Jahandaný úderisterindegi Qazaqstan

HHI ǵasyrda tarıhı ýaqyttyń adam aıtqysyz jyldamdyqpen ótip jatqany aqıqat. Álemdik qoǵamdastyqtyń mańyzdy bir bóligi retinde Qazaqstan da bul úderisti bastan ótkerýde. Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­le­kettiń jańa saıası baǵyty» atty 2012 jyly halyqqa Joldaýy eli­mizdiń HHI ǵasyrdyń birinshi jar­ty­synyń sońyna deıingi tu­raqty da­mýyna baǵyttalǵan alyp jo­ba­lardyń biregeıi bolatyn. En­di, mine, sol strategııalyq saıası-eko­no­­mıkalyq jáne áleýmettik máni bar uzaq merzimdi qamtıtyn jol kar­tasynyń aıasynda qyrýar sharalar tolassyz iske asyrylyp jatyr. Olardyń ishindegi eń súbelisi de ózektisi – Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: ja­handyq básekege qabilettilik» dep ata­latyn halqymyzǵa arnaǵan ınno­va­sııalyq Joldaýy. Dál búgin álemdik jahandaný úderisterine bolashaqta eshnárse tos­qaýyl bola almaq emes. Bulaı deý­ge tolyq negiz bar. Máselen, búkil álem­ge áıgili ári jarty ǵasyrdan as­tam tarıhy bar «The Economist» degen aıdarmen Ulybrıtanııada apta saıyn turaqty shyǵyp turatyn ári ǵylymı irgetasqa negizdelgen iri halyqaralyq basylymnyń bilikti sarapshylarynyń jan-jaqty zert­teý­leriniń bir tomdyq nusqasy 2012 jy­ly «Megachange: The World in 2050» («Megaózgerister: 2050 jylǵy álem» ) degen atpen aǵylshyn tilinde, izinshe 2013 jyly orys tilinde jaryq kórdi. «The Economist»-tiń atqarýshy dı­rektory Danıel Franklın men bilikti sarapshylar tobynyń qa­la­mynan shyqqan álgi kólemdi zertteýde aldaǵy 40 jylda álemdik geosaıasat pen halyqaralyq qatynastardyń, qar­jy júıeleri men ekonomıkalyq baı­lanystardyń, sol sııaqty, ǵylym men mádenıettiń, qorshaǵan orta men álemdik qaýipsizdiktiń bolashaqtaǵy bolmysyna kóz jiberip, salmaqty da salıqaly oılaryn ortaǵa salǵan. Olar: Qorshaǵan ortanyń kúı­reýi toqtala ma? Genomıka men den­saý­lyq saqtaý salasynda revolıý­sııa bola ma? Álemniń damyǵan el­derindegi teńsizdiktiń ulǵaıýy jal­ǵasa bere me? Osydan 40 jyldan keıin álemniń qaı eliniń ekono­mı­ka­sy basymdyqqa ıe bolady? Osy tektes ózekti suraqtarǵa 20 taraýdan turatyn atalǵan týyndyny qurastyrǵan 20 sarapshy túıindi jaýap bere otyryp, álemniń 2050 jyldarǵa deıingi bolmysyna degen boljamdaryn batyl júıeleıdi. Kitaptyń ón boıynan quras­ty­rýshylardyń bárine ortaq bir sıpat aıqyn baıqalady. О́z jazbala­rynda olardyń qaı-qaısysy da bo­lashaqqa úńilmes buryn, aldymen, ótken tarıhqa kóz júgirtedi. Bul ádis olarǵa búgingi órkenıet bol­mysynda oryn alyp otyrǵan sa­nqıly megaózgerister men úde­ris­terdiń máni men aýqymyn baǵa­m­­dap, olardyń dınamıkasyn tereń túısinýge múmkindik bergen. Atalǵan sarapshylardyń piki­rin­she, álem ekonomıkasynyń taıaý bolashaqtaǵy qozǵaýshy kúshi, bi­rin­shiden, álemdik jahandaný úde­ris­teri bolsa, ekinshiden, Azııa eko­­nomıkasynyń áýel bastaǵy ta­rıhı basymdyqtaryna qaıta ıe bola bastaýy bolyp tabylady. Bul tur­ǵydan kelgende, «jahandaný» degen uǵym álemdik naryqtardaǵy ın­tegrasııalyq úderisterdiń ekinshi ataýy deýge laıyq. Ol úderisterdiń ne­gizgi basymdyqtary, birinshiden, kó­lik jáne kommýnıkasııalyq shy­ǵyn­dardy azaıtýǵa múmkindik be­retin tehnologııalyq ınnovasııa­lar bolsa, ekinshiden, erkin saýda men ınvestısııalyq klımatty jáne mıgrasııalyq úderisterdi je­ńildetetin saıası sheshimder. Bir sózben aıtqanda, jahandaný degenimiz – álemdik naryqtardyń memlekettik shekaralardan attap ótip, syrtqa qaraı qanat jaıýy. Demek, ol tek ekonomıkalyq úderis­te­rmen ǵana shektelmeıdi. Budan bylaıǵy jerde «ulttyq shekaralar» men «geografııalyq keńistikter» degen uǵymdar álemdegi jumys qo­ly men taýarlardyń da, kapıtal men tehnologııalardyń da, tip­ti ıdeıalar men mádenı-rýhanı qun­dylyqtardyń da erkin aınalýyna eshbir bóget bola almaıtyny kózge uryp tur. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri