Túrkistan ejelden rýhanı astana bolyp esepteledi. Bul joly aıtys qazaq halqynyń kemeńger uldarynyń biri, alash taǵdyry tezge túskende janyn shúberekke túıip el irgesiniń sógilmeýine ólsheýsiz eńbek sińirgen Qazybek bı Keldibekulynyń 350 jyldyǵyna arnaldy. Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ saraıynda ótken eki kúndik aıtysqa elimizdegi myqty aqyndardan bólek, kórshi Qyrǵyzstannan azannan salsań keshke deıin aýyzyn jappaı túıdek-túıdek súbeli jyr aqtaratyn qos myqty kelipti.
Birinshi kúngi qıdalasqan aıqastan soń aqtyq kezdesýge alty jup ótti. Bular da súzgiden ótip, eń joǵary upaı jınaǵan tórteý eń myqtyny anyqtaý úshin taǵyda úkili dombyrasyn qolǵa aldy.
Úsh kezeńde de shashasyna shań juqtyrmaǵan qostanaılyq Aıbek Qalıev bas báıgege tigilgen altyn kómbe − 3 mıllıon teńgeni jeńip aldy. Onymen úzeńgi qaǵystyryp, bir upaı ǵana joǵaltqan ońtústikqazaqstandyq Jarqynbek Naýshabaev birinshi oryndy ıelendi. Eki ekinshi orynǵa aıtysa otyryp retine qaraı túrli án áýezine salyp, jurtshylyqty jelpindirip otyratyn ońtústiktiń oǵlany Nurlan Esenqulov pen Qyrǵyzstandaǵy «Aıtys» ortalyǵynyń basshysy, kómeıinen laǵyl marjan tógiletin Asylbek Maratov ıe boldy.
Elimizge belgili qalamger Kópen Ámirbek júrgizgen eki kúndik alaman aıtys daý-sharsyz ótti desek, shyndyqqa janaspas edi.
Birinshi kúni Jarqynbek Naýshabekov pen Sara Toqtamysova aıtysqanda, qazylar alqasyna syn aıtqan azamattar boldy. Ekeýi de eshkimnen saýǵaǵa sóz suramaıtyn myqty aqyndar. Ázil-qaljynǵa da áıdik usta. Syrt kózge eń joǵary upaıǵa laıyq kóringenimen, ázilge oń ıyǵyn berip turatyn Sara aıtystaǵy arqaý taqyrypty keńinen ashýda Jarqynbekten sál kemshin tústi. Qazylar alqasynyń bir múshesi Tatıana Býrmıstrovaǵa Saranyń Jarqynbektiń jeke basyn artyǵyraq minegeni unaǵan joq. Sara – bas júldege laıyq aqyn. Biraq, qazirgi aıtys óneriniń aqtańgeri Bekarys Shoıbekov qaryndasyna jol bergenimen, ázildiń shoǵyn kóbirek qaǵystyryp ketken Sara negizgi taqyrypty jalańdaý sholyp, taǵy da nesibesinen qaǵyldy. Áıtpese, halyq aqyny Áselhan Qalybekova tóraıymdyq etken qazylar alqasynyń eshkimde alty alasy, bes beresi joq, negizgi taqyrypty tereń boılaǵan aqyndarǵa basymdyq bergenin eshkim zańsyz deı almas.
Aıbek – oıly aqyn. Buqaranyń boıyndaǵy ashy shyndyqty aıtamyn dep shendilerge jaqpaı qalyp júretin, daýylpaz aqyn sál múlt ketseń, qıyp túsedi.
Aıtys bastalǵannan joǵary upaı jınap kele jatqan Nurlan Esenqulovty eki márte sózinen ońdyrmaı ustaǵan Qalıev barlyq aıtysynda boıyna qylaý juqtyrǵan joq. Keıbireýlerdeı ár qıyrǵa alyp qashyp, arzan sózge maldanbaıtyndyǵyn tanytty. Onyń qarsylasy saýǵaǵa jolyn suraǵanda, jeńisti qazylar alqasy beretinin eskertip, aıtystan emes, arsyzdardan kúnde jeńilip júrgenin aıtqanyn qazylar alqasynyń múshesi, kórnekti aqyn Hanbıbi Esenqaraeva búgingi aıtystyń eń úlken oljasy ómir shyndyǵy dep baǵa berdi. Túrkistan tórinde ótken halyqaralyq aıtystyń eń úlken oljasy – qalypty aıtysqa reforma jasalǵandyǵy.
TÚRKSOI-dyń ókili, qazylar alqasynyń múshesi Asqar Turǵanbaev qazylar alqasynyń juptaýymen emes, jerebe tartyp aıtysýǵa bastama kóterdi. Iаǵnı, aqyndar aıtysar aldynda ǵana jerebe tartady. Sonda aldyn ala daıyndalǵan «zagotovka» jaıyna qalyp, naǵyz aıtysqa oryn berilmek.
Bul kórshi Qyrǵyzstanda burynnan bar tájirıbe eken. Qazylar alqasynyń múshesi, Qyrǵyzstandaǵy respýblıkalyq «Aıtys» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Rysbaı Isaqovty áńgimege tartqanymyzda, osy jaıtty tolyǵyraq aıtyp berdi.
«Aıtys» ortalyǵyna ár aıdyń on kúninde aıtys aqyndary jınalady eken. Olarǵa kez kelgen taqyryp usynylady. Máselen, qasyq nemese sypyrǵy. Osydan bir sát aýytqymaı jyr tógýiń kerek. Jerebe de aıtys aldynda tartylady. Taqyryp ta sol mezgilde aıtylatyn tájirıbeleri bar.
Asqar Turǵanbaevtyń bastamasyn aqyndarymyz birden quptaı qoıǵan joq. Burynǵy juptaýdyń kóbesi sógilip, aıtys aldynda bolmasa da jerebe tartyldy. Sonyń ózi aıtysqa aıtarlyqtaı qanat bitirdi. Bizdiń aqyndardyń osaly joq qoı. Naǵyz aıtysqa kórermender de óte razy boldy. Tosylyp qalǵan eshkim joq, kóńildegi kúdik seıildi. Endi jerebeni aıtys aldynda sýyrsań da naǵyz aıtys aqynynyń baıpańdap qalmasyna kóz jetkizdik.
Aıtys ónerine tazalyq kerek. Kúlli túrik qaýymynyń rýhanı astanasy, alty alash úshin eń ardaqty meken Túrkistanda osyndaı táýekel jasaldy. Daıyndyqsyz aıtysý – burynnan qazaq aqyndaryna tán qasıet. Burynǵyny aıtpaǵanda, osy Ońtústiktiń aqberenderi Kópbaı ata, Táýshen apalarymyz aldyn ala daıyndalý degendi oılaryna almaı ótipti. Jaqsy dástúrdiń tamyryna balta siltegen basqa-basqa emes, ózimiz. Endi naǵyz aıtysqa jol ashatyn alǵashqy qadam jasaldy. Túrkistandaǵy halyqaralyq aıtys uly ónerimizdiń qaıta órleýiniń basy bolmaq.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik qazaqstan oblysy
Túrkistan qalasy