Shymyldyqtyń ar jaǵynan jetken syılyq

– Neshedesiń? – dep sura­ǵan­darǵa tórt saýsaǵymdy sho­shaıt­yp jaýap beretin kezim. Iаǵnı tórttemin. Apam bir kú­ni erteń toıǵa baramyz dep, kesh­kisin boıymdy, moınym men qolymdy ólshep aldy da, jýyn­dyryp jatqyzdy. О́zi sha­m­­nyń jaryǵymen maǵan kóı­lek tigýge otyrdy. Apamnyń qaı­shymen matany qıǵanyna, odan ınesin sabaqtap alyp, tige bas­taǵanyna qarap, erteń ədemi kóı­lek kıetinimdi oılap jatyp uıyq­tap qalyppyn.Tańerteń apa­mnyń: – Tura ǵoı, qulynshaǵym, toıdan qalyp qoıasyń, kel, kóı­legińdi kıgizeıin, – degen jyp-jyly úninen oıanyp kettim. Kúnde aınalyp-tolǵanyp oıat­qan­da uıqymdy asha almaı biraz ja­ta­tynmyn, bul joly toıdan qalyp qoıasyńǵa kóılek aty qosylǵan soń ba ózimshe ushyp turǵan boldym. Beti-qo­lym­dy jýyp kelgen soń shashym­dy órip, jańa kóılegimdi kı­gizdi. Kóılegim uzyn jəne aı­nal­ǵanda etegi dóńgelenip, əp-ədemi kórinedi eken. Qýanyp ket­tim, júgirip dalaǵa shyqtym. Kórshi Tənimsııa əjeme kórsetip, maq­tan­ǵym keldi. Apam eki jasar siń­limdi kóterip, ilese shyqty. Əjem bizdiń esiktiń aldyndaǵy órik aǵashynyń kóleńkesinde otyr eken. Bizdi kórip, ornynan turdy da, meniń maqtanyp turǵanymdy ańǵardy ma: – Meniń qyzyma kóılek ti­g­ip bergensiń be? Ədemi eken, mun­­daı kóılek toıda eshkimde joq shyǵar. Qutty bolsyn! – dep qolpashtap, betimnen súı­di. Apam ekeýi otyra qalyp kish­­kene qorjynnyń eki basy­na pechene me, mata ma, bir nər­selerdi toltyryp, ony Təni­m­sııa əjem ıyǵyna salyp al­dy. Apamnyń arqasynda siń­lim bar, irkes-tirkes biraz júr­­d­ik. Tańerteń shyqqannan kún sá­s­kege jaqyndaǵanda toıly aýylǵa jettik. Buryn úı­d­en uzap shyqpaǵan maǵan mun­da­ǵy adam sumdyq kóp jəne bə­ri maǵan qarap turǵandaı kó­rindi. Úıdegi batyrlyq qa­lyp, apamnyń eteginen tas qylyp ustap alyp, jartylaı jasyrynǵan kúıi syrttaǵy adamdardyń qasynan ótip, ishke kirdik. Munda da tolǵan adam. Or­tadaǵy dastarqan basyna ja­ǵa­­laı otyryp, shaı iship, əńgime aı­tysyp, kúlisip, dý-dý etedi. Biz­ge de shetinen oryn tıip shaı iship, baýyrsaq, tətti jep, kóp­shilikke boıymyz úırenise bas­taǵan soń jan-jaǵymyzǵa ańdap qaraı bastadyq. Sóıtsek kórshi bólmeden qyz-kelin­shek­terdiń syńqyldap kúlgeni, arasynda ən aıtqandary estiledi. Apam da sol jaqqa eleńdeı qa­lypty. Sony baıqady ma, otyr­ǵandardyń arasynan bir əje apama: – Kelin, sen jassyń ǵoı, bala­la­ryń­dy alyp, ana jas­tar jaǵyna bar, – dep búıirdegi esik­ti kórsetti. Birimizdi kóterip, bi­ri­mizdi jetelep, esikten kirgen apam­dy burynnan otyrǵan qyz-ke­linshekter: – O, jeńeshe, kel, keshik­tiń­der ǵoı, sharshamaı jettińder me? – dep japyrlasa qarsy alyp, yǵysyp oryn berdi. Oryn­da­rynan turyp tize búgip səlem etken úsh-tórt jas kelinshekke apam da: «Kóp jasa, qaraǵym», – dep, jaıǵasyp otyrdy. Bir jaq­sysy munda ózim qatarly jə­ne úlkendeý qyzdar kóp eken. О́zimdi erkindeý sezinip, jan-jaǵyma qaraı bastadym. Qar­sy aldymyzda qyzyl mata­dan tigilgen shymyldyq qu­rý­ly. Ber jaǵyndaǵylar eleń­dep shymyldyqtyń ar ja­ǵyna qaraıdy. Ol jaqtan bireý­diń basy kórine qalsa bəri so­ǵan qyzyǵa qaraıtyndaı. Ol basy kóringen kisi, kisi emes-aý jeńeshe shymyldyq ete­ginen, keıde qaptalynan əl­de­bir nərseni beri qaraı berip jibe­redi. Qoldan-qolǵa ótken əl­gi nərse bireýge jetkende otyr­ǵandar japyrlasyp qa­raı qa­lady. «Ne salypty, ne qa­dap­ty?» dep sybyrlaǵan sózder shy­myldyqtyń bergi jaǵy túgili arǵy jaǵyna da estilip jatyr. Ana jaqtan syńq etken kúlki es­tiledi... Bul jaqta jymyń-jymyń etken jeńesheler balalarynyń taqııasyna ııa bolmasa beshpet, keýdeshesine ta­ǵylǵan teńge, qaltasyna sa­ly­nǵ­an oıynshyqtardy qyzyq­tap, məz-məıram... – Jeńeshe, kelinge taqııa tas­ta­maısyń ba? – dedi bir boıjetken apama. – Iá, tastaıyn, – degen apam sińlimniń taqııasy men me­niń kóılek syrtynan kıgen jeńsiz keýdeshemdi sheship, shymyldyqtyń ústinen asyra jas kelin otyrǵan jaqqa laqtyrdy. Ar jaǵynan bireý qaǵyp alǵan sekildi, sybyrlasyp jatqandary estildi. Səl­den keıin shymyldyqtyń ete­gi túrilip, bizdiń zattary­myz­dy beri qaraı uzatty. Jurt nazary endi bizge aýdy. Apam aldymen sińlimniń taqııa­syn alyp, basyna kıgizdi. Ta­qııa­nyń aldyńǵy jaǵyna tizi­le tigil­gen monshaqtardyń joǵa­r­ǵy jaǵynan qadalǵan han teń­ge jarq ete qaldy. Meniń keý­de­shem­­niń óńirine de han teńge qa­­dap qaıtarypty. – Aınalaıyn, qadamyń qut­ty bolyp, júziń kúmisteı jar­qy­rap júrsin, – dedi apam, kó­ńil­di daýsyn shymyldyqtan asy­ra. Bizden keıin de biraz taqııa shymyl­dyq­tyń arǵy jaǵyna tas­talyp, əli beti de ashylmaǵan jas kelinniń qolymen qadalǵan han teńge, qoldan kestelengen ora­mal, sol kezdiń neshebir əde­mi oıynshyqtarymen qosa qaı­tarylyp jatty. Sol jerdegi esin bilip qal­ǵan maıda qyzdar men uldardyń shy­myl­d­yqtyń a­rǵy jaǵynda otyryp, bularǵa sondaı ədemi zattardy syılap jatqan jas jeńesheniń betin bir kór­gisi kelgenin, əlde aǵaıyndyq ja­qyndyǵy, əlde buryn bar­ǵan­dy­­­ǵy sebepti shymyldyqtyń ar j­a­­­ǵyna, jeńesheniń qasyna otyryp al­­ǵ­andarǵa qyzyǵyp ta, qyzǵanyp ta qaraǵanyn óz boıymdaǵy sol sət­te­gi sezimnen bilemin. Sol toıdan biz kóńildi qaıt­tyq. Jas kelinniń qadaǵan eki kú­mis han teńgesi asa úlken baı­lyq bolmasa da jaqsy yrym, nıet eken. Al Tənimsııa əjeme bir aýyldyń úl­keni dep ilýge kel­gen kóılektiń bi­rin kı­gizip ji­beripti. Iyǵy aǵara bas­ta­ǵan eski kóılegin qorjynǵa salyp alyp, jap-jańa kóılek kıip alǵan əjem de tańerteńgi men sııaqty maq­ta­nyp əri qýanyp kele jatty. Birazdan keıin, oń-soly­m­dy tanyp, ər nərsege qyzy­ǵý­shy­lyǵym oıana bastaǵan kez­de ana­mnan shymyldyqtyń ar ja­ǵyn­da otyrǵan kelinge ta­qııa tas­taýdyń mənisin sura­ǵan­­myn. – Jurtymyzdyń eskiden ke­le jatqan salty ǵoı balam, kúıe­­ýge jóneltken jaq ta onyń qal­­tasyna biraz nərse salyp ji­beredi, aqsha, jeńgelerge oramal degen sııaqty, laıyqty nər­selerdi. Barǵan soń qyz ja­ǵy­nyń jeńgeleri aqtaratyn kúıeý­diń qaltasyn qaraý degen yrym bolady. Qalta degen ataýy bolmasa aqshadan bas­qasy qorjynǵa da salyna be­redi. Tabylǵan zatty jeńgeler bó­li­sip alady. Odan eshkim baıyp ket­peıdi, biraq babalarymyzdyń qal­dyrǵan qudalyqty qyzyqtaý úr­disi ol. Sol sııaqty uzatylǵan qyz­dyń da qaltasy bos ketpegen. Syı­ǵa­nyn qaltasyna salyp, syı­ma­ǵanyn oramalǵa túıip bergen. Jəne ony jeńgeler almaıdy, sol toıǵa kelgen kishkene balalarǵa arnalǵan bazarlyq. Ke­linniń qolymen toqylyp, kes­telengen oramal, taqııaǵa, besh­pettiń óńirine taǵatyn neshe túr­­li teńge, monshaqtar, qala ber­di usaq oıynshyq, kelin bar­ǵan jerinde úbirli-shúbirli bo­lsyn degen nıetpen yrymdalatyn bolýy kerek. Qaltasynan shyq­qan nərselerge qarap kelin­niń tórkininiń dəýletin, al teńge, mon­shaqtardy qadaǵanyna, kes­te­sine qarap qolynyń ismer­li­gin de boljaǵan... – dep jaýap bergen edi anam. Meniń tórt jasymda jadymda tastaǵy tańbadaı beınelenip qalǵan osy bir jora­l­­ǵy búginde halyq jadynan da izim-qaıym óship tynǵandaı... osy shaǵyn maqalany daıyndaý barysynda habarlasqan, tip­ti, ózim quralpy kisilerdiń ózi kór­dik, bilemiz deı almady... Al alańsyz səbı shaqtyń osy bir áserleri áli kúnge deıin saryala saǵynyshtaı sanama buldyrap orala beredi. Mańdaıly QOSYMBAI AQTAÝ