Daýly araldarǵa talas

Jyl ótken saıyn Azııa-Tynyq mu­hıt aımaǵynyń halyqaralyq saıa­sattaǵy róli artyp keledi. Ol, árı­ne, jaqsy. Degenmen, ondaǵy mem­­leketterdiń ekonomıkalyq ja­ǵy­nan damyp, qýattana tú­sýi aı­maq­ta týyndaǵan daý-jan­jal­dar­dyń ári qaraı órshýine sebep bolýy múm­kin. Mysal retinde Ońtústik Qytaı te­ńizine qatysty problemalar­dy ala­ıyq. Buryndary osy Ońtústik Qytaı teńizine baılanysty máseleler on­sha kóp sóz bola bermeıtin. Sońǵy on­shaqty jyldyń bederinde bul má­se­­­leler jahandyq sıpatqa aınalyp ba­­ra jatqandaı. Onyń ústine, oǵan qa­ty­­sýshy «oıynshylardyń» qatary da kóbeıe túsýde. Olardyń arasynda álem­­degi eń iri derjavalar – AQSh pen Qy­taıdyń bar ekendigi biraz jaıdan habardar etse kerek. Al daý Qytaı men Vetnam arasynda Parasel jáne Spartlı atalatyn araldarǵa baılanys­ty týyndaǵan. Keıindep Ońtústik Qytaı teńizi aýmaǵynda kó­mirsýteginiń mol qo­rynyń tabylýy báseńdeı bastaǵan geo­saıası jaǵdaıdy qaıta shıelenistirip ji­ber­di. Derekterge qaraǵanda, munda shama­men 11 mıllıard barrel munaı jáne 190 trıllıon tekshe metr gaz qory bar. Teńiz sýlary, sondaı-aq balyq qoryna da baı. Ekinshiden, osy teńiz arqyly jylyna orta eseppen 5 trıllıon dollardyń júgi tasymaldanady eken. Qazirgi kezde strategııalyq jáne eko­no­mıkalyq jaǵynan asa tıimdi Ońtústik Qytaı teńiziniń aýmaǵynan onymen shek­tesetin elder óz úlesterin alý úshin múm­kin­diktiń barlyǵyn paıdalanyp baǵýda. Mysaly, teńizdegi Spartlı araldaryna Qytaı, Taıvan, Vetnam, Fılıppın jáne Malaızııa, al Parasel araldaryna Qytaı, Vetnam jáne Taıvan ıelik etýge múddelilik tanytyp otyr. Ońtústik Qytaı teńizine baılanysty daý Malaızııa men Vetnamnyń Birikken Ulttar Uıy­my­na jasaǵan ortaq usynysynan keıin, tipt­i ýshyǵyp ketti. Malaızııa men Vetnam 2009 jyldyń 6 mamyrynda Ońtústik Qytaı teńiziniń ońtústik bóligi úshin BUU-nyń Qurlyqtyq qaırańnyń shekaralary jónindegi komıssııaǵa usynys túsiredi. Ondaǵy maqsat – teńiz jaǵalaýyndaǵy eki memleket qaırańnyń ózderine tıesili shekaralarynan 200 teńiz mılindeı qashyqtyqqa sozylǵan aýmaqty ıelený quqyǵyna ıe bolý. Qytaı Malaızııa men Vetnamnyń atalǵan aımaqqa umtylysyn aıyptap, BUU-ǵa narazylyq bildirdi. Sonymen qatar, Qytaı teńizinde óziniń quqyqtyq quzyretiniń bar ekenin belsendi túrde jarııalaı bastady. Osylaısha, 2012 jyldyń maýsymynda Qytaı Parasel araldarynda or­nalasqan Sansha qalasynyń ákim­shi­lik mártebesin aýdan deńgeıinen Haı­nan provınsııasynyń prefektýrasy deńgeıine deıin kóterip, osy aımaqta Qy­taı halyq azattyq armııasynyń gar­nı­zo­ny qurylady dep málimdegen bolatyn. Arada birneshe jyl ótken soń, Qytaı tarapy daýly Spartlı araldarynda ushý-qoný jolaǵyn salyp, joıǵysh ushaqtar, qanatty zymyrandar men radar júıesin ornalastyrdy. Osynyń aldynda, ıaǵnı 2009 jyly Qytaı Ońtústik Qytaı teńizi akvatorııasynyń 80 paıyzdaıyn óziniń aýmaǵy retinde jarııalaýy jaǵdaıdy odan saıyn qıyndatyp jiberdi. Bul Fılıppındi Gaagadaǵy tórelik sotqa júginýge májbúr etti. Sóıtip, halyqaralyq trıbýnal 2016 jylǵy 12 shildede Spartlı araldaryna qatysty Qytaıdyń bul araldarǵa «tarıhı quqyǵy» joq degen sheshim shyǵarady. Árıne, atalǵan sheshim Qytaı tarapyn qanaǵattandyrmasy anyq edi. О́ıtkeni, Qytaı teńizdiń basym aýmaǵyn óz eliniń ajyramas bóligi sanaıdy. Olar mynadaı derekterge júginedi. Qytaıdyń tarıhı anyqtamasy boıynsha, Sısha arhıpelagyn (Parasel) jáne Nansha (Spartlı), sondaı-aq Ońtústik Qytaı teńizindegi basqa da araldardy osydan 2 myń jyl buryn qytaı teńizshileri ashqan. Sonymen qatar, araldar Sýn dáýiriniń jáne odan keıingi dınastııalardyń kartasynda Qytaıdyń jeri retinde kórsetilgen eken. Al aımaqtaǵy ózge memleketterdiń de qoldarynda qujattary, aıtatyn ýájderi bar. Mysaly, Vetnam araldardyń bir bóligin XVI ǵasyrdan beri baqylaýǵa múmkindik beretin kýálikke ıe ekenin, Fılıppın bıligi 1529 jylǵy Portýgalııa men Ispanııa arasyndaǵy yqpal etý aımaǵyn bólip alý týraly Saragosa kelisimin alǵa tartady. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Ońtústik Qytaı teńizinde alystaǵy AQSh-tyń da múddesi bar. Keıbir málimetterge qaraǵanda, osy teńiz arqyly ótetin 5 trıllıon dollar júktiń 1,2 trıllıon dollary AQSh-tyń enshisine tıedi. Ekinshiden, AQSh teńiz akvatorııasynyń basym bóligin halyqaralyq sý dep tanýdy qalaıdy. Bul strategııalyq jaǵynan erekshe mańyzdy aımaqta júk jáne áskerı kemelerdiń erkin júzýine múmkindik beredi. Úshinshiden, teńiz aýmaǵynda AQSh-tyń da, Qytaıdyń da áskerı-teńiz kúshteri ornalasqan. Osy aımaqta elderdiń áskerı kúshteri arasynda arakidik qarsy turýshylyq sııaqty áreketterdiń de bolyp turatynyn jasyra almaımyz. Bir jaqsysy, onyń sońy ázirshe qarýly qaqtyǵysqa ulasyp jatqan joq. Al daýly araldarǵa qatysty máseleler qashan sheshiletini, onyń mártebesi qashan aıqyndalatyny belgisiz. Bizdińshe, uzaqqa sozylatyn úderis sekildi.

Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»