Baýyrlas el Qazaqstanmen baılanysqa basymdyq beredi

Birinshiden, mundaı dıplomatııalyq qadam tarıhı tamyry, mádenıeti, tili men dini bir, baýyrlas, kórshiles elderdi jaqyndastyra túseri anyq. Ekinshiden, atalǵan sapar barysynda Qazaqstan men Túrikmenstan arasynda strategııalyq áriptestik týraly shartqa qol qoıylýy ekijaqty seriktestikke baǵyttalǵan qarym-qatynastardyń jańa deńgeıge shyqqanyn kórsetedi. Úshinshiden, Aýǵanstan sııaqty kúrdeli ishki máseleleri bar memleketpen shekaralas Túrikmenstanmen aradaǵy memlekettik shekarany demarkasııalaý týraly shartqa aımaq elderiniń ishinde alǵashqy bolyp qol qoıylýy Astana men Ashǵabad arasynda ózara senimniń artqanyn aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq, bul aımaqtyq jáne memlekettik qaýipsizdik turǵysynan asa mańyzdy sheshim edi. Tórtinshiden, túrkimen halqynyń qorǵaý­shysy – «Arkadaǵ» (arqa súıer taý) már­te­besine ıe Berdymuhamedovtiń prezıdent bolyp jańadan saılanǵannan keıingi  al­ǵashqy saparlarynyń birin Astanaǵa ja­saýy túrki áleminde jetekshi rólge um­tylǵan Qazaqstannyń aımaqtaǵy saıası salmaǵyn kórsetse kerek. Besinshiden, Túrikmenstan basshylyǵy elimizge energetıka, kólik-tranzıt, ınvestısııa, Kaspıı teńiziniń mártebesi, Aýǵanstan túıtkili, aımaqtyq yqpaldastyq sııaqty naqty máseleler boıynsha pikir almasyp, ortaq áreket etýdiń múmkindikterin qarastyrý maqsatynda da keldi. Altynshydan, As­tanada Berdymuhamedovtiń qazaq tilinde jaryq kórgen úsh kitabynyń tusaý­ke­serin jasaýy túrikmen tarapynyń osy jolǵy sa­parǵa jaqsylap daıyndalyp kelgenin bildiredi.

Qysqasy, Astanadaǵy ekijaqty kezdesý barysynda Berdymuhamedovtiń óz sózimen aıtqanda, «tek ekonomıkalyq má­seleler ǵana emes», sonymen qatar,  eki el jáne aımaq úshin óte ózekti saıası já­ne kúr­deli halyqaralyq taqyryptar tal­qy­lanǵany ras. Bul óz kezeginde  Qazaqstan men Túrikmenstannyń saıası qarym-qa­tynastaryn da jańa strategııalyq bel­eske shyǵaryp, aımaqaralyq jáne she­k-

a­ra­lyq baılanystardyń damýy sııaqty keıbir túıtkilderdiń oń sheshilýine serpin beredi. Budan bólek, eki el arasynda osydan birneshe jyl buryn qabyldanǵan statıstıkalyq aqparattarmen almasý tý­ra­ly kelisimge qosa, atalǵan sapar bary­synda qupııa aqparattardy ózara saqtaý týraly kelisimge qol qoıylýy aqparattyq qaýipsizdik turǵysynan mańyzdy qadam boldy.      

Ortalyq Azııa turǵysynan alsaq, osy sapardan shamamen bir aı buryn aldymen Ashǵabadqa, keıin Astanaǵa О́zbekstan prezıdenti Sh.Mırzıeevtiń kelip ketkeni de eskerilýi tıis. Sheteldiń E-daily sarap­ta­malyq portalynda Túrikmenstan-О́zbekstan-Qazaqstan úshtiginiń qurylýy múm­kindigi týraly jazylypty. Qalaı bolǵanda da, buǵan deıin ustamdy saıasat júrgizip kelgen qos irgeles elmen baılanys-

tardy nyǵaıtý Astananyń strategııalyq múddelerine sáıkes keledi. Úsh memleket aımaqtyń ekonomıkalyq jáne ener­ge­tıkalyq kóshbasshylary ekeni ras. Son­dyq­tan, bul úshtik túrli baǵyttarda ortaq kólik-logıstıkalyq, energetıkalyq jobalardy damytýǵa múddelilik tanytyp qana qoımaı, júzege de asyra alar edi.      

Qazaqstan men Túrikmenstannyń ha­lyq­aralyq tranzıt-kólik salasynda ortaq múdde men ózara qoldaýǵa negizdelgen yntymaqtastyqty damytýǵa múmkindigi zor. Qos memleket jyldar boıy jetildirip kelgen energetıkalyq, kóliktik jáne tranzıttik strategııalarynyń sınergııasyn paıdalana alady. Ortalyq Azııanyń birlesken kóliktik kartasyn qalyptastyrý jáne ekonomıkalyq tıimdilik turǵysynan eki eldiń osy baǵyttaǵy saıasaty bir-birin tolyqtyra alady.    

Túrikmenstan – elimiz jáne aımaǵymyz úshin Taıaý Shyǵys naryqtaryna shyǵatyn tranzıt dálizi qyzmetin atqarady. Astana men Ashǵabad aımaqtyq yqpaldastyq salasynda Qazaqstan – Túrikmenstan − Iran temir jolyn birge salyp, Ortalyq Azııa  elderiniń Taıaý Shyǵys naryqtaryna shyǵýynyń negizin qalasa, Túrikmenstan – О́zbekstan – Qazaqstan − Qytaı tabı­ǵı gaz qubyry arqyly da Qytaımen baı­la­nys­tardyń damýyna qomaqty úles qosyp otyr. Sonymen qatar,  Túrikmenstan Reseı naryqtaryna Qazaqstan jeri arqyly shyǵa alady.

Osy oraıda, G.Berdymuhamedov Túrikmenstan men Qazaqstannyń kó­lik sa­la­syndaǵy yntymaqtastyǵy Orta­lyq Azııa elderin qosa alǵanda, Sol­tústik − Oń­tústik, Shyǵys − Batys baǵyt­ta­ryn­da­­ǵy ekonomıkalyq ıntegrasııa men seriktestiktiń mańyzdy faktory ekenin má­­limdedi.

G.Berdymuhamedovtiń oıynsha, Eý­ra­zııalyq joldardyń túıisý núk­te­­sinde or­­nalasqan Túrikmenstan men Qazaqstan kó­lik salasynda yntymaqtasyp, ja­ńa kó­­lik-tranzıttik dálizderdi damytýǵa qa­­­­tysýy qajet. Túrikmen tarapy elde kóp­­­te­gen iri jobalardyń salynyp jat­qa­­nyn, ási­rese,  bıznes salasyndaǵy sol jo­balarǵa qa­zaqstandyq kompanııalar­dyń belsene qa­tys­qanyn qalaıtynyn jet­kizdi.  

Túrikmenstannyń bastamasymen BUU Bas Assambleıasynda energetıka já­ne kólik salalarynda tıisti qararlar qabyl­danǵanyn eskerý kerek. Jýyrda Tú­rikmenstan prezıdentiniń Qatarǵa mem­lekettik saparmen barýy Ashǵabadtyń ha­­­lyqaralyq energetıkalyq saıasattaǵy iri oıynshylarmen baılanysyn jetildirý maq­­satyn bildiredi.

G.Berdymuhamedov osy jyly Qazaq­stan­da ótedi dep josparlanǵan Kas­pıı elderi sammıtinde Kaspıı teńiziniń qu­qyq­tyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoı­ylatynyna senim bildirdi. Qazaqstan men Tú­rikmenstan Kaspıı teńiziniń beıbitshilik pen seriktestik aımaǵy bolýy qajettigin aı­typ keledi. Kelissózderde eki taraptyń us­tanymdary bir-birine jaqyndaı túsip, ási­rese, Kaspııdiń ekologııa, bıosfera men flora máselelerine kóńil bólinetin bol­dy. Kaspıı teńizi boıynsha eki el arasynda jańa teńiz baǵyttaryn ashý jóninde jumystar júrgiziledi.  

Túrikmenstannyń Aral jáne tran­s­shekaralyq ózender máselesine mán be­rýi bul eldiń aımaqtyq úderisterge belse­ne atsalysatynynan habar beredi. Ta­rap­tar Halyqaralyq Araldy qutqarý qo­rynyń jumysyn odan ári jandandyra tú­sýge de ýaǵdalasty. Aral máselesiniń túp­­kilikti  sheshilýine Túrikmenstan men О́zbekstannyń atsalysqany óte mańyzdy bet­­burys bolar edi.          

Túrikmen tarapy Aýǵanstan má­se­le­siniń rettelýi úshin BUU ınstıtýtta­ry jáne halyqaralyq uıymdardyń qatysýymen tıimdi saıası-dıplomatııalyq te­tik­terdi iske qosý kerektigin aıtyp otyr. Ashǵabadtyń oıynsha, sońǵy kezderde Aýǵanstandaǵy ahýal birshama jaqsarǵanǵa uqsaıdy. Osy máselede Túrikmenstan BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe memleket – Qazaqstannyń qoldaýyna senim bildiredi. Ekijaqty kezdesýde Aýǵanstan máselesiniń kún tártibine shyǵarylyp, ashyq talqylana bastaýy Ashǵabadtyń ustanymynda keıbir óz­geristerdiń bolǵanyn kórsetetindeı. Onyń ústine, Ashǵabad TAPI gaz qubyry joba­syn jáne Túrikmenstan – Aýǵanstan −Tá­jikstan temir joly sııaqty jobalardy jú­zege asyrýdy kózdeıdi.

Qysqasy, Túrikmenstan tarapy osy joly Qazaqstanmen halyqaralyq alań­da birlesip jumys isteýge daıyn ekenin bildirdi. Bul, birinshiden, elimizdiń dıplo­ma­tııalyq saladaǵy jetistikteriniń kórshi mem­leketter tarapynan moıyndal­ǵa­ny­nyń belgisi bolsa, ekinshi jaǵynan, Túrik­menstannyń aımaqtyq saıasatyndaǵy sońǵy ózgeristerden habar beredi.    

Túrikmenstan prezıdenti 2016 jyl­dyń sońynda jergilikti buqaralyq aq­pa­rat quraldarynyń jumysyna kóńili tolmaıtynyn, halyqaralyq arenada eldi tanystyrý sharalarynyń baıaý júrip jat­qanyn aıtqan edi. Odan keıin eldiń aq­parat agenttikteriniń halyqaralyq baılanystary birshama damı tústi. Sonyń bir kórinisi bolar, ótken sapar aıasynda Túrikmenstannyń «TDH» memlekettik aqparat agenttigi men «QazAqparat» ha­lyqaralyq aqparat agenttigi arasynda memorandýmǵa qol qoıyldy. Qujattyń maqsaty − aımaqtyq ıntegrasııa negizinde eki eldi aqparatpen almasý arqyly ja­qyndastyrý. Túrikmenstan tarapy muny el­diń aqparat salasyndaǵy halyqaralyq baılanystaryn keńeıtý jáne ımıdjdik st­rategııa turǵysynan jyly qabyldady.  Bul túrki áleminiń aqparat keńistigin qalyptastyrý baǵytyndaǵy  mańyzdy jetistik boldy.  

Jalpy, Astanadaǵy qazaq-túrikmen kelissózderi saıası únqatysýdyń ári  qaraı damýyna serpin berip, memleketaralyq qatynastardyń nyǵaıa túsýine jol ashatyny kúmánsiz. Al, ekijaqty qatynastardy damytýdyń eń tıimdi joldarynyń biri aımaqta jańadan qalyptasyp kele jatqan yntymaqtastyq jónindegi bastamalardy qoldaý bolyp tabylady. Bul jańa qatynastardyń negizin memleketterdiń jáne aımaqtyń strategııalyq múddeleri, jahandyq máselelerge uqsas kózqarastyń bolýy, ózara qurmet, ashyqtyq pen senim, ortaq rýhanı qundylyqtar quramaq.

Janat MOMYNQULOV,

saıasattanýshy