2016 jyldyń qorytyndysynda jalpy ekonomıkalyq salalar boıynsha ishki jalpy ónim kórsetkishi 1 paıyzǵa óskende, aýyl sharýashylyǵy salasynyń ósim kórsetkishi 5,5 paıyzdy qurady. Aýyl sharýashylyǵy damý kórsetkishi jaǵynan negizgi ekonomıkalyq salalardyń aldyna tústi.
Biraq osy jetistikterge maldanyp otyra berýge bolmaıtynyn – ýaqyttyń ózi kórsetip otyr. Muny alysqa barmaı-aq Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy básekelestik kórsetkishterinen de baıqaýǵa bolady. Elbasymyz osy Odaqqa biriger aldynda qazaqstandyq kásipkerlerdiń endigi ómiri básekelestik jaǵdaıynda óris alatyndyǵyn, bul synǵa tótep bergenderdiń baǵy janyp, tótep bere almaǵandardyń tyǵyryqqa tirelýi múmkin ekendigin myqtap eskertken bolatyn. Sol eskertý aqyry rasqa aınaldy. Alǵashqy jyldardyń ózinde-aq elimizdegi dúkender sórelerinde Reseı men Belarýs elinen jetkizilgen óńdelgen ónimder qaptap ketti. Tipti olardyń arasynan óz ónimderimizdi sırek kórýge aınaldyq desek de bolady. Munyń sebebi túsinikti de. О́ıtkeni, bizge áriptes ári básekeles bolyp otyrǵan Reseı men Belarýs elderiniń aýylsharýashylyq ónimderin óńdeý salalary bizge qaraǵanda tarıhı turǵydan jaqsy jetilgen bolatyn. Bul bir.
Ekinshiden, bizdiń táýir degen óńdelgen ónimderimiz endi, kerisinshe, sol elderdiń rynogynda óz oryndaryn tapty. Sóıtip, Odaq aıasyndaǵy alǵashqy jyldary jaqsy zattarymyz kózimizden bul-bul ushyp, onyń esesine sheteldik arzan, biraq sapasyz azyq-túlik ónimderiniń yryqsyz qaptap ketýin bastan keshirdik.
Degenmen, alǵashqy kezde osy jaǵdaıdan abyrjyp qalǵan tutynýshylar de birte-birte esterin jıyp, jaqsy men jamannyń arasyn ajyrata bastady. Olar sheteldiń óńdelgen arzan azyq-túlik ónimderine qaraǵanda ózimizdikiniń sapaly ekendigin uǵyp, óz tańdaýlaryn otandyq taǵam túrlerine qaraı burýǵa aınaldy. Biraq bul úderistiń áli de uzaqqa ketetin túri bar. Nege deseńiz, bizdiń elimizde shıkizatqa qaraǵanda óńdelgen azyq-túlik ónimderiniń úlesi óte tómen qalyp otyr. Sondyqtan olardy áli de bolsa, dúken sórelerindegi sheteldik ónimder arasynan sırek kezdestirýdemiz.
EAEO-nyń basty atqarýshy organy bolyp tabylatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń statıstıkalyq derekterine sáıkes ótken jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi 107 mıllıard 002 mıllıon dollardyń aýylsharýashylyq ónimderin óndirgen. Bul 2015 jylǵy kórsetkishke qaraǵanda 4,5 paıyzǵa artyq. Demek, aýylsharýashylyq ónimderiniń kólemi bizdiń elde ǵana emes, jalpy Odaq boıynsha artqan. Sonyń ishinde Reseıde 84 mıllıard 095,7 mıllıon dollardyń, Qazaqstanda 10 mıllıard 567,6 mıllıon dollardyń, Belarýste 7 mıllıard 630,6 mıllıon dollardyń, Qyrǵyzstanda 2 mıllıard 819,4 mıllıon dollardyń, Armenııada 1 mıllıard 888,7 mıllıon dollardyń aýylsharýashylyq ónimderi óndirilgen. Reseı 2015 jylmen salystyrǵanda ónim kólemin 4,8 paıyzǵa, Qazaqstan 5,5 paıyzǵa, Belarýs 3,4 paıyzǵa, Qyrǵyzstan 3 paıyzǵa arttyra tússe, Armenııa 5,2 paıyzǵa azaıtyp alǵan.
Osylardyń ishinde Qazaqstannyń damý kórsetkishi basqalarǵa qaraǵanda joǵaryraq kóringenimen, básekelestik turǵysynan alǵanda upaı joǵaltqan tustarymyz bar. 2015 jyly Qazaqstannyń aýylsharýashylyq ónimderiniń Odaqtaǵy úles salmaǵy 13,2 paıyzdy qurasa, byltyrǵy jyldyń qorytyndysynda bul kórsetkish 9,9 paıyzdy quraǵan. Iаǵnı bir jyldyń ishinde 3,3 paıyzǵa tómendegen.
Tómendeý kórsetkishi Belarýs pen Qyrǵyzstanda da oryn alypty. Biraq olardiki azyraq, tıisinshe 0,2-0,1 paıyz shamasynda ǵana. Esesine Reseı aýylsharýashylyq ónimderiniń úles salmaǵy osy bir jyldyń ishinde 75 paıyzdan 78,6 paıyzǵa deıin ósken.
Osy ýaqytqa deıin elimizde aýylsharýashylyq ónimderiniń negizgi kólemin óndiretin úı sharýashylyqtary men usaq sharýa qojalyqtarynyń jaǵdaıyna durys mán berilmeı keldi. Barlyq nazardy jumystary uıymdasqan iri sharýashylyqtardy damytý máselesine ǵana aýdardy. Biraq olar áli kúnge deıin Úkimettiń úmitin aqtap otyrǵan joq. Eger naqty faktige keletin bolsaq, bizde byltyrǵy jyly óndirilgen 1 mıllıon 701,6 myń tonna mal men qus etiniń 303,4 myń tonnasy nemese 20 paıyzǵa jýyǵy, 5 mıllıon 300 myń tonna súttiń 317 myń tonnasy nemese 7-8 paıyzy ǵana uıymdasqan aýylsharýashylyq kásiporyndarynda óndirilgen. Qalǵanynyń bárin úı sharýashylyqtary jáne usaq sharýa qojalyqtary bergen. Iаǵnı elimizde ettiń 80 paıyzyn, súttiń 90 paıyzdan astamyn óndiretin úı sharýashylyqtary men usaq sharýa qojalyqtary memlekettik qamqorlyqtan tysqary qalǵan.
Al Eýrazııalyq odaqtaǵy jalpy kórinis múldem basqasha. Mundaǵy byltyrǵy jyly óndirilgen 17 mıllıon 894,5 myń tonna mal men qus etiniń 70 paıyzǵa jýyǵyn, 45 mıllıon 442,7 myń tonna súttiń 50 paıyzdan astamyn aýyl sharýashylyǵynyń iri kásiporyndary men sharýashylyqtary berip otyr. Sonyń ishinde, Reseıde byltyrǵy jyly óndirilgen 13 mıllıon 339 myń tonna ettiń 75-80 paıyzyn, 30 mıllıon 724 myń tonna súttiń 50 paıyzdan astamyn, Belarýs elindegi 1 mıllıon 678 myń tonna ettiń 90 paıyzdan astamyn, 7 mıllıon 139 myń tonna súttiń 80 paıyzdan astamyn jumysy uıymdastyrylǵan aýylsharýashylyq kásiporyndarynda óndirdi. Muny bir deńiz.
Ekinshiden, elimizdegi agroónerkásiptik keshenniń básekelestik qabiletiniń tómen bolýyna tikeleı yqpal etip otyrǵan taǵy bir úlken másele – bizdegi óńdeý salasynyń zaman talaptaryna saı durys jetilmeýi. Ras, sońǵy jyldary qolǵa alynǵan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń aıasynda aýylsharýashylyq ónimderin óńdeıtin kásiporyndar salý isine úlken mán berilip keledi. Biraq kezindegi olqylyqtardyń ornyn toltyrý ońaı bolmaı tur. Sondyqtan bizde aýylsharýashylyq ónimderiniń deni tutynýshylarǵa óńdelmegen shıkizat nemese bastapqy óńdeýden ǵana ótken jartylaıfabrıkat kúıinde ǵana usynylady. Osy kemshilik te Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy básekelestikte utylyp qalýymyzǵa áser etýde.
Máselen, 2016 jyly Reseıde óńdelgen et ónimderiniń kólemi 7 mıllıon 994,4 myń tonnany, Belarýste 647,5 myń tonnany quraǵanda, bizde 233,6 myń tonna ǵana boldy. Sút ónimderi jóninen de osylaı. Reseıde óńdelgen sút ónimderiniń kólemi 5 mıllıon 490,5 myń tonnany, Belarýste 847,7 myń tonnany quraǵanda, bizdiń kórsetkish 494,8 myń tonna ǵana boldy. Bul kórsetkishter Reseı men Belarýs elinde et, sút sekildi mańyzdy azyq-túlik túrleriniń basym kópshiligi óńdeýden ótkiziledi, al bizde shıkizat nemese jartylaıfabrıkat kúıinde ǵana jóneltiledi degen sóz. Sary maı, irimshik, jarma jáne basqa da óńdelgen azyq-túlik taǵamdary jónindegi kórsetkishimiz budan da nashar.
Sonymen qoryta aıtqanda, 2016 jyldyń qorytyndysy elimizdiń agrosektorynyń otandyq ekonomıka salalary arasynda damý kórsetkishi jaǵynan alǵa shyqqanymen, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń sáıkes sektoryndaǵy básekelestik aıasynda etek-jeńiniń birshama qýsyryla túskendigin kórsetti. Osy rette kóńilge demeý bolatyn bir másele, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy bıylǵy jyldy 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan jańa memlekettik baǵdarlamamen bastap otyr. Onda úı sharýashylyqtary men usaq qojalyqtarǵa memlekettik qoldaý kórsetý, olardy kooperatıvterge biriktire otyryp, ónimderin jınaýdy uıymdastyrý alǵash ret belgilengen. Sondaı-aq, bul baǵdarlamada aýylsharýashylyq ónimderin óńdeý máselesine de ekpin berý kózdelgen.
Demek, endigi mindet osy baǵdarlamanyń durys júzege asýyna qol jetkizý bolyp tabylady. Eger baǵdarlamada belgilengen halyqtan et, sút jáne basqa da ónimderdi jınastyryp, olardy óńdeýden ótkizý isi durys júzege asatyn bolsa, biz munyń jaǵymdy áserin kelesi jyly-aq baıqaıtyn bolamyz.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»