​Beıbit damý – bereke bastaýy

Al osy baǵytta sóz aıtar bolsaq, 2010 jyldyń 1 jeltoqsanynda Astana­da ótken EQYU-nyń sammıtine soq­paı ótý orynsyzdaý kórinedi. Endeshe álem­dik deńgeıdegi osynaý tarıhı oqıǵany, onyń halyqaralyq qoǵamdastyqqa tıgizgen oń yqpalyn sanamyzda taǵy bir jańǵyrtyp kórsek. Al forýmda sóz alǵan tulǵalar Astana Sammıtiniń bas­tap­qy kezdegi ha­lyqaralyq qaýipsizdik qaterlerine jaýap retinde qalyptasqan negizgi qaǵıdattarǵa jaqyndyǵyn atap ótip, Qazaqstannyń Uıymǵa tóraǵalyǵy kezeńinde EQYU mazmunyna jańa to­lyqtyrýlar engizilgendigine rıza­shy­lyqtaryn bildirdi.

EQYU tarıhyndaǵy 1975 jylǵy Helsınkı Qorytyndy aktisi, 1990 jyl­ǵy Jańa Eýropaǵa arnalǵan Parıj hartııasy men 1999 jylǵy Ystanbul kelisimderiniń mańyzdylyǵy jáne en­digi jerde bul qujattardyń qa­ta­rynda 2010 jylǵy EQYU-nyń Astana Deklarasııasy qosylatyndyǵy atap kórsetildi. Elimizdiń Astana Sam­mı­tin ótkizýi −  Qazaqstannyń Uıym ta­rıhyndaǵy sapalyq jumysy ári onyń ta­rıhynda qalatyn qyzmeti. Álem ju­rt­shylyǵy elimizdi EQYU As­tana Sammıti men halqymyzdyń qo­n­aq­jaılyǵy arqyly erekshe este saqt­aı­tyn bolady.

Saıasat salasynda da memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastyń sal­qyn­daǵany baıqalǵandyqtan, geosaıası jáne ıdeologııalyq maqsattardan álem­dik tirshilikti saqtaý talpynysy jo­ǵary turatyndyǵyn kórsetetin jańa alań qalyptasa bastaıtyndyǵy belgili. Sondaı alańnyń biri – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıym­nyń qalyptasýy dep aıtýǵa bolady.

KSRO-nyń ydyraýy Eýropa qur­lyǵyndaǵy geosaıası jaǵdaıdyń ózge­rýine alyp keldi. Eýropa men TMD ke­ńistiginde jańa táýelsiz memleketter paıda boldy. Varshava shartynyń  bu­rynǵy músheleri endi NATO quramyna kire bastady. Sondyqtan da, osy kezeń­niń jaǵdaıyna jaýap beretindeı jańa qujat daıyndaý qajettiligi týyndady. Oryn alǵan barlyq ózgeristerdi esepke ala otyryp, qaıta jınalyp qaýip­siz­dik­tiń jańa qaǵıdalary týraly kelisý qa­jet boldy. 1999 jylǵy Ystanbul sam­mıtinde Uıymnyń jaýapkershiligi aý­maǵyn keńeıtken jáne jalpyǵa birdeı qaý­ipsizdiktiń negizgi elementterin be­kitken jańa Eýropa qaýipsizdiginiń hartııa­sy qabyldandy.

Soǵan qaramastan, Ystanbulda qa­byl­danǵan kóptegen jaýapkershilikter júzege asyrylmady. Osyǵan baı­la­nys­ty ústimizdegi ǵasyrdyń basynan bas­­tap EQYU úderisine qatysýshylar ara­syndaǵy ózara qaıshylyqtar te­reń­deı tústi jáne halyqaralyq qa­­-

ý­ip­sizdik júıesinde daǵdarystyq bel­gi­ler aıqyn kórine bastady. Osy jaǵ­daı­­larda EQYU-ǵa múshe memleket­ter múddeleriniń teńsizdigi qa­­­lyp­tasty, al Uıym jumysynda ko­n­­­ıý­n­ktýralyq ádis basym bolyp, jal­­py álem­de, onyń ishinde EQYU-nyń ja­ý­­apkershilik aýmaǵyndaǵy ás­ke­rı-saıa­­sı jaǵdaı ózi­niń ózektiligin jo­ǵal­­t­qan joq. Iаǵnı, álemdik sah­na­daǵy saıa­sı klımat sal­qyn­daý jaǵ­daı­y­na qaıta oraldy.

Mine, osy qaıshylyqtarǵa bala­ma retinde EQYU tóraǵalyǵyna Qazaq­s­tan kandıdatýrasy usynyldy. Ha­­lyq­aralyq qaýipsizdik júıesiniń ja­ńa syn-qaterleri jaǵdaıynda EQYU-ǵa múshe memleketterdiń óza­ra qarym-qatynasynyń nasharlaý úderisi budan keıingi ýaqytta da jalǵasýy múmkin eken­digi de túsinikti boldy. Elimiz Eý­ro­pa qaýipsizdigi  qu­ry­ly­my­nyń mo­­de­ratory rólindegi úlken jaý­ap­­ke­r­shi­lik­­ti moınyna ala otyryp, Uıym­nyń qy­z­­metine qarqyn qosý  maqsatynda ha­lyqaralyq sahnada bel­sendi bastamalar kótere bildi.

Qazaqstan óz tóraǵalyǵyn tek for­ma­ldy túrde ǵana ótkizip qoımaı, ýa­qyt talaby men geosaıası jaǵdaıǵa saı EQYU jumysyna jańa dem berdi. Qazaqstan Uıymǵa tóraǵalyǵy kezinde bir jyldyń ishinde onyń barlyq isine jan-jaqty atsalysyp, erekshe belsendilik kórsetti. Elimizdiń ókilderi barlyq qaýip-qaterli, gýmanıtarlyq kó­mekti qajet etip otyrǵan aımaqtarǵa baryp, keshendi kelissózder júrgizip qaı­tqany barshaǵa málim.

Osylaısha, Astanadaǵy EQYU Sammıti ózgermeli zamanaýı álemniń qa­ter­lerine ýaqtyly berilgen jaýap bol­dy. Sonyń nátıjesinde EQYU-ǵa mú­she memleketter men halyqaralyq uıym­dar jahandyq  qaýipsizdiktiń qa­ýip-qaterlerin joıýǵa qatysty tıimdi jáne keshendi birlesken sharalar jasaýǵa qol jetkizdi.

Nurlan SEIDIN,

saıasattanýshy