Erlik shejiresi

«Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń Uly Otan soǵysy kezindegi qyzmeti týraly Osy maqalany jazar aldynda Uly Otan soǵysyna qatysqan, el­ge oralǵan soń, qazaq baspa­só­zine búkil ómirin arnaǵan Qur­man­bek Ábildaevtyń «Qaharly kún­der shejiresin» asyqpaı paraqtap shyqtym. Sonda basyma bir oı keldi. Qan maıdanda aıqasqan aǵa­lar erliginiń arqasynda qol jetken Jeńis jemisin halqymyz kúni búginge deıin terip otyr. Al Jeńiske myqty úles qosqan jaýynger aǵa – bizdiń maqta­ny­shy­myz, apyraý, myna HHI ǵasyrdaǵy jurtyna paı­da­sy tımeı qoımaıtyn jáne bir baǵaly eńbek sińi­ripti ǵoı degen oı edi ol. Soǵys bastalǵan kúndi me, bolmasa Jeńis kúnin be, obaly ne kerek, búkil bu­qaralyq aqparat quraldary qazaq sarbazdarynyń keshegi qan maıdanda ja­saǵan erligin el-jurtymyzdyń esine únemi túsirip otyrýǵa tyrysady. Me­niń sonda baıqaǵanym, bir gazet jańa­lyǵymen qýantsa, ekinshisi – eski izdi shıyrlaýǵa áýes. Ataqty batyrlary­myz­dyń eki-úsh esimin ǵana qaıtalap keltire otyryp, belgili jáıtterdi sa­ǵyzsha shaınaıdy. Mundaıda jaýy­ry­nyń qurysyp: «Oý, izdený qaıda?» – dep qalasyń. Ondaı gazetti kıoskiden satyp alýǵa endigári umtyla qoımaısyń. Búgingi gazetshilerimizdiń basym bóligi – jastar. Olardy keshegi qyrǵyn soǵys qaharmandarynyń kóbin bile bermeıtini úshin jazǵyrýǵa bolmaıdy. Al bilgisi kelgenderine talabyńa nur jaýsynnan basqa aıtarymyz joq. Ja­zý­ǵa umtylǵandaryna berer aqyl-ke­ńes ázir: naǵyz keremet «anyqtamalyq» – jo­ǵaryda atyn aıtqan qaıran Qu­re­keń­niń kitabyn oqysyn. «Qaharly kún­der shejiresi» – jalpy saıasat jónindegi jetekshi, aǵa gazetimiz «Sosıalıstik Qazaq­stan­nyń» («SQ», qazirgi «Egemen Qazaq­stan») tutas bir kezeńiniń tarıhy. О́zge sóz taba almaısyń. Sebebi tómendegishe. Birinshiden, Qurekeń kitabyna qara­ǵanda, «1941 jylǵy ııýlden bastap bizdiń respýblıkada «Lenınshil jas», «Lenınskaıa smena», «Pıoner Kazahstana», «Oktıabr balalary», bes oblysta shyǵyp turǵan komsomol gazetteri, «Kom­mýnıst», «Jas bolshevık», «Pıoner», «Vojatyıǵa kómekshi», «Stalın joly», «Narodnoe hozıaıstvo Kazahstana», «Qazaqstan kolhoz-sovhozdary», «Lıteratýra ı ıskýsstvo Kazahstana», «Halyq muǵalimi», «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnaldarynyń shyǵarylýy ýaqytsha toqtatylǵan». Ekinshiden, soǵys jyldary oblys­tyq gazetter kóbine tutamdaı shaǵyn kólemde shyǵaryldy. Kólemi negizinen «Sovın­for­mbıýronyń» materıalyn aýda­­ryp ba­sýǵa ǵana jetetin. Al sol kezdegi basty ta­qyryp – Uly Otan soǵysy barysynyń jaı-japsary, eń baǵalysy – qazaq jaý­yn­gerleriniń erligi týraly tolyq aqpa­rat­ty tek sol «Sosıalıstik Qazaqstannan» ǵana tabamyz... Onyń meılinshe syǵym­dal­ǵan túri jańaǵy atalǵan Qurekeń kitabynda. Kitaptyń ózi de atyna saı shejire ispetti. Alǵashqy  taraýynda avtor Ke­ńes Odaǵynyń soǵys qarsańyndaǵy jáne bastalǵandaǵy jaı-kúıinen qys­qa­sha utymdy da tartymdy maǵlumat berip alyp, gazettiń maıdan  taqy­ry­byn jazýdaǵy alǵashqy qadamdaryn naqtyly taldap kórsetedi. Uly Otan soǵysy kezinde Qazaq­stan bylaı qaraǵanda, maıdannan alys­taý óńirde ornalasqandaı edi. Al aqı­qatyna kelgende, respýblıkamyz fashızm agressııasyna qarsy maıdannyń aldyńǵy shebinde boldy. «Pravda» gazeti «Slavnyı kazahskıı narod – v borbe za sovetskýıý Rodıný» degen bas maqalasynda (1943 jylǵy 6 fevral) bylaı dep jazdy: «Horosho bıýtsıa kazahı na fronte, horosho rabotaıýt ıh otsy, materı, jeny v tylý. Kazahstan mogýche podpıraet front vsemı bogatstvamı svoeı zemlı, vsemı sokrovıshamı svoıh gor. V kajdom snarıade, opýstoshaıýshem rıady gıtlerovsev, est chast kazahskoı prırody, est dolıa kazahskogo trýda. Ka­zahstan blızok ı dorog sovetskım lıýdıam. Lıýbıat ý nas prıamýıý, ot­kry­týıý, mýjestvennýıý dýshý kazaha, ego skromnost, ego vernost». Qurmanbek Ábildaevtyń kitaby «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń baı materıalynan talaı-talaı jarqyn my­saldardy ústi-ústine keltire oty­ryp, qazaq maıdangerlerine degen bizdiń júregimizdegi ystyq mahabbatty onan ármen kúsheıte túsedi. Ne jazsa da jazýy oqylmaı qoı­maıtyn avtor bolady. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jıi jaryq kó­re­tin akademık Qanysh Sátbaev maqala­la­ry sondaı edi. «Qaharly kúnder shejiresinde», ásirese, polımetall óndi­ri­sine baılanysty kókeıkesti aqpar al­dymen sol álemge dańqy ketken ǵu­lama­nyń qalamynan týyndaıtyn. Shym­kent, Lenınogor qorǵasyn zaýyt­tary sekildi jańadan salynǵan iri zaýyttar, Zyrıan, Beloýs sııaqty qory mol kender ǵoı nemis-fashısterge atylǵan on oqtyń toǵyzyn quıýǵa atsalysqan. Molıbden, volfram, sýrma sııaqty sırek kezdesetin metaldar óndirisi jolǵa qoıy­lyp, el qarý-jaraq jasaıtyn quıma­lar­dan taryǵyp kórgen joq. Soǵys jyl­darynda respýblıkada jańadan 25 rýdnık pen shahta, 11 baıytý fabrıka­sy iske qosylypty. Aqtóbe ferro­qo­rytpa zaýyty salyndy. Bizdiń respýb­lı­kamyz jalpy Odaq boıynsha óndi­rilgen qorǵasynnyń 85 paıyzyn, mys­tyń – 30, marganes rýdasynyń – 60, po­lımetall kenderiniń 70 paıyzyn bergen. Kitap avtory shyǵarmasynyń taǵy da bir tusynda Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń 1942 jyldyń sáýirinde KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵanyn jazady. Sol kezdegi respýblıkalyq bılik tarapynan akademıkke quttyqtaý hat joldanǵanyn qýana áńgimeleıdi. Hat­ta qazaq jeriniń qoınaýyndaǵy baı­lyqty taýyp ıgerý haqyndaǵy Sát­baev eńbegi geologııa ǵylymyna qosyl­ǵan baǵaly úles qana emes, nemis-fashıst bas­qyn­shy­la­ryn talqan­daý isine tikeleı qyz­met etedi, – delingen re­smı oryn­dar­dyń qut­tyqtaý ha­tyn­da. Soń­ǵy sóı­lem­niń astyn Qurekeń kita­bynda arnaıy syzyp erekshelepti. Qanysh Sátbaev bastaǵan geologtar­dyń, jumysshy, ınjener-tehnık qyz­met­kerlerdiń eren eńbegin jazýda, tá­jirıbesin jınaqtaýda, istegi kemshilikterdi ashýda «Sosıalıstik Qazaq­stan­nyń» sol qıyn-qystaý kezeńde ja­rııalanǵan materıaldary, kótergen da­byldary soǵys sharýashylyǵyn qalyp­tastyrýǵa baǵa jetpes kómek kórsetti dep tolyq senimmen aıtýǵa bolady, dep jazady kitap ıesi. Aǵa gazettiń jarııalanymdaryna súıene otyryp, kitap avtory, máselen, Lenın ordenimen nagradtalǵan burǵy­laý sheberleri N.Bermaǵambetov, A.Baı­arystanov, R.Qasqaraev, B.О́teý­lıev, pro­myselderdiń basshylary: D.Dos­mu­hametov, S.О́tebaev, R.Sa­ǵyn­dy­qov jáne basqalarynyń esimderin úl­ken iltıpatpen atap ótedi. Osylardyń eńbegi týraly materıal izdestirýmen bir­ge, bylaıǵy taǵdyrynyń qalaı qa­lyp­tasqandyǵyn bilgisi keletinder az emes. О́ndiriste ǵalamat tabysqa jetken eńbek erlerin jazǵysy kelgen jýrnalıst baǵyt silteýshi materıaldy Qurekeńniń kitabynan molynan qarpı alady. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti Qu­re­keń dál taýyp aıtqan sol otty kún­derdiń shejiresine aınalǵan. Soǵys burq etken saǵattan bastap eńbek pen erliktiń ertegimen bir esep hıkaıasy jalǵasa beredi. «SQ»-nyń maqala, korrespondensııa, habar, ocherkteri ǵyly­mı syndarly júıege túsken betinde birinen biri ústem, salıqaly oımen, je­ńil tilmen taldanady. Kezek aýyl sha­rýashylyǵy óndirisine tıgende biz taǵy da respýblıkamyzda maıdan úshin ja­sal­ǵan alapat isterge molynan qany­ǵa­myz. Astyq, qyzylsha, kúrish, mal ónim­derin memleketke tapsyrý jos­pa­ryn Qazaqstan soǵystyń tórt jyly­nyń ilki kúnderinen bastap asyra oryndap otyrǵanyn gazettiń 1941 jyl­ǵy noıabr, dekabr aılaryndaǵy san­darynan alynǵan faktilerden kóremiz. Osy kezderde ǵoı Qazaqstannyń ataq­ty tary ósirýshisi Shyǵanaq Ber­sıev­tiń zvenosy 6 gektardan 155,6 sentnerden ónim alǵany. Dańqy Odaq­qa, qala berdi dúnıe júzine taraǵan Shyǵanaqtyń, basqa da kóp-kóp ataqty eńbek ozattarynyń esimin bilgisi kelgender Qurekeń kitabynan ondap, júzdep taba alady. Áıel – úıelmen uıytqysy, qut-berekesi deımiz. Biraq ol ot basy, oshaq qasynan uzap shyǵa almaıdy emes. Soǵys kezinde qazaq áıeli maıdanǵa at­tanǵan er adamdardyń jumysyn olardan kem at­qar­maǵanyn, tapsyrmany zor ynta-yqy­laspen japyryp istegenin dá­lel­deıtin faktilerdi Qurekeń uqyptap iriktegen. Semeı oblysy, Aıagóz aýda­ny­nyń Tańsyq MTS-iniń traktorısteri Jamıǵa Tezekova men Tur­syn Ábdirah­manova óz qurby­laryn mehanızatorlyq mamandyqty meńgerý­ge shaqyra kelip, «Biz óz mamandy­ǵy­myzdy súıemiz. Al Otan talap etse, trak­tordy tankke aıyrbastaýǵa daıar­myz. Biz traktordy qalaı meńgersek, tankti de solaı meńgeremiz», – degen. О́z basym osynaý anttaı estiletin ana sertin jel sózge balaýdan aýlaq­pyn. «Qaharly kúnder shejiresinen» gazettiń qyrýar materıalyna súıene otyryp, qazaqtyń batyr qyzdary Mán­shúk Mámetova men Álııa Molda­ǵu­lo­vanyń erligi meılinshe tógiltip ja­zyl­ǵan. Búkil Ortalyq Azııadan, Kavkazdan Sovet Odaǵynyń Batyry atanǵan tek osy eki qazaq qyzy ǵana. Fanera samolet «kýkýrıznıkpen» jaý tóbesine 326 ret  naızaǵaı oınatqan halyq qa­har­many Hıýaz Dospanova she? Jalpy, qazaq burymdylarynyń otbasy jy­lýyn saqtaıtyndar ǵana bolyp kó­rin­begeni, tóbe shashyn túıe salyp,  báz baıa­ǵy Tomırıs apalaryndaı talaı ur­pa­ǵyn súıindirgen kózsiz erlik jasa­ǵany tarıhymyzda altyn árippen jazýly. «Er jigit – el maqtanyshy» aı­dary­men «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti qazaq jaýyngerleriniń janqııar­lyq erligin úzbeı jazǵan. Soǵystyń alǵashqy jyldary jarq etip kóringen Keńes Odaǵynyń Batyry Tólegen Toqtarovtyń beınesin oqyrmandaryna birneshe maqala, ocherk arqyly jetkizgeni aıtylady. «Jasqanbaı týra qara­sań, ólim de saǵan shydap tura almaıdy. Sen jeńesiń. О́mirdi súıedi ekensiń, sol ómir úshin kúrese bil!». Aranyn ashqan ajalmen aıqasqan Qurekeń Tólegen Toqtarovtyń bul sóz­de­rin ózi de ishteı kúbirlep talaı qaı­talaǵan bolar. Er jigit el úshin týady, el úshin óledi. Kitap avtory «Pravda» gazetiniń joǵaryda atalǵan bas maqa­lasynda Tólegen Toqtarovtyń sózi keltirilgenin, sol kezdegi jetekshi gazettiń ózi Tólegen tolǵanysyn otanshyl­dyqtyń joǵary úlgisi dep baǵalaǵanyn oryndy maqtanyshpen jazady. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti – halyqtar dostyǵynyń týyn ustaýshy­sy. Osy taqyrypqa avtor kitabynyń tutas bir taraýyn arnapty. Halqy­myz­dyń baýyrmaldyǵyn kórshi elder ókil­derine aıtqyzýy óte-móte utymdy bol­ǵan. Ataqty kınorejısser, dramatýrg Aleksandr Dovjenko qazaq jaýyn­gerleriniń baýyrmaldyǵyn sýrettegen tustaryn Qurekeń tolyq keltiredi. «Erler bólimshesi ózennen irkilmeı ótip, Ýkraına jerine shyqty. – Júgirińder! – degen komanda estildi. Bular qazaqtar edi. Olardyń komandıri de qazaq. Olar júresinen otyra qaldy. – Armysyń, týysqan ýkraın jeri! – dedi komandır zor daýyspen. Onyń jú­regi áldenege qatty soqty. Osyndaı se­zim onyń qasyndaǵy qazaq jigit­teriniń de júregin bılegendeı boldy. Olardyń bári de jata qalyp, ýkraın jerin qushaqtap súıdi. – Biz seni fashısterdiń tepkisinen qut­qarǵaly keldik! – dedi komandır qo­lyn sermep, jaýyngerlerin kórsetip. Osy habar qulaǵyna tıisimen, jyr alyby Jambyl shabytty búrkitteı sharyqtady. Dombyrasyn qaǵyp jiberip, nóserlete jóneldi. Ýkraına topyraǵyn Kókiregindeı ananyń Jaýǵan oqtan jasqanbaı, Súıipti meniń uldarym. Jasyratyn syr ma bul, Estip sony qart Jambyl, Kókiregi kúńirenip Jas irikti bul da bir. Buǵan endi Jákeńniń «Lenıngrad­tyq órenderim, maqtanyshym, bedelim» atty dabyldy jyryn qosyńyz. Dramatýrg Vs.Vıshnevskıı «Lenıngradsy, detı moı, Lenıngradsy, gordost moıa!» degen sózderdi qala kóshelerinde ilingen plakattardan oqyǵanda, qatary­myz­ǵa tyńnan tutas dıvızııa qosyl­ǵan­daı serpilip qaldyq demep pe edi. Er qarýy – bes qarýdyń biri júrekjardy sóz ekenin Qurekeń soǵys órtiniń ot-jalynyna oranyp júrip, maıdan gazetterinen, ásirese, «SQ» arqyly bar júregimen sezingen-tin. Sol sebepti de «Qaharly kúnder shejiresiniń» mańyz­dy taraýynyń biri «Qalam qarýǵa te­ńelsin!» dep ataldy. Qurekeń búgingi kúni ulaǵatty urandaı estiletin taqy­ryp­ty jan-jaqty, barynsha tereńdep zerttegen. Muhtar Áýezov, Sábıt Mu­qa­nov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mus­tafın, Ǵalı Ormanov, Taıyr Jarokov, Ábdilda Tájibaev, Asqar Toqma­ǵam­betov, Baýbek Bulqyshev, Muqan Imanjanov... Kesteli sózden órnek tókken, elim dep emirengen sol asyl aǵalar óz­deriniń jalyndy pýblısıstıkasymen, ocherk, óleńderimen «Sosıalıstik Qa­zaq­stannyń» betinde burynǵy beıbit kezdegiden áldeqaıda jıi kórinetin bol­ǵan, dep jazady kitap avtory. «Maıdannan soqqan jańa lep». Bul – «SQ»-nyń 1944 jylǵy 28 maıdaǵy sanynda basylǵan Qasym Amanjolov­tyń «Abdolla» degen poemasy, Ábý Sár­senbaevtyń «Aqsha bulty» týraly resenzııa. Avtory – jazýshy Ǵabıt Mú­sirepov maıdanda týǵan jańalyqtyń mánisin asha otyryp, jas qalamger Baýbek Bulqyshevtiń pýblısıstıkasyn joǵary baǵalaıdy. Biz sholyp otyrǵan kitaptyń avto­ry keltirgen bir ǵana dáıek sózdiń ózi­nen-aq qazaq sarbazynyń tulǵasy bıiktep zoraıa beredi. Baýbek Bulqyshev «Shyǵys ulyna hatynda: «Sen er­kin­dik­tiń týyn kótergen elde óstiń. Sen óziń súıgen shyǵystyń bir sulýyna úılenip ediń, sen ózińshe, meniń áıelim sulý, odan súıkimdi jan joq dep oılap ediń. Endeshe, ortań búlinbesin, súıgen sulýyń kúń bolyp zarlamasyn deseń, óltir jaýdy! О́limnen qoryqpa, eki ólmek, eki týmaq joq... Umtyl ilgeri..!» – degen. Uıqasy joq demeseń, Baýbektiń jan qubylysynan, pýblısıstıkalyq qalam­ger­lik óneriniń bar bitiminen, ózinshe bir sıýjettik arqalyǵynan aǵyndap turǵan aqyndyǵy, jan sózi, aıtty-aıtpady, sony lep bolyp esip tur... Atadan balaǵa mıras osyndaı sóz asylyn san-san qabat «SQ» tigindilerinen kóziniń maıyn taýysyp tirnektep izdep tabý ońaı jumysqa jatpasa kerek. Qandykóılek dos, joldastarynyń erligin jyrlaǵan aǵa gazettiń ulan-asyr eńbegin kóp qadaǵalap, baıypty taldap tekserýge keshegi jaýynger, aramyzdan asyǵystaý ketken qaıratty, qarymdy qalamger Qurmanbek Ábil­daev baryn salǵan desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Sherıazdan ELEÝKENOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.