Tekserýdiń de tekserýi bar

Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyn qorǵaý barysynda onyń saqtalýyn zańǵa sáıkes qamtamasyz etý keshendi sharalardy qajet etedi. Bul oraıda elimizde zańdylyqty saqtaýdyń biregeı negizin qalaıtyn quzyrly organ – Bas prokýratýra ózge quqyq qorǵaý salalaryna úlgili qyzmet túrin kórsetip keledi. Al sonyń ishinde Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıteti atyna saı osy atqarylǵan jumys túrlerine saraptama jasaıdy. Atalǵan komıtet tóraǵasy M.Ahmetjanov prokýratýra qyzmetkerleriniń basty nazary, eń aldymen adam quqyn qorǵaý máselesine basa aýdarylatynyn tilge tıek etti. Sonyń biri  kásipkerlerdiń quqyn qorǵaý bolyp tabylady deıdi ol. Prokýratýra organdary ta­ra­pynan kásipkerlikti qoldaý men qorǵaý aıasynda birqatar keshendi jumystar atqarylǵany belgili. Ásirese, Memleket bas­shysynyń bıznesti tekserýge moratorıı jarııalaǵanyna oraı júrgizilgen jumystar óz al­dyna bir tóbe.   Árkimge óziniń ki­ris­terin zań­dastyryp alýǵa múmkindik berilip, keshirim ja­rııalandy. Talaı adam kásip­terin zańdastyryp aldy. Al qazirgi tańda mem­le­kettiń eldegi kásipkerlikti jan­dandyra tú­sýge múddeli ekendigin ústi­mizdegi jyldyń qańtar aıynda «Qazaqstan Respýblıka­syndaǵy memlekettik baqylaý men qada­ǵalaý týraly» Zań qabyl­dan­ǵany dáleldeı túsedi. Bul zańda kásipkerlikti tekserý ba­ry­syn neǵurlym ashyq bo­lýyn qam­tamasyz etetin jańa­lyqtar kóp. Máselen,  munda tekserý sha­ra­laryn tirkeý, múddeleri bar úshinshi jaqty tekseriske tartý, taǵaıyndaý tártibi buzylǵan jaǵ­­daıda tekseriske ruqsat bermeý jáne t.b. sekildi qosymsha múmkindikter qarastyrylǵan.   Bar­lyq memlekettik organdar ózderiniń tekseristeri jóninde Bas prokýratýranyń saıtynda jarııalaýy jáne olardy tá­ýe­kelder baıqaýy júıesi negizinde josparlaýǵa kóshý barysy bıznesti qorǵaýdyń mańyzdy túri bolyp tabylady. Alaıda, osy­ǵan qaramastan Elbasynyń birneshe márte atap ótkenindeı, memlekettik organdar tarapy­nan kásipkerlik qyzmetti negizsiz tekserý kórinisteri baı­qalyp qalady. Mine, sondyqtan da bar­­lyq organdardyń, onyń ishinde prokýratýra da jeke bıznesti tekserý barysyn oń­taı­landyrý men retteýge ba­rynsha atsa­lysýǵa tıis, deıdi Ahmetjanov. Árıne, bul oraıda prokýratýra organdary eldegi zań­dy­lyqtyń saqtalýyn qadaǵa­laı­tyn bolǵandyqtan kásipkerler­diń quqyn qorǵaý máselesine asa mán beredi. «Prokýratýra týra­ly» Zańnyń 4-babyna saı olardyń negizgi baǵyty arnaıy esep júrgizý, sonyń ishinde ká­sip­kerlik qyzmetine zańsyz ara­lasýdy ýaqytyly anyqtaý men  onyń jolyn kesýge múm­kindik beretin memlekettik ba­qylaý organdarymen júzege asy­rylatyn barlyq sharýashy­lyq sýbektileri qyzmeti tekseristerin esepke alý bolyp ta­bylady.   Tekseristi belgileý tý­ra­ly aktilerdi mindetti túrde tirkeý ınstıtýty jeke menshik pen kásipkerlik qyzmet erkin­diginiń konstıtýsııalyq quqyn qorǵaý­dy tikeleı qamtamasyz etý degen sóz. О́ıtkeni, zań­dylyq – jeke kásipkerlikke baqy­laý jasaýdyń negizdelgen negizgi qaǵıdattardyń biri. Jyl saıyn memlekettiń baqylaýshy organ­dary jarty mıllıonǵa jýyq tekseris ótkizse, onyń 2/3 jeke bıznesti qaraýǵa jatady. Osy tekserister kórsetken­deı, zań buzýshylyqtar kóbine sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý, salyq organdary, ákim­dikter jáne ishki ister or­gandary tarapynan jıi qaı­ta­lanatyn kórinedi. Máselen, ót­ken jyly prokýratýra organ­dary 2850 zańsyz tekseristi anyqtasa, ústimizdegi jyldyń I toqsanynda 209 zań buzýshylyq­ty anyqtap otyr. Sol sııaqty bıylǵy jyldyń I toqsanynda  628 tekseristi tirkeýden bas tartylǵan. Salystyrý úshin aıta ketsek, ótken jyldyń osy kezeńinde 497 tekseris tirkelmegen bolatyn.  Al bas tartý qu­qyǵy bul tek kásipkerlerdiń múddelerin qorǵaýdyń tıimdi qu­raly ǵana emes, sonymen qatar memlekettik organdar júıesin­degi jemqorlyq kórinisteriniń aldyn alý men joıýdyń tıimdi sharasy bolyp tabylady. Sol sııaqty baqylaýshy organdardyń josparly tekseristeri birshama retke keltirildi. Bul oraıda jeke kásipkerlikti josparly tekseristiń bári memlekettik baqylaýshy organdar qu­qyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi ókiletti organǵa jibergen jyl saıynǵy josparlar negizinde júrgiziletin bolady.  Bas prokýratýra 25 jel­toqsanǵa deıin tekseristerdiń barlyq jıyntyq josparlaryn  óziniń saıtyna ornalastyrady. Bul josparly tekseristerdi belgileý men ótkizý barysyn ashyq ete túsedi. Jańa zań boıynsha memlekettik organdar tekserý qaǵazdaryn bekitedi, soǵan saı tekserýshiler josparly tekseris kezinde tirkelgen aktimen qosa ony kásipkerlerge kórsetedi. Tekserý qaǵazynda zańmen kórsetil­gendeı jeke kásipkerlik sýbek­tileri qyzmetine qoıylatyn ta­lap­tardyń tolyq jaýaby qamty­lady. Sol sııaqty barlyq organǵa anyqtalǵan zań buzýshylyqtar men qabyldanǵan sharalardy qam­tyǵan tekseristiń vedom­stvo­lyq esebi engizilgen mindetti vedom­stvolyq statıstıkalyq esep júr­gizý belgilenip otyr. Mine, osy statıstıkaǵa baılanysty táýe­kel­derdi baǵalaý vedom­stvo­lyq júıesi júrgizilip, sonyń negizinde tekseristiń kezekti jos­par­lary túziledi. Zańsyz tekseristerdi boldyr­maýǵa qarsy áreketterdi kúsheı­týmen qatar prokýratýra organ­dary mundaı teris faktilerge jol bergen adamdarǵa ákimshilik áser etý jónindegi óz ókilet­tilik­terin tolyq paıdalana alady. Máselen, ótken jyly atalǵan komıtettiń jáne onyń aımaqtyq basqarma­larynyń qadaǵalaý qyz­me­tiniń nátıjesinde zań buzý­shylyqty joıý jóninde 448 usy­nys berilip, sonyń negizinde 617 laýazymdy qyzmet atqarýshy tıisti tártiptik jaýapqa tartyldy.  Árıne, joǵa­rydaǵy sharalardyń bári zań­syzdyqtardy túbegeıli joıýǵa jetkiliksiz, sondyqtan eń aldy­men, kásipkerlerdiń ózderi bul jaǵdaıda quqyqtyq saýatty bolýǵa tıis. Ol óziniń quqy men mindetin jáne tekserýshiniń óki­lettigin bes saýsaqtaı bilýi qa­jet. Bul turǵyda da biz kásip­kerlermen kóptegen jumystar at­qaryp ja­tyrmyz jáne quqyq qorǵaý organdarynyń  úılestirý keńe­sin­de barlyq qylmystyq qýdalaý organdarynda qylmys­tar týraly aryzdar men habar­lamalardy elektrondy tirkeýdi engizýdiń barysy týraly másele qaradyq,  deıdi tóraǵa. Osy máse­lemen tikeleı aınalysqan Qu­qyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıteti    qylmystyq qýdalaý or­gan­daryndaǵy esepke alý-tirkeý tártibiniń jaı-kúıine taldaý jasaǵan bolatyn. Onyń bary­synda keıbir quqyq qorǵaý organdarynda  aryz-shaǵym­dar­dy  qaraý merzimin  sozyp jiberý fak­tileri baıqaldy. Elektrondy tirkeýdi engizý birinshi kezekte 2010-2020 jyl­darǵa arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń  qylmys­tyq sot óndirisinde adamdardyń quqyǵyn qorǵaý jónindegi ta­lap­taryna sáıkes qolǵa alyndy. Azamattardyń aryz-shaǵymda­ryn qaraýǵa baılanysty qyl­mystyq prosess kezeńinde zań buzýshylyq jıi oryn alatynyn taldaý kórsetip berdi. Al ol azamattar men zańdy tulǵalardyń memlekettik organdarǵa jáne jalpy zańǵa degen senimin azaı­tatyny anyq. Mine, osy oraıda aryzdardy elektrondy tirkeý, olardy qaraýdy jedeldetý qu­qyq qorǵaý organdarynyń ju­my­synyń ashyqtyǵyn qam­ta­ma­syz etetin jáne olardyń óz­deri qa­byldaǵan prosessýaldyq sheshimderine degen jaýapkershilikterin arttyratyn bolady. Osy­ǵan baılanysty, esepke alý-tirkeý tártibin jaqsartý maqsa­tyn­da  komıtet ishki ister organ­da­rynda  aryz-shaǵym­dar­dy elek­­trondy tirkeý júıesin engizdi. Bul júıe aldymen synaq retinde Astana, Almaty qala­larynyń jáne oblys ortalyq­tarynyń ishki ister organda­rynda bastaldy. 2010 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵyna jasal­ǵan taldaý osy sharalardyń ar­qa­synda ońdy ózgerister bolǵa­nyn baıqatty. Aryz-shaǵym­dar­dyń negizinde qozǵalǵan qyl­mystyq ister sany edáýir artty. Ol Aqmola oblysynda – 30,1 paıyzǵa, Soltústik Qazaqstan oblysynda 28,3 paıyzǵa jetti. 2009 jyldyń osyndaı kezeńi­men salystyrǵanda tirkeýden keıingi 3 táýlik ishinde qaralǵan aryz-shaǵymdar 5,4 paıyzǵa ós­ken. Al 2011 jyldyń 1 qań­tarynan bastap qylmystar tý­raly aryz-shaǵymdar men habar­lamalardy elektrondy tirkeý   elimizdiń barlyq ishki ister or­gandarynda engizildi. Sondaı-aq, osyndaı elek­tron­dy tirkeý synaq retinde 2010 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap Astana, Almaty qalala­rynyń jáne Qaraǵandy qalasy­nyń qarjy polısııasy organ­daryna da engizilgen bolatyn. Bul rette osy qanatqaqty joba­ny júzege asyrýdaǵy negizgi mindettiń biri kásipkerlerdi qarjy polısııasy jáne basqa da baqylaýshy organdardyń suraý­la­ry men tapsyrmalary bo­ıynsha júrgiziletin  zańsyz tek­serýdiń jolyn kesý bolyp ta­bylady. Aryzdardy elek­tron­dy tirkeý men esepke alý baǵ­darlamalary biriktirildi. Endi organdardyń tekserý júrgizý týraly tapsyrma berýi tek tergeýaldy tekserý sheńberinde ǵana múmkin bolmaq. Bul ta­laptyń oryndalmaýyn búgingi kúni tekserý aldynda anyqtaýǵa múmkindik bar. Joǵaryda aıtqa­nymyzdaı, tekserý aryzdardy esepke alý kitapshasynda  bolmasa komıtet  ony tirkeýden bas tartady. Aryzdardyń tirkelgeni týra­ly málimetterdiń arqasynda pro­kýratýra organdary búginde qarjy polısııasy qyzmet­ker­leri tarapynan bolatyn negizsiz qımyldardy júrgizýdi barynsha azaıtyp, mundaı zań buzýshy­lyq­tardyń aldyn alý jóninde ýaqytyly sharalar qoldanýda. О́tken jyly komıtet baqylaý­shy memlekettik organdardyń 2265 zańsyz jáne negizsiz tekserýlerin boldyrmady, bul ótken jyldarǵy kórsetkishterden eki ese kóp. Sonymen qatar, komıtet aryzdardy qabyldaý men qaraý­ǵa baqylaýdy qamtamasyz etý úshin birqatar sharalar qabyl­dady. Máselen, Qylmys­tyq-is júrgizý kodeksiniń 183-babyna sáıkes, quqyq qor­ǵaý organyna júgingen aryz ıesine 14 tańbaly nómir berilip, aryzy qabyl­danǵany týraly talon tapsy­rylýǵa tıis. Bola­shaqta aryz ıesi óz shaǵymynyń odan arǵy taǵ­dyry jáne ol boıynsha qabyl­danǵan sheshim jóninde Internet, CALL-orta­ly­ǵy nemese kádimgi SMS-ha­bar­lama arqyly bilip otyrady. Aleksandr TASBOLATOV.