Qamdanǵan qapy qalmaıdy

Qazaqstan aýmaǵynda qaýipti ekzogendik prosester – sel aǵyndary, qar kóshkinderi jáne laı kóshkinderi bolý múmkin­dik­teri bar. Olardyń týyndaýy tóten­she jaǵdaılarǵa, ıaǵnı aı­tarlyqtaı materıaldyq, áleý­mettik jáne ekologııalyq shyǵyn­darǵa, tipti adam ólimine ákeledi. Sel, sý tasqyny, laı jáne qar kóshkini sekildi apatty qubylys­tardyń 27 qala men 400 eldi mekenderge, jalpy sany 6 mıllıonnan astam turǵyndarǵa búlin­shilik ákelý qaýpi bar. О́ndiris áleýetiniń de 40 paıyzy osynda ornalasqan. Sondyqtan ınjenerlik qorǵaý problemalary memlekettik mańyzǵa ıe. Selden, qar jáne laı kósh­kininen qorǵaý problemalary Qa­zaq­stannyń taýly jáne taý etegindegi aımaqtaryn ıgerýmen bir mezgilde paıda boldy. Búgingi kúni respýblıkada 84 qorǵaý qu­rylysy turǵyzylyp, paıda­la­nýǵa berilgen, olardyń qataryn­da 21 selge qarsy bóget, 59 jelilik qurylǵylary (turaqtandyrý arnasy, jaǵany bekitý, kanaldar, naýalar, dambylar, tómen qy­sym­­dy bógetter jáne Astana qa­lasyn Esil ózeniniń sý tasqy­nynan qorǵaý kesheni) bar. Kóshkinge qarsy 3 keshenge 2 100 qar ustaǵysh  qalqan qoıyldy. Kóshkin qaýpi bar ýchaskelerde (negizinen «Medeý-Shymbulaq» avtojoly boıy) kóshkinge qarsy oshaqtyq qurylǵylar orna­tyldy. Sońǵy on jyldary «Qaz­seldenqorǵaý» MM Qarǵaly ózeninde selge qarsy qurylǵy qurylysy aıaqtaldy. Tómengi Kólsaı ózeninde avtomatty sý tastaý qurylǵysy jáne seldi toqtatatyn Talǵar bógetteri salyndy. 2006-2010 jyldar aralyǵyndaǵy Astana qalasyn Esil ózeniniń sý tasqynynan qorǵaý kesheni salyndy jáne paıdalanýǵa berildi. Atalmysh  keshen Astana qalasynyń bola­shaqtaǵy jáne qazirgi bar qu­rylysyn Esil ózeniniń joǵarǵy sýlarynan jáne basqa da tótenshe jaǵdaılardan qorǵaýǵa arnalǵan. Uzyndyǵy 31 kılometr qorǵanysh dambysy salyndy. 2010 jyldyń kókteminde qor­ǵanysh qurylǵy 30,0 mln. tekshe metrden astam tasqyn sýdy jınaýǵa múmkindik berdi. Sońǵy jyldary Syrdarııa ózeni basseıninde sýdyń kóbeıe túsýi baıqalýda. Syrdarııa ózeni arnasy rejiminiń kúrt ózgerýi kórshiles memle­ket­terdiń eko­nomıkasynyń ırrı­ga­sııalyq rejiminen energetı­kalyq rejimge aýysýyna baı­lanysty oryn aldy, sóıtip, Qazaqstan aýma­ǵymen ózen arnasy boıynsha aǵatyn qysqy sý kólemi orta eseppen 2,5 ese kóbeıdi. Qazaqstannyń ońtústik aıma­ǵynyń sý tasqyny qaýipsizdigi máselelerin sheshý úshin 2008 jyldyń kókteminde Memleket basshysy Úkimetke Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Syr­darııa ózeninde Kóksaraı sý rettegishin salýdy bastaý týraly tapsyrma bergen bolatyn. 2010 jyldyń 18 naýryzynda Prezıdent N.Nazarbaevtyń qaty­sýymen Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Syrdarııa ózenin­degi sý tasqynyna qarsy Kók­saraı sý rettegishiniń birinshi iske qosqysh kesheni ashyldy, ol 910,0 mln. tekshe metrden astam tasqyn sýdy shoǵyrlandyrýǵa múmkindik berdi. Sý rettegish qurylysyn aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin tolyqtaı aıaqtaý jospar­lanyp otyr. Atap ótetin jáıt, respýblı­kanyń taýly aýmaǵyndaǵy selge qaýipti aýdandardy qar­qyndy ıgerý, ulttyq saıabaq­tardy, de­malys oryndaryn salyp, ınfra­qurylymdardy qurý ta­bı­ǵı táýekelder dá­re­jesin arttyra túsýde. Son­dyq­tan tabıǵı qaýipti qubylys­tardyń yqpalynan halyqty, sharýa­shylyq nysandaryn kepildi qorǵaýdy qamtamasyz etý maqsa­tynda elimizdiń taýly aımaq­taryndaǵy selge qaýipti ýchaskelerde qorǵanysh qury­lys­taryn salýdy jalǵastyrý qajet. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi bolashaqta Qorǵas óze­ninde, Bedelbaı jáne Batareıka ózenderinde, Úlken Almaty ózeniniń joǵarǵy, Aıýsaı óze­niniń tómengi bóliginde, Al­maty oblysyndaǵy Esik ózeni­niń shetki ýchaskesinde, Shyǵys Qazaqstan obly­syn­da­ǵy Sa­rymsaqty ózeninde qor­ǵaý qurylystaryn salý bo­ıynsha ınvestısııalyq jo­ba­lardy iske asyrýdy josparlap otyr. S.ALMASOV.