-bolmaýy adamnyń ózine ǵana baı­lanysty. Bokstaǵy jaraqat uldar­da kóbirek kezdesedi, ol dýlyǵany shesh­ken­dikten. Al ózim biletin qyzdar ara­syn­da aýyr jaraqat týraly estigen joq­pyn. Negizinen qorǵanysqa kóbirek kóńil bólip, aıaqta jaqsy qımyldasań, jara­q­attan da aman bolasyń. Boksty óner deıtini de sondyqtan. Ázirge óz ba­sym bokstyń paıdasy bolmasa, zııa­nyn kórgen joqpyn», deıdi Álem chempıony. Jalpy, boks ta aqyldylarǵa ar­nal­­ǵan sport túri. Mamandar jat­tyǵý kezinde árbir qımylyńnyń naqty­l­yǵyna matematıkalyq formýla sekil­di kóz jetkizip otyrý arqyly soq­qynyń kúshin jáne qarsylasyń­nyń áreketterin logıkalyq túrde boljaýdy úıretetinin aıtady. Bul – paıdaly tusy. Degenmen, dárigerler medal­diń de eki jaǵy bolatynyn umyt­­paý­dy eskertýmen keledi. Onyń sal­­dary aǵzadaǵy gormonaldy aýyt­qýlardyń, tıisinshe minezdiń ózgerýine ákep soǵýy múmkin. Keı boksshy qyz­dar­dyń náziktikti umytyp, túr-ál­peti de, kıim kıisi de uldarǵa uq­sap ketýi osyǵan baılanysty kóri­nedi. Biz quramadaǵy qyzdardyń den­saý­lyǵy qalaı baqylanyp, olardyń mundaı ózgeristerden qanshalyqty saqtandyrylǵanyn bilý maqsatynda respýblıkalyq Boks federasııasy­nyń ǵylymı-keshendi toby boıynsha úılestirýshisi Ǵalııa Bilálovamen tildes­tik. Ǵalııa Nurbekqyzy ult­tyq qurama sapyndaǵy qyzdar turaq­ty túrde tolyq medısınalyq tekseris­ten ótip turatynyn, sondyqtan, ýaıym­daýǵa esh sebep joq ekendigin aıtyp sen­dir­di. «Kóptegen sport túri sekildi əıel­der boksyna da resmı ruqsat beril­gen. Bul sheshimge jaýapty maman­dar máseleni búge-shegesine deıin zerttep baryp kelip otyr. Medısınanyń damýy, rasıondyq úderistiń júıege qoıylýy kópshilik oılaıtyn qaýip-qaterden saqtaıdy. Onyń ústine, boks adam boıynda senimdilik, maqsatqa umtylý, erik-jiger, ómirge qushtarlyq sekildi qasıet­terdi tárbıeleıdi. Medısı­na­lyq úılestirýshi retinde boks­tyń zalal­syz sport bolýyn qadaǵalap oty­ra­­myn. Ol úshin turaqty túrde medısı­na­lyq tekserister ótkizemiz. Bizde ǵylymı-keshendi top jumys isteıdi. Onyń quramyna myqty dárigerler, zerthanashy, fızıolog kiredi. Báriniń biliktilik dárejeleri bar. Biz sportshylarymyzdyń tym kóp jattyǵý jasamaýyn da eseptep otyramyz. Bul degenimiz, aǵzanyń fýnk­sııalyq damýy degendi bildire­di. Fızıkalyq qana emes, emosııalyq turǵyda da aýyrtpalyqtar baryn baıqasaq, jattyǵýdy azaıtyp, tepe-teńdikti saqtaýdy qolǵa alamyz. Əlem chempıonattary men Olım­pııa oıyndaryndaǵy arýlarymyz­dyń kór­setkishteri bokstyń elimizdiń bar­­­lyq óńirinde qarqyndy damýyna serpin berdi. Nazym Qyzaıbaı ne Valıa Halzovany alaıyqshy, kim olar­dy aýrý ne ul sekildi dep aıtady?! Nəp-nəzik, ári sondaı sulý bola turyp el mereıin asqaqtatyp júr», deıdi Ǵalııa Nurbekqyzy. Elimizde áıelder boksyna jol ash­qan­dardyń biri, búginde ózi shákirt tárbıelep júrgen Nargúl Ábý­tálipova­ny sózge tarttyq. Nargúl jubaıy ári belgili boksshy Qanat Ábý­tálipov ekeýi eki ul tárbıelep otyr. Qa­zaq­tyń sanyn áli de kóbeıtýdi kózdeıdi. «Biz úıde tórt apaly-sińlilimiz, bárimiz de sportqa, jekpe-jek túr­lerine úıir bolyp óstik. Sonda «bola­shaq anaǵa bul jat sport, qyz bala sekildi júrgenderiń durys», degen sózderdi talaı ret estidik. Al qazir bárimizdiń otbasymyz, bala-shaǵamyz bar, ápkelerim tórt baladan ósirip otyr, mende ǵana ázirge eki ul, sátin salsa, qazaq sanyn kóbeıtkimiz keledi. Bokspen shuǵyldansań, bulshyq et, dene qalpyń, oıyń – bári qalypta bolady. Árıne, neni bolsyn ýaqytpen, shegimen isteseń, jaraqattan da, qıyn jaǵdaılardan da qorǵana alasyń. Ýaq­tyly tamaq, uıqy, jattyǵý qada­ǵa­lanyp otyrýy qajet», deıdi Nargúl. «Al syrtqy kelbetke keletin zııannan qalaı qorǵanady?» degen saýalǵa ol bylaı dep jaýap berdi: «Bizdiń qolǵaptarmen muryn buzbaq túgili, aýyr jaraqat keltire almaısyń. Ádette qabaq jarylý men muryn syný baspen soqtyǵysqanda ne shyntaqpen urǵanda bolady. Qyzdardyń soqqy­lary da sonshalyqty aýyr emes. Boksty kúsh synasý degennen góri, oıynǵa kóbi­rek keledi der edim. Munda kim kim­di aldap ótip, jyldamdyq tanytatyny mańyzdy. Boksqa qaraǵanda karate men taekvondonyń zııany kóbirek, ózim úsheýimen de shuǵyldanǵan soń aıtyp turmyn. Al bolashaǵynan zor úmit kútti­retin Nazym Ishanovanyń anasy Svet­lana Ishanova qyzynyń bola­shaǵy úshin alańdamaıtynyn, qaıta bokspen shuǵyldanǵaly onyń aýrý-syrqaýdy múlde umytqanyn aıtady. – Bastapqyda qyzymnyń boksqa baryp júrgenin bilgen joqpyn. Nazym ákesi ekeýi menen muny jasy­ryp júripti. Bir kúni ákesi shyn­dyq­ty aıtqan soń, qyzymmen jaqsy­lap sóılestim. Onyń óz-ózine senim­di eken­digine jáne alǵan betinen qaıtpaı­tynyna kózim jetti. Al qarsy bolý sebebim onyń densaýlyǵyna alań­­daǵandyqtan emes, basqa sala­ǵa barǵanyn qalaǵandyǵymnan edi. Sportshylardy bilemin ǵoı, únemi oqý-jattyǵý jıyndaryn­da júredi, úıine anda-sanda birneshe kúnge ǵana keledi. Al jaraqatqa kelsek, men bul týraly oılamaımyn. Shúkir, osy kúnge deıin aýyryp dári­gerge qaralyp kórgen joq. Medısı­na­lyq kitapshasynda birde-bir jazba joq. Bul osy sporttyń arqasy shyǵar. Onyń ústine, qurama sapynda turaqty tekseristen ótip, mamandar densaýlyǵyn baqylap otyrady. Qazir onyń naqty maqsaty bar, ol soǵan jetý úshin tyrysyp baǵýda, – deıdi Nazymnyń anasy. Qarap otyrsańyz, qyzdar úshin sporttyń boks túri sonshalyqty qaýipti emes eken. Onyń ústine, áıel­der quramasy bolmasa, álemde atoı salyp júrgen kúrzi judyryqty jigit­teri­miz dúnıejúzilik dodalarǵa qaty­sa almaıdy. Búgingi bokstyń zańy sondaı. Degenmen de, qyz bala­ny alaqanǵa salyp álpeshteý qany­na sińgen qazaqy túsiniktiń bir túk­pi­rinde «osy qalaı?» degen qarsy­lyq­tyń jatatyny da ras. Osy turǵy­dan kelgende, qyzdarymyzǵa janymyz ashıdy, árıne. Al sporttyń saıasatymen sanasar bolsaq, qyzdar boksynyń bolashaǵy alda degenmen amalsyz kelisesiń... Mádına ASYLBEK, jýrnalıst ASTANA