Osy mindetti júzege asyrýǵa búkil elimiz bet buryp otyr deýge tolyq negiz bar. Onyń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq bastaýy, negizi jáne basty kepili – Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń strategııalyq bastamalary.
Kimge quqyq pen bılik kóp berilse, onyń tarıh pen urpaqtar aldyndaǵy jaýapkershiliginiń de eselep artatyny belgili. Osynaý ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne áleýmettik múmkindikteri mol hám ózgermeli, kúrdeli de taıtalasty jańa álemde búkil bılik ınstıtýttarynyń asa abyroıly mindeti – ult múddesi úshin kúresken Ahmet Baıtursynovtyń sózimen aıtqanda, Qazaq elin «oljaly jerde úlesten, ordaly jerde orynnan, joraly jerde joldan» qaldyrmaý.
Álemdik, ásirese, amerıkalyq (sonyń ishinde, Garvard ýnıversıtetiniń oqymystylary) jahantanýshy ǵalymdar qazirgi zamanǵy ulttyq memleketter róliniń, tipti memleket egemendiginiń óziniń mańyzdy emestigin olardyń óz fýnksııalarynyń bir bóligin halyqaralyq áleýetti uıymdar men alpaýyt trans-ulttyq kompanııalarǵa berýi týraly syrttaı túsinikti, halyqaralyq ahýalǵa negizdep, dáleldi ǵylymı qısyndar, paradıgmalar qursa da ol bizdiń ulttyq múddemizge saı kelmeıtinin ashyq aıtý paryz. Bizdiń jol, qazaq ultynyń tereń, qasıetti de aınymas, uzaq merzimdik múddesi – memlekettiń táýelsizdigin nyǵaıtý, egemendikti turaqty túrde bekemdeý. Bizde basqa jol, basqa tańdaý joq!
Memlekettilikti nyǵaıtýǵa asa qajetti reformalardy júzege asyrýdyń basty, búkil álemdik tájirıbesi kórsetkendeı, synnan ótken quraly – áleýetti memleket. Al ol qandaı memleket? Áleýetti memlekette eń aldymen, basqarýdyń tegeýrindi, berik, syndarly, yqsham júıesi bolýy tıis. Bul degen sóz – memlekettiń qolynda jetkilikti materıaldyq-qarjylyq, ákimshilik, uıymdyq, adamı, aqparattyq, kommýnıkatıvtik, tehnıkalyq-tehnologııalyq, taǵy basqa da resýrstar bolýy – qajetti shart.
Dál osy resýrstar memlekettiń syndarly, jan-jaqty oılastyrylǵan, ǵylymı negizdelgen saıası baǵytty tujyrymdap, ony únemi tabandy da turaqty júzege asyrýyna, tıimdi basqarýǵa, asa kúrdeli qoǵamdyq qatnastardy búkil aýqymymen, kúrdeli problemalarymen ulttyń múddesi úshin rettep, tıisti ákimshilik sheshimder qabyldaýǵa, zańnamalyq retteýge múmkindik beredi. Áleýetti memlekettiń óz fýnksııalaryn tolyqqandy júzege asyrýy úshin materıaldyq-qarjylyq resýrstardyń mańyzy aıryqsha. Qaı kezeńde de, ásirese, qazirgi naryqtyq qatynastarǵa jáne onyń ıdeologııasyna sáıkes memleket saıası bılikpen qosa, óz qolynda ekonomıkalyq bılikti shoǵyrlandyrýy kerek. Onsyz saıası bılikti qolda ustap turý qıynǵa soǵady. «Eger memleket jeke kásiporyndardan joǵary, ústem turmasa, – dep jazdy aǵylshyndyq kórnekti fılosof, matematık jáne qoǵam qaıratkeri B.Rassel, – onda ol olardyń qolyndaǵy marıonetka (qýyrshaq) bolyp, olar (kásiporyndar) naqty memleketke aınalady».
Sondyqtan, memleket iri menshik ıesi, óndiristik qural-jabdyqtardyń úlken bóliginiń qojasy bolýy kerek. Árıne, áleýetti memleket túsinigi munymen shektelmeıdi. Oǵan bılik resýrstarynan basqa damý resýrstary, rýhanı múmkindikter meılinshe qajet. Ol eldiń búkil halqyn, onyń barlyq áleýmettik taptaryn, jikterin, toptaryn, qajet bolsa, jekelegen azamattardy qoǵamdyq mańyzdy problemalardy sheshýge belsendi de sanaly qatysýǵa uıymdastyra bilýi tıis. Bılik halyqtyń qoldaýy men pikirine, naqty jasampazdyq is-áreketine súıengeni jón. Halyqtyń basym kópshiligi memlekettik bıleýshi elıtanyń sheshimderin qoldap, olardy qabyldap, júzege asyryp otyrǵan saıasattyń zańdylyǵyna (legıtımdiligine), ádildigi men durystyǵyna, ılanǵan, kózi jetken bolýy kerek. Ol úshin bılik kópshiliktiń sanasyna, aqylyna yqpal etýdiń ártúrli tetikterin sheber meńgerýi de kún tártibinde tur.
Áleýetti memlekettiń kúshi – onyń táýelsizdiginen, sheshimderdi derbes qabyldap, olardy óziniń ulttyq múddesi turǵysynan júzege asyrýynan kórinedi. Áleýetti memleket, eń aldymen, qoǵamdyq turaqtylyq pen memleket egemendigin qamtamasyz etip, qoǵam damýynyń irgeli qundylyqtaryn nyǵaıtady, álemniń basqa elderimen ulttyq jáne halyqaralyq qaýipsizdik úshin áriptestikke bara otyryp, óziniń ustanymdaryn kún tártibine shyǵara alady. Bul aıtylǵandardyń barlyǵy Qazaqstannyń búgingi syrtqy jáne ishki saıasatyndaǵy is-qımyldarynan anyq kórinedi.
Náýbat QALIEV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń
professory, saıası ǵylymdar doktory