Kóksaraı sý rettegishi – ǵasyr qurylysy

BIYL MUNDA 3 MLRD. TEKShE METR SÝ JINAP ALÝǴA BOLADY Keshege deıin Shardara sý qoı­masy kóktem saıyn eldi dúr­liktirip keldi. Alyp qazan Shardaranyń erneýine deıin sý tolǵanda etektegi eldiń uıqysy qashady. Kóz ilmeıtindeı bar. Qudaı betin ári qylsyn. Tasqyn sý bir kóz taýyp alsa sonaý bıikten jıyrma-otyz metr bolyp qulaıdy. Jolda otyrǵan Oń­tús­tiktiń tórt aýdany men Qy­zyl­orda oblysynyń kúıin kóz aldyńyzǵa elestete berińiz. Ońtústiktiń ózinde mundaı mol sý qory joq. Shardaraǵa Qyr­ǵyzstannyń taýlarynan jı­na­lyp, Toqtaǵul GES-i tu­synda baılanǵan nópir sý qys-kók­tem­de yrǵyn keledi. Aq ordasyn atpen shaýyp alyp jaman úıre­nip qalǵan qyrǵyz aǵaıynnyń mundaıda ashýy qatty. “Aý, abaıla, sýdy az jiber” deseń bálege qalasyń. Aqsha­myz joq, ornyn tóleńder dep­ tóbeńde oınaıdy. Mundaıda “qyrǵyz-qazaq bir týǵan”degen bataly sóz de adyra qalady. Jırınovskıı sııaqty túkirigine malshynyp sóıleıtinder qyr­ǵyz parlamentinde de bar. Sondaılar “qazaqtarǵa qaýip eken dep elektr energııasyn satpaı otyra alamyz ba, áıda aǵytyń­dar” dep kúpinedi. Shardaraǵa sý meımildep tola bastaǵanda bizdiń Úkimetten degbir ketedi. Arnasaı arqyly ar­tyq sý al dep О́zbekstanǵa kú­ni túsedi. “Atalarymyz qazaq­pen birge júrseń adaspaısyń” degen dep máteldetkendi jaqsy kóretin ala topyly aǵaıynnyń da ýáji bar. “Artyq ala almaı­myn. Qyshlaqtarymyz sýǵa harap bolady”. Sóıtip júrip Shar­daraǵa syımaǵan sý esebinen kórshimizge 35 mlrd. tekshe metr bolatyn sý bosatqany­myz­dy mamandar kúızele aıtady. Olar eki úlken kóltoǵan jasap alǵan. Balyq ósiredi, aýlap qyrǵyn paıda tabady. Sharýa­shy­lyqtary sýdy qalaýynsha paıdalanady. Sý alǵyń dep ja­lynǵan qazaqtardyń qaltasyna túsýdi de umytpaıdy. Kóktemde Syrdyń sýy ta­banyna syımaı jan-jaqqa aq­ta­ryl­ǵanda darııa jaǵasyndaǵy aýyldardy kóshirip, Qyzylorda qalasynyń tóńiregin taspen shegendep jatatyn memleketimiz jyl saıyn mıllıardtaǵan qar­jy­ny qumǵa sińgen sýdaı sha­shyp keledi. Sýymdy toqtatpaı­myn degen aıyr qalpaq aǵaıyn­men, sýyńdy almaımyn degen ala topyly aǵaıynǵa tólegenin bylaı qoıǵanda. Kóksaraı sý qoımasyn salý kerek degen sózdiń shyqqanyna onshaqty jyl bolyp qalǵan. Kórshilerdiń kergigeni az bol­ǵan­daı endi óz ǵalymdarymyz tájikege túsken. Biri kerek deıdi, biri keregi joq deıdi. Kól túsetin jerge talasady. Halyq­tyń da qulaǵyn kóterip qoıǵan. Daýǵa núkteni Elbasy qoı­dy. Tájikelesýge ýaqyt tapshy edi. Osylaısha, sý qoımasy emes Kóksaraı sý rette­gishiniń alyp qu­ry­lysy bastaldy. Shar­­dara sý qoı­masy, Syr­darııa Ońtústik Qazaqstan oblysy men Qy­zylorda oblystary úshin negizgi sý kózi. Aral teńizin ekolo­gııalyq apattan qutqaryp qalar amaldyń eń úlkeni. Sý rettegishtiń qu­ry­lysy Tótenshe jaǵ­daılar mınıstrligine qaras­ty “Q­azseldenqorǵaý” memlekettik mekemesi bas­shy­lyǵymen qolǵa alyndy. “Qazsel­denqorǵaý” mekemesi ataqty “Medeý”, “Úlken Almaty”, Qarǵaly, Sar­qant, Esik, Qaskeleń, D.A.Qo­naev atyn­daǵy úlken Almaty kanaly sııaq­ty gıdrotehnıkalyq tos­palaryn salǵan, ınjenerlik-qorǵanys qurylysynda orasan tájirıbesi bar memlekettik mekeme. Tolyq iske qosylǵanda 3 mlrd. tekshe metr sý jınaı ala­tyn sý rettegish 44,7 shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. Bas sý toraby, sý rettegish bógetter tur­ǵyzyldy. Syrdan uzaqtyǵy 16 shaqyrym kanal arqyly se­kóntine 500 tekshe metr sý qa­byldaı alady. Sý rettegishten qajet jaǵdaıda Syr arqyly Aralǵa jiberiletin sý mólsheri de sekóntine 500 tekshe metrden asady. Shógirli jáne Arys-Sháýil­dir aspaly kópiri salyndy. Kóksaraı sý rettegishiniń jal­py quny 48390,631 mln. teńge boldy. Alǵashqy 2008-2010 jyldar aralyǵynda sý rettegishke 39 mlrd. teńgeden astam qarjy bólindi. Al, 2011 jyl­dyń aıaǵy­na deıin 8610,6 mln. teńgeniń jumysy júrgiziledi. Barlyq bólingen qarjy óndiristik ju­mys kestesine oraı jumsa­lynǵan. Kóksaraı sý rettegishi ońaı salynǵan joq. “Qazseldenqor­ǵaý” mekemesiniń basshysy Toq­tarbek Baımoldaevty únemi jumys basynan kórýge bolar edi. Ýaqyt qysqa. Kúzdiń sýyq jeli bet qaratpaı, qar aralasa ushqyndap turǵanda da munda kúndiz-túni jumys toqtaǵan joq. Jumystyń aýqymdylyǵy, ty­ǵyzdyǵy sondaı, jobalaý-sme­talyq qujattarǵa ýaqyt óltir­meı, osynda daıyndalǵanyn mekeme basshysy aıtady. Kók­saraı ǵasyrlyq qurylys, memlekettik mańyzdy is, sýǵa táýeldilikten qutqaratyn eldik shara bolǵandyqtan kesheýildetýge bolmaıtyn edi. “Qazseldenqorǵaý” MM OQO fılıalynyń bastyǵy Quttybaı Baıtileý “qazir ǵoı arqamyzdy sál keńge salyp júrgenimiz. Toqtarbek Asqar­uly talapshyl adam. Ýchaske basshylarynyń jasalyp jat­qan jumystarǵa esebin tyńdap alady da, meni ertip kúnine 10-12 shaqyrym qurylys jumys­taryn barlap qaıtamyz. Eshkimge artyq sóz shyǵynda­maıdy. Biraq, planerkada kemshilikterdi aıtyp, basshylardyń apshy­syn qýyryp jiberdi. Ju­mystardyń sapaly oryn­da­lýyna úlken mán berdi. О́zin osy salanyń naǵyz ma­manymyz, bilmeıtinimiz jerdiń astynda deıtin basshylardyń ózi Baımoldaev aıtqan kemshilikterdi moıyn­dap, tez arada jóndeýge ýáde beretin. Betiń bar, júziń bar demeı týra aıtatyndyǵy, iskerligi, jumysty uıymdastyra biletindigi sý rettegishtiń Memleket basshysyna ýáde etken merzimde aıaqtalýyna jetkizdi”, deıdi ol. Muny áriptesterdiń maqtany emes, tyǵyryqtan alyp shyǵar qaıratyna súısingendik, memlekettik istiń aıaǵyna jetkizilýine qýanǵandyq dep uǵýǵa bolar. Jýrnalıstik saparmen Kók­saraı sý rettegishine barǵanda belgilengen ýaqytta aıaqtaı al­maıdy-aý degen senimsizdik óz kóńilimizde bolǵanyn jasyrmaı­myz. Qurylystyń bas merdigeri QR TJM “Seldenqorǵaý qury­lys” qazynalyq kásiporny bol­ǵan. Budan bólek iri qurylys-montaj kompanııalary, atap aıt­qanda, “Bazıs” korporasııasy, AQSÝ” AQ, “Speszashıta” JShS, “Stroıınvest” JShS sekildi mekemeler tartyldy. Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimdigi teh­nıkalardy jumyl­dyrý men ju­mysshylar tartý, jer jaǵdaıyna baılanysty týyndaǵan qıyndyq­tardy sheship berýge septesti. Daý­ly máseleler retke keltirildi. Memlekettiń nazarynda bol­ǵan strategııalyq qurylysqa Memleket basshysy arnaıy keldi. Odan bólek Premer-Mınıstr K.Másimov, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́.Shókeev, Parlament depýtaty Q.Aıtahanov sııaqty tulǵalar kelip ju­mys barysymen tanysty, kúr­meý­li máselelerdiń ýaqytynda sheshilýine uıytqy boldy. Tó­tenshe jaǵdaılar mınıstri V.Boj­ko men Sý resýrstary komı­tetiniń birlesken is-áreketimen Syrdarııadaǵy sý nópirinen tón­gen qaýiptiń beti qaıtaryldy. 2009 jyly 6 jeltoqsanda Syr­darııanyń aǵysyn bógep, jańa kanal arqyly bas sý torabyna jiberildi. Osylaısha Syrdyń sýyn baqylaýǵa alý múmkindigi týdy. Bul gıdrotehnıkalyq qurylys­tyń dáýirleý kezeńi bolyp sanalady. 2010 jyly Elbasynyń tap­syrmasymen sý rettegishtiń birinshi kezeńi aıaqtalyp, alǵashqy 1 mlrd. tekshe metr sý qabyldanýǵa tıis bolatyn. Sol jyly Shardara sý qoımasyna Qyrǵyzstannan mol sý keldi. “Jyǵylǵanǵa ju­dyryq” bolyp, Syrdyń tómengi jaǵynda sire-sire muz qatty. Sý arnasy taryldy. Ońtústik Qa­zaqstan men Qyzylorda obly­synyń darııaǵa jaqyn eldi mekenderin qarǵyn sý alý qaýpi tóndi. – Biz osyndaı qıyn kezeńde Elbasymyzdyń óte batyl sheshim qabyldaǵanynyń kýási boldyq, – deıdi Toqtarbek Asqaruly. – Kóksaraı sý rettegishi 2010 jyl­dyń 10 aqpanynda 1 mlrd. tekshe metr sý qabyldap alyp, Syr­darııa basseınindegi qalyptasqan aýyr jaǵdaıdy jeńildetýge sebepshi boldy. Qaýip seıilip, muz erigennen keıin sý bosatqysh arqyly Aralǵa jiberildi. Al, 2010 jyldyń 18 naýry­zynda Elbasynyń qatysýymen Kóksaraı sý rettegishi strategııa­lyq mańyzdy nysan retinde eksplýatasııadan ótip, iske qo­syl­­dy. Nursultan Nazarbaev sal­ta­natty keshte osy qury­lysty qysqa merzimde sapaly oryndap shyqqan barsha qury­lysshylarǵa alǵys aıtty. “Qazseldenqorǵaý” memlekettik mekemesiniń bastyǵy Toqtar­bek Baımoldaev 2011 jyly sý rettegishke baılanysty barlyq jumystardyń aıaǵyna jetetindigin baıandaǵan. “Kóksaraı sý rettegishiniń” iske qosylýy qandaı múmkin­dikterge jol ashty, soǵan saraptama júrgizip kóreıik. Birinshiden, Syr boıynda otyrǵan Ońtústik Qazaqstan ob­lysynyń – 18, Qyzylorda oblysynyń 51 eldi mekenin jyl saıynǵy qarǵyn sýdan qutqardy. Al, bul aýyldarda 400 myńdaı halyq turady. Ekinshiden, sý rettegishte 3 mlrd. tekshe metr sý jınaı alý múmkindigimen respýblıka­myz­dyń sýǵa táýeldiligin retke keltirdi. Úshinshiden, burynǵy arnasy­nan 150 shaqyrymǵa deıin alys­taǵan Aralǵa sý bara bastady. Kishi Araldaǵy sý qory 27 mlrd. tekshe metrge deıin jetti. Eko­logııalyq ahýal túzele bastady. Tórtinshiden, sýdyń syrtqa ketýine tosqaýyl qoıyldy. Anyq­­tama úshin aıtaıyq, 1995-2008 jyldar aralyǵynda Arnasaı arqyly kórshimizge 35 mlrd. tekshe metrden astam sý berdik. Besinshiden, Shardara GES-i qys mezgilderinde elektr ener­gııa­syn alýdy 20-25 paıyzǵa údetti. Aıta bersek, sý rettegishten ha­lyqqa paıda kóp. Qys, kóktem­de energetıkalyq rejimge kósh­ken Toqtaǵul GES-i sý qasqal­daqtyń qanyndaı qat jaz kezderinde tas bolyp bezerip qalady. Kóz jasyńdy kól qylsań da artyq sýy joq. Al, Kóksaraı sý rettegishi jınaǵan sýyn jaz boıy Aralǵa uzatady. Sýdan bo­saǵan aımaq masatydaı jaı­naıdy, nar qamystar boıyn kóte­redi. Shól dalamen birge quryp ketkendeı kórinetin qustar da osynda, usaq jyrtqysh ańdar da osynda. Talaı ańshylar mylty­ǵyn qandap, qansonarǵa shyq­qandaı jeligip júr. Balyq mol. Jaıylym jetedi. Jaqynda Shardaraǵa bardyq. Bul ýaqyttarda úreıi júzinde turatyn etektegi jurt ýaıymsyz. Teńiz kúrkirese qoryqpaıdy. Artyq sýdy Kóksaraı sý rettegishi sý keltiretin kanaly arqyly bas torapqa jınap alýda. Ol – el yryzdyǵy, Araldyń tamyryna qan júgirip, balyqshylardyń qaıy­ǵyna qaıta minýi. Syr kúri­shiniń dáýreni. Adamdardyń ba­qyty... Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy.