Telqońyr

Bolatbek Shámshıevpen suhbat О́lmeıtin ónerdi, ıaǵnı rýhanı qundy­lyqty jasaıtyn – adam. Adam bolǵanda – Qudaı erekshe jaratqan talantty adam. Ondaı adamdar kóp emes. Árıne, olar keýdesin órge súırep, júzden júırik bolyp kórinip qalýdy maqsat etkender emes, myńnan tulpar sekildi dara jaralǵandar. Dara tul­ǵalardyń kóp jaǵ­daıda oıy bıik turady. Olardyń ulttyq rýhy da bólek. Sol sebepten de bolar, ondaı alyptardyń ultpen birge, jurtpen qatar jasaıtyny. Iá, qansha jerden kúl shashyp, qoqysqa laqtyrsaq ta, keńes dáýiriniń ózin­dik jaqsylyǵy bol­maı qoıǵan joq. Bul arada biz baqtalastyqtan, baqas­tyq­tan, men kim, sen kim degen qara­nı­et taqymdasýdan týǵan qatygezdikti joqqa shy­ǵaraıyq dep otyr­ǵa­nymyz joq. Áıtse de, rýhanı dúnıede, ónerde týma talanttar shoǵyr-shoǵyr bolyp shyq­ty. Olar tórtkúl dúnıege ta­nyldy. Ondaı dárejege jetkenge deıin biraz qıyn­dyq­­tar­dy kóre júrip, joqtan bar jasady. Osy oraıda ja­qyn­da ǵana gazetimizde ja­rııa­­lanǵan belgili ǵalym Qulbek Erg­ó­bek­­tiń «Qaı­ran, qazaq qyzda­ry!» (10.03.2011) atty trıptıhindegi qazaq bıi­niń tuńǵysh qarlyǵashy Shara Jıen­qu­lovanyń: «Opera jáne balet teatry ol kezde joq. Joqty jasaımyz dep respýblıka bas­shylary, bol­maǵan janrdy boldyramyz dep jazýshylar júr», degen sózi oıǵa oralyp otyr. Shynynda, qazirgi álemdik deńgeıge kóteril­gen ónerimizdiń ir­ge­tasy sol kezde qalan­ǵanyn kim joqqa shyǵara alady. Qaıta al­dyńǵy tolqynnyń jalǵasymyz dep jar salsaq jarasady. Bul bir jaǵynan, ónerdi, ónerpazdy taný bolsa, ekinshi jaǵynan, altyn arqaýy úzilmegen urpaqtar sabaq­tas­tyǵyn kórsetedi. Áıtse de, kúni keshe keńes dáýiriniń bastaý ba­syn­daǵy orasho­laq­tyq­­ty biz de qaıtaladyq. Ony búgin ja­syr­ǵan­men, erteń áshkere bolady. Sol sebepten de shyndyqty aıtqannan kemip qalmaımyz, qaıta tazaramyz, keıingiler odan sabaq alady. Ras, bardyń baǵasyna jete almaǵan kezderimiz de boldy. Qy­zyl­dar ol dáýirde jeke ómir súrip jatqan adamdar­dy biriktiremiz dep quryq ustap, qoıdaı qýalap júrip apatqa, ashtyqqa uryndyrsa, bul zamanda jekeshelendiremiz dep uıyp otyrǵan uı­ym­dardy tarydaı shashyp, talqa­nyn shyǵar­dyq. Osy naýqannyń tusynda rýhanı qun­dylyqtarymyz álsirep-aq qaldy. Tórtkúl dúnıeniń antalap kelgen qyzyl-jasylyna jastarymyz boı aldyryp, dál qazir sonyń balshyǵyna batqan aıaǵymyzdy tazalaı almaı júrgen jaıymyz bar. Degenmen, táýbe deıik. Sońǵy jyldary irgeles otyrǵan ózge jurttardan kóshilgeri ozyp, álemdik damý­dyń alǵashqy baspaldaǵyn ıger­dik deýge bolady. Sondaı jaqsyly­ǵy­myzdy ózimizden góri ózge aǵaıynnyń aýzynan estigende bir marqaıyp qalatynyń anyq. Qyrǵyzdyń ataqty rejısseri, KSRO halyq ártisi, KSRO memlekettik syıly­ǵy­nyń laýreaty Bolatbek Shámshıev Qazaq eliniń Qyzyljar óńirine kelipti degendi qulaǵymyz shalǵany bar edi. Taıaýda bir zamandary ataǵy jer jarǵan kıno rejısserimen elordadaǵy Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda dıdarlasyp qaldyq. Kórnekti jazýshy Rollan Seısenbaev atalmysh orta­lyqta halyqaralyq Abaı klýbynyń qol­daýy­men shyǵarylǵan «Jıdebaı» jylna­ma­lyq jýrnalynyń jáne jyr dúldúli Súıin­baı Aronulynyń «Bórili meniń baıraǵym» atty kitabynyń tusaýkeserin ótkizgen edi. Soǵan Bolatbek arnaıy atbasyn burypty. Taıaýda ǵana 70-ke kelgen rejısserdiń tek tamyryna kóz salsań, qyrǵyz aqyny Tólen Shámshıevtiń otbasynda dúnıege kelipti. Suh­bat ústinde ol óz otanyndaǵy qıly ke­zeń­der týraly jabyrqap turyp, bir-eki aýyz sózben ǵana oıyn ortaǵa saldy. Sondaǵy aıtqany, talas-tartys, talan-taraj, beı-berekettik oryn alǵan jerde shyǵar­mashy­lyq jumysqa oryn bolmaıdy eken. Seni túsinip, túısinedi degender túgelge jýyq túlen túrtkendeı tútigip shyǵa keletinin, óneriń adyra qalyp, sóziń qarabaqyr bo­la­tynyn kúıinip, bizdiń Otanymyzdaǵy ja­rasty tirlikke súıinip, súıkimdiliktiń belgisi eldiń birligi ekenin jetkizdi. – Shyǵarmashylyǵyńyz týraly ne aıta alasyz? – Ne aıtamyn, bizdiń elde ábden qıyn bolyp tur ǵoı. Men qansha jyl jumyssyz otyryp qaldym. Omalyp otyra bermeı, bir áreket jasaıyn dep aınalama qaraǵanda, qazaq baý­yr­­lar shaqyrdy. – Shaqyrǵan kim, osy jaǵyn naqtylaı ketseńiz. – Sábeń (Muqanov), Ǵabeń (Músirepov) týǵan topyraqtyń azamattary, ıaǵnı Sol­tústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Serik Bi­lálov, onyń orynbasary Farhat Qýan­ǵa­nov. Mundaı azamattar qazaq topyraǵynda kóp bolýy kerek. Laıym solaı bolsyn. Uzaq­qa ba­ratyn eldiń uldary osyndaı bo­lýy tıis qoı. Sodan azamattardyń ótinishin jerde qal­dyrmadym. Elden, jurttan keshirim surap, osy ótken jyldarymnyń belgisiz qalǵan kúnderiniń ornyn toltyraıyn, basym aman, esim túzýde qazaq týystarymmen tize qosyp kıno túsireıin, teatrǵa bar kúsh-jigerimdi jumsaıyn, sóıtip, sıreksip ketken ónerdiń órisin keńeıteıin dep belimdi bekem býdym. Qolqa salǵan azamattar úı-jaı berdi, qol­dan kelgenshe múmkindik jasap jatyr. Qazaq ádebıetiniń aıtýly ókili Ǵabıt Mú­sirepovtiń 110 jyldyq merekesi taıap keledi, soǵan qolushyńyzdy berińiz, qandaı joba-jospar, baǵyt-baǵdar usynasyz dedi. Ala­qanǵa salyp, aıalap otyrǵanda men nege aıanamyn. Qazaq ádebıetiniń ótkeni men ketkenine kóz jiberdim. Ǵabıt Músirepovtiń «Aqan seri-Aqtoqtysyn» qadalyp oqydym. Qalam­gerdiń ómir jolyna úńildim. О́tken ǵasyr­dyń 30-shy jyldaryndaǵy oırandy sanamda saraladym. Sonyń nátıjesinde «Aqan se­riniń mahabbaty. Músirepov jáne NKVD» dep atalatyn drama jazdym. Bul dúnıeni aldymen teatrda spektakl retinde jurt­shylyqqa kór­set­sem deımin. Odan keıin derekti fılm túsirý oıda tur. – Bolatbek Tólenuly, siz osy ýaqytqa deıin qansha kıno túsirdińiz? – On besten asady. Olardyń qatarynda «Fýdzııama bıigin baǵyndyrý», «Mergen», «Erte kelgen tyrnalar», «Qasqyr­dyń apa­ny», «Qarash asýyndaǵy atys», «Aq keme» – osylaı jalǵasyp kete beredi. Men túsirgen fılmderdegi keıipkerlerdiń jartysyn qa­zaq baýyrlardan shyqqan talantty ártister somdady. Mysaly, «Qasqyrdyń apa­nyn­da­ǵy» basty róldi taǵdyrly azamat, ta­lant­ty ártis Kenenbaı Qojabekov oınady. Sol sekildi keremet óner ıesi, keskin-kelbeti, bolmys-bitimi bólek Nurmuhan Jan­tó­rın, Nurjuman Yqtymbaev, taǵy basqalar bar. – Qazaqstanǵa kelgenge deıin qandaı jumystar bitire aldyńyz? – Kıno túsirý máselesi qıyndap ketti, qarjydan qaǵyldyq. Sodan qarap otyrmaı qolyma qalam aldym. Áńgime, povest, romandar jazdym. Eki povesim jaryqqa shyqty. Daıyn turǵan eki romanymnyń ba­syn biriktirip, oqyrmanǵa usynsam degen nıetim bar. Ol aldaǵy kúnniń enshisinde. Árıne, bári qar­jyǵa kelip tireletini ózinen ózi túsinikti. – Qazaq eline kelip, jaqsy jumysqa uıytqy bolmaq oıda ekensiz. Bul – talant úshin shekaranyń joq ekenin, onyń aqyl-oıy búkil adamzattyń baılyǵy bo­lyp sanalatynyn kórsetse kerek. Endi baıaǵy dástúrdi jańǵyrtyp, qazaq qalam­gerleri shyǵarmalarynyń jelisi boıynsha kıno túsirý jaǵy qalaı bolady? – Bir zamandary meni qazaqtyń bir shoǵyr jazýshylary «telqońyr» dep atady. Onyń da sebebi joq emes edi. Men kóbine  osy eldiń azamattarymen shyǵarma­shy­lyq baılanysta boldym. Uly Muhań – Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn 20 serııaly kıno etip túsirsem degen nıetimdi bildirgenmin. Biraq ol oryndala qoımady. Tipti, Abaı róline Sovetbek Jumadilov degen týma talantty da daıyndap qoıǵanym bar. Ol bul ómirden ótip ketti. Odan keıin Qurmanǵazy týraly fılm jasaýǵa da tal­pyndym. Oǵan ózderińizge tanys Sýleı­men­qýl Choqmorovty tartpaq boldym. Sýleı­men­qýl quıyp qoıǵan Qurmanǵazy edi. Al jyr dúldúli Ilııas Jansúgirovtiń «Joldastar» romanynyń negizinde 21 serııaly fılm tú­sirmek boldym. Ertis ózeni men qazaq jerin qan qaqsatqan Ermak arqyly búkil bir dá­ýirdiń kórinisin jasasam dedim. Bul 70-jyl­dary edi. Ol kezde serıal fılm degen bizde atymen joq bolatyn. Bul tal­py­nysym da oryndalmady. Degenmen qazir Ǵabeń shyǵarmasynyń negizinde ssenarıı ázirlep, «Aqan seri» degen fılm túsirmek oıdamyn. Bir zamandary Birjan jóninde ssenarıı jazǵanym bar edi. – Sizge qazir múmkindik berse, «Abaı jolyn», Qurmanǵazy týraly kınolar túsirer me edińiz? – Ázirmin. Shıryǵyp júrgen jaıym bar. Uly Abaı beınesi 30 serııaǵa deıin suranyp tur ǵoı. Ǵabeńniń «Qozy Kórpesh-Baıan sulýyn» ataqty jyrmen ushtastyra oty­ryp oqyǵanymda, Sarybaı men Qarabaı, Qo­dar beıneleri kınoǵa daıyn tur. Olardy bu­ryn­ǵy qaralaý tásilimen emes, búgingi kózqaras­pen jasar bolsaq, jaınap keteri haq. Sa­rybaı óldi, Qarabaı tiri. Osy Qa­rabaı beınesin búgingi keıbir sarańdarmen ushtastyra kelip, Qodardyń qýlyq-sum­dy­ǵyna oıysar bol­sań, ol qyzy úshin emes, baı­dyń baı­ly­ǵyn kózdep júrgenin ańǵarasyń. О́mir sú­rý­diń tehno­logııasyndaǵy uqsastyq­ty paı­ym­daı­syń. Qodar sekildi jan­syz­dar­dyń qazir ár jerden tabylatynyn túsinip, túısinesiń. Shyny kerek, qazaq qalamgerleri shyǵar­malarynyń túp tamyryna úńilseń, halyq­tyń qadirli qasıeti, alǵa qoıǵan maqsaty, bola­sha­ǵy astarlap aıtylady. Máselen, Ǵabeńniń «Aqan serisi» Stalın bılik qurǵan zamanda jazylǵan týyndy. Bir qaraǵanda, e, ótken ómir osylaı ǵoı, deı salýǵa bolady. Al tereńdep úńilseń, ol zamandy aıta oty­ryp, búgingi kúndi de sýyrtpaqtap jip sý­yrǵandaı etip, aldyńa tartady. Men qazaq qalam­ger­leriniń aqyl-oıynyń alyptyǵyna tań qala júrip, tánti bolýdamyn. Qazir Sáken Seı­fýl­lınniń, Beıimbet Maılınniń, Ilııas Jan­sú­gi­rovtiń, Muhtar Áýezovtiń, Ǵabıt Músire­pov­tiń – báriniń de, tipti osy kúnderi jurttyń aýzynda júrgen zamandas qalamgerlerdiń de tańdaýly dúnıelerin ýaqytym jetkenshe paraqtap otyramyn. Bizde bir jaǵymsyz ádet bar. О́zimizden góri ózgeniń kınosyn myqty sanaımyz. Kóbine-kóp qııalı nebir sumdyq jat qylyqtardy beıneleıtin Gollıvýdtyń ártisterine tam­sanyp qaraımyz. Olar da kerek shyǵar, biraq talǵam degen tarazy bar ǵoı. Sol tarazyny oıdan shyǵaryp alyp, kózsiz bas ura bermesek eken. Adamdyq, adal­dyq, izgilik, izet, ınabat degen bar ǵoı. Kóre alsaq, sezsek, túsinsek, ondaılar ózimizde de jetip-ar­ty­lady. Qazaqtyń bir ataly sózi oıy­ma ora­lady. Jat jarylqamaıdy, ózi ól­tir­meıdi degenge keledi ol. Shyndyq osy. Biz al­dymen ózimizdi ózimiz baǵalaıyq, ózi­mizdi ózimiz jarylqaıyq. Meniń keıde esime atam túsedi. Shirkin, ol kisi tirilip kelse, «My­na elimniń jaıy qalaı bolyp barady?» dep surar edim. Ol jany ashyp turyp, aqy­lyn aıtar edi. Al ishki esebi bar jattan ondaı sharapat shyǵa qoıýy ekitalaı. Olardyń sózi men isi úılese qoımaıdy ǵoı. Men osyny óskin urpaqqa jalyqpaı aıtyp kelemin. – Bolatbek Tólenuly, Shyńǵys Aıt­matov týraly ne aıta alasyz? – Shyńǵys ta qazaq pen qyrǵyzdyń or­tasyndaǵy telqońyr edi ǵoı. Men ol kisiniń qasynda 50 jyl júrdim. Tórt týyndysyn kıno tilinde sóılettim. Oryndasaq, márege jetkizsek degen maqsatymyz kóp bola­tyn. Biraq ol endi oryndala ma, oryndalmaı ma, úmitten kúdik kóp bolyp tur. Jatsam da, tursam da meni bir oı mazalaı beredi. Ol elimniń tynyshy ketip, tirligi astan-kesteń bolǵanyn Shyńǵys aǵa kórse, ne der edi degen oı. Sharasyzdyq tanytpaı, halqyn uıytqydaı uıytar ma edi, sýyq qarmaǵan júrekterin jylytar ma edi? – Siz qazaq topyraǵynda kıno túsir­seńiz onda oınaıtyn ártisterdi qaıdan alar edińiz? Mýzykasyn kimderge jazdy­rar edińiz? – Qazaq talantty halyq dedim ǵoı. Ta­lantty ártister jetip-artylady. Taıdaı týlap turǵan ta­lanttardy qazirdiń ózinde elep-ekshep júr­min. Mýzykasyn jazatyn sazgerler de bar­shylyq. О́mir bolyp jatsa, Sábeń men Ǵa­beńniń kindik qany tamǵan topyraqta, baıa­ǵy­nyń batyrlaryndaı kún sanap túlegen As­tanada sheberhana ashsam deımin. Jas ta­lanttardy balapandaı baýly­sam deımin, sóı­tip qazaq kınosy men teat­ryn shamam je­tkenshe bir beleske kóterýge baýyrlyq úle­simdi qossam, alań kóńil ornyǵar edi. Meniń bul nıetimdi qy­zyl­jar­lyq azamattar oń qabyldap, Alash arys­ta­rynyń aqıqatyn keıingige ólmesteı úlgi etip qaldyryp be­rińiz degen tilekterin aıt­ty. Munyń ózi – bilgen adamnyń isi. Bil­gen­niń tilin alǵan kisi kishilik tanytýy kerek qoı dep oılaımyn. Olar­ǵa rızalyǵym sheksiz. Qazaq pen qyr­ǵyz­dyń ortasyndaǵy tel­qo­ńyr bolyp, el aza­mat­ta­ry bastaǵan isti óner arqyly ush­tas­­ty­ryp, altyn kópir bolsam, arman ne? – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET.