Kezinde Batys Alashorda úkimetiniń múshesi, Jympıty zemstvosynyń tóraǵasy Bıjan Ábilqasuly Janqadamov haqynda «Juldyz» jýrnalynda (1993, №1) «Alash azamaty» atty bir baspatabaq kóleminde esse jazǵan edim. Materıaly – UQK muraǵaty jáne Bıjekeńniń ol kezde kózderi tiri uly – Maqsot, qyzdary Aısha, Shárıpa, Jańyldyq (osy joldar avtorynyń zaıyby) estelikterine negizdelgen-di.
Jalǵyz men emes, Bıjanǵalı Janqadamovtyń ómiri jáne onyń Alash qozǵalysyna sińirgen zor eńbegi haqynda basqa da avtorlar qalam terbedi. Oral qalasynda jýrnalıst Qaıyrjan Hasanovtyń «Bıjan Janqadamov» atty kitapshasy (2008 j.) jaryq kórdi. Kitapshada paıdalanylǵan ádebıetterdiń qatarynda D.Súleımenovanyń «Alashordanyń batys bóliminiń tarıhy», R.Muqanovanyń «Qaratóbe sezi – táýelsizdikke qadam» degen eńbekteri atalǵan.
Osy ispetti zertteýler Alashtyń 100 jyldyǵyna oraı jańa jigermen jalǵastyrylýda. Buǵan deıin beımálim materıaldar, faktiler izdestirilip tabylýda. Sonyń ózinde de bul salada ashylmaǵan «aqtańdaq» jetip artylady. Bireýler alashtanýshylarǵa: «Aınaldyrǵan onshaqty famılııany tóńirektep shıyrlaı beresizder. Jańa esimderdi nege ashpaısyzdar?» degen naz da aıtady. Shyntýaıtynda sol Alash kósemderiniń ózderi jóninde de áli kúnge sheshýin tappaǵan jumbaq jeterlik. Mysaly, «Maǵjan» atty monografııam eki ret basylyp shyqty. Sol kitapta Bıjan Janqadamov NKVD jendetterine jaýabynyń birinde Maǵjan Jumabaevtyń «Mataı bı» poemasyn súısinip oqyǵany, biraq Bıjekeńniń sol poemany qaı gazet, jýrnaldan taýyp oqyǵany áli qarańǵy ekeni jazyldy. Mundaı olqylyqtyń oryn alý sebebi, Maǵjan Bekenuly Jumabaevqa, basqa da alash arystaryna qatysty arhıv materıaldarynyń áli de tolyq tabylmaı jatqandyǵynyń saldary...
«Alash azamaty» atty essede Bıjanǵalı Janqadamovtyń Qazan maldárigerlik ınstıtýtyn bitirgenin jazǵanymda meniń basshylyqqa alǵanym, kezinde «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan, revolıýsııaǵa deıin joǵary bilim alǵan qazaq zııalylarynyń tizimi bolatyn. Uzyn sany 77 adam. Sol tizimde Jańyldyń ákesiniń famılııasy da ataldy. Al, «Batys Qazaqstan oblystyq ensıklopedııasynda» munyń kerisinshe Bıjan Janqadamov qarajat joqtyǵyna baılanysty ınstıtýttaǵy oqýyn bitire almaǵan dep kórsetilgen. Qaısysy durys? Bul saýalǵa túpkilikti jaýapty tek arhıv qoımalarynan izdeýge kerek.
Jýyqta maǵan Bıjekeńniń nemeresi – zańger, zeınetke shyǵarynan buryn aýdandyq prokýror, advokat bolyp istegen Ǵalymjan Maqsotuly Janqadamov poshta arqyly atasy jaıly Qazan qalasynyń arhıvinen tabylǵan birqydyrý materıal jiberdi. Buryn qolymyzda Bıjekeńniń kýrstas joldastarymen túsken, forma kıgen fotosýreti bolsa, endi jeke óziniń, Qazan Maldárigerlik ınstıtýtynyń stýdenti degen bılettiń sol jaq betine ornalastyrylǵan fotosýreti tabylypty (Alash azamatynyń jas kezindegi kórýge kóz kerek osy beınesi qazir qyzy Jańyldyń KazGý-de oqyp júrgen stýdent kezinde túsken fotosynyń qasynda tur). Ǵalymjannyń jibergen arhıv materıaldary joǵaryda aıtylǵanǵa aıqyn aıǵaq. Tatarstan Respýblıkasy bas arhıviniń qorynda Bıjanǵalı Ábliqasuly Janqadamovqa qatysty atap aıtqanda mynadaı qundy qujattar saqtalypty:
– B.Á. Janqadamovtyń Qazan Maldárigerlik ınstıtýtyna túsýge ruqsat suraǵan ótinishi;
– Oral áskerı realdy ýchılısheni bitirgeni týraly 1911 jylǵy 8 maýsymdaǵy №346 attestat kóshirmesi;
– Oral realdy ýchılısheniń 7-inshi qosymsha synybyn bitirgen 1912 jylǵy №346 kýáliginiń kóshirmesi;
– Saratov gımnazııasynyń latyn tilin 7-inshi qosymsha synyp kýrsy kóleminde bitirgeni týraly 1912 jylǵy 6-maýsymdaǵy №1066 kýálik kóshirmesi;
– Týý týraly kýálik kóshirmesi;
– Tólqujaty;
– Qazan veterınar ınstıtýtynyń Qazan shaharynda erikti turý úshin №206 kýáligi;
– Qazan veterınar ınstıtýtynyń stýdenti Janqadamov Bıjanǵalıǵa soǵys aıaqtalǵan soń ınstıtýtqa qaıta túsýge quqyq beriletini týraly Halyq aǵartý mınıstriniń Qazan veterınar ınstıtýtynyń rektoryna arnaǵan 1916 jylǵy 25 tamyzdaǵy №9092 mámilesi;
– Stýdenttik bıleti fotografııasymen;
– Qazan veterınar stýdentiniń emtıhandyq paraqshasy.
Birqatar zertteýlerde Qazan Maldárigerlik oqý orny ýnıversıtet delinip júr. Rasynda ony ınstıtýt deýge kerek eken. Sonsoń Bıjan Janqadamov ınstıtýtty qarjy jetpegendiginen bitire almady delingen tujyrym da shyndyqqa sáıkes bolmaı shyqty. Is júzinde Bıjekeń ınstıtýttan ýaqytsha qol úzgen. Qazaq oqyǵandary tobynda Batys maıdanǵa attanyp, sondaǵy jigitterdi elge jetkizý isimen shuǵyldanǵan, soǵys aıaqtalǵan soń ınstıtýtqa qaıta túsýge resmı ruqsat alǵan. Al endi Bıjanǵalı Ábilqasuly Janqadamovtyń maıdannan qaıtqan soń ınstıtýtta oqýyn jalǵastyryp aqyr sońynda bitirgeni týraly dıplomyn izdestirý – aldaǵy kúnder enshisinde. Ǵalymjan jibergen arhıv materıaldarynan jáne bir ańǵaratynymyz, Bıjanǵalı Janqadamovtyń, basqa da alash arystary sııaqty orys mádenıetine, tiline jetiktigi. Osy maqalada oqýshy nazaryna Bıjekeńniń stýdenttik bıletke túsken sýretimen qabat, Qazan Maldárigerlik ınstıtýtynyń dırektoryna óz qolymen jazǵan ótinishiniń ilki betiniń sýretin usynyp otyrmyz.
Jańadan tabylǵan arhıv materıaldary balalarymnyń kórmegen naǵashy atasynyń týǵan eliniń, qazaǵynyń qamy úshin jan alyp jan berip jumys jasaǵan ulttyq qaıratker, adamgershiligi mol, zor parasat ıesi retinde kóńilimde qalyptasqan beınesin burynǵydan da bıiktete tústi. Alash arystary otarshyldyq basqynshylyq saldarynan joıylǵan memlekettiligimizdi jańǵyrtýǵa bar aqyl-oı, kúsh-jigerin jumsaǵan kúreskerler – ulttyq maqtanyshymyz. Alash qozǵalysy qaıratkerleriniń ómiri men isin tereńdeı jáne janjaqty taný – ulttyq urpaq úshin baǵa jetpes rýhanı rızyq.
Sherıazdan ELEÝKENOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
ALMATY