Qazirgi aýyl jastary nelikten dármensiz?

Aýyl azamatymen tanylady Sonaý erte zamanda bir baı selteńdep alańsyz júrgen jigit jasyndaǵy kelgen balasyn shaqyryp alyp sendelip bos júr­genshe, eńbek etip tabys tap. О́mirdiń qıyndyǵyna tó­sel, dep talap qoıady. Jal­qaý­lyqqa ábden salynyp, jeńil ómirge úırenip alǵan álgi erke balanyń jumys istýge kóńili soqpaıdy. Onyń bul peıilin uq­qan sheshesi, “keshke óz eń­be­gimmen taptym dep ákeńe ber“, deıdi de qolyna bir dildá us­ta­tady. Keshke úıge oralǵan bette bala sheshesiniń aqyly boı­ynsha manaǵy aqshany ákesine beredi. Al, ákesi bolsa dildáni ala sala janyp jatqan otqa laqtyrady. Kelesi kúni bala shynymen de óz eńbegimen aq­sha taýyp taǵy da ákesine usy­nady. Ákesi keshegi ádetimen ol aqshany da otqa laqtyrady. Sol kezde bala qolynyń kúı­genine qaramaı, álgi aqshany ottan julyp alady. Sonda ákesi balam, myna aqshany ra­symen de óz eńbegińmen tapqan ekensiń, dep óz rızashylyǵyn bildiredi. Bul – halyq arasynda kó­neden kele jatqan ańyz áńgime bolsa da, ómirdiń naq orta­sy­nan oıyp alynǵan tereń fılo­sofııalyq máni bar, sanaly adamdy oıǵa jeteleıtin dúnıe. Eń­bektiń parqyn bilmegen adam, ony shyn baǵalap, qadi­rin bile bermeıdi, eńbekti qur­met­temeıdi. Taza eńbek qana adamdy baqytqa keneltip, ra­hatqa bólep, mándi ómir syı­laıdy. Jeńildiń astymen, aýyr­dyń ústimen júretin, berilip eńbek etpeı-aq ómir súr­gisi keletin jandar qazirgi myna qoǵamda kóbeımese azaıar emes. Qazir bireýge ıek súıep, ómir súrýshiler kóbeıdi. Aýyl­ǵa bara qalsań jumyssyz, maq­satsyz kóshede top-top bolyp sendelip júrgen jastardy kóresiń. «Ne istep júrsińder?» degen suraqqa, biriniń aýzyna bir túkirip qoıǵandaı olar ja­myrap: «Aýylda jumys joq qoı. Basqa jaqqa barýǵa zaýqy­myz tartpaıdy. Týǵan jerdi, atamekendi qımaımyz. Onyń ústine qolymyzdaǵy ata-ana­myzdy kimge qaldyramyz. Olar bizdiń betimizge qarap otyr emes pe?» degen ýáj aıtady. О́zderi sol qarttardyń zeınetaqysy men jas bala­laryna memleket aı saıyn berip jatqan járdemaqyny nápa­qa etip, kúneltip jatqandaryn jasyryp qalady. Shyndap kel­gende, oı tarazysynan ót­kizer bolsaq, isteımin degen kisige aýylda jumys bastan asyp jatqan joq pa? Jazdaǵy múmkinshilikti paıdalanyp egin egip, baqsha salyp, shóp shaýyp degendeı, biraz tirlik jasaýǵa bolady emes pe? Tipti ol qoly­nan kelmese, mal ósirip, onyń basyn kóbeıtip kúndelikti tirshiligin alǵa bastyrýǵa bolady ǵoı. Alysqa barmaı-aq qoıalyq, ózimizdiń Merke óńirinen ótip bara jatyp, úlken joldyń boıynda ara balynyń neshebir túrin qysy-jazy satyp turǵan basqa ult ókilderiniń (orys, ýkraın jáne de basqalar, tek qazaq emes) tózimdiligine, eńbek­qorlyǵyna qaırań qala­syń. Oılasań, solar ózderi ká­sip etken omarta arqyly búkil otbasynyń nápaqasyn ótep, kúndelikti qajettiligin qamta­ma­syz etip otyr emes pe? Al, bizdiń qandastarymyz, ondaı iske baspaıdy, tipti, ashtan ilmıip, sińiri sozylyp júrse de ony namys kóredi. Erinshektik, jalqaýlyq, selqostyq, enjar­lyq, toǵysharlyq, berekesizdik, daýasyzdyq kóp jastar­dyń (ásirese, bizdiń qazaq aza­mattarynyń) boıyn qatty bılep alǵan tárizdi. Basyn aýyr­typ, bulshyq etin syzdatyp, terlep eńbek etkisi keletinderi shamaly. Marǵaý ómir, jigersizdik, beıjaılyq, sirá, qanǵa sińip ketkendeı. Bul dúrbeleń­ge toly zaman kóshinen qalyp, baıansyz ómir súrip jatqandar­dy kórip, keýdem qars aıryl­ǵandaı bolady. Bireýdi bireý asyraıtyn ýaqyt baıaǵyda-aq ótip ketkenin álgilerdiń uqpaı­tyny meni mazalap, yzalan­dy­rady. Búıte berse olar bireýlerge erteń qul bolatynyn nege tú­sinbeıdi. Qaıdam, basqalar qan­daı ekenin, aýylǵa barsam ishki dúnıem álem-jálem bolyp, kóńi­lim qulazyp, júregim ezilip, kúńi­renip qaıtamyn, deıdi kezinde aýylda ósip, joǵary bilim alyp, kóptegen jyldar oblys­tyq mekemeniń birin basqarǵan, qazirgi zeınetker Álibek degen tanys kisim. Aýyldaǵy kóptegen úılerdiń mańynda baý-baqsha múl­dem joq, jaǵalaı aramshóp basyp, esik aldy qańsyp bos ja­tyr. Sol mańnan aǵyp jatqan Talas ózeniniń sýyn óz paı­dalaryna jaratýǵa erinedi-aý sabazdaryń. «Oý, aǵaı­yndar! Myna tirlik­teriń ne? Anaý ózen jaǵasyndaǵy bos jat­qan jerlerdi ıemdenip, jyrtyp, egin men baý-baqsha, eń bolmasa jońyshqa egip, paıdaǵa asyrmaı­syńdar ma? Baqsha nege ekpeı­sińder, nege sóıtip onyń paıdasy men rahatyn kórmeı­sińder?» degen suraqqa olardyń jaýaby daıyn turady: «Sýdy shyǵarýǵa kúsh kerek, tehnıka kerek. Egin, jońyshqa, baý-baqsha eksek oǵan mal tynyshtyq bermeıdi, jaıpap, jep qoıady. Son­dyqtan esh­teńe ekpeımiz». «Ogorod, egin ekseńder, nege oǵan mal túsirmeı, qaraýyldamaısyń­dar?». «Basy­myz­dyń oǵan piskeni bar ma, mal ósirsek sonyń ózi bizge jetpeı me?» degen ýáj aıtady álgiler. Al sol malǵa pishen-shó­bi, jo­ńysh­qasy qystyń sońyna qaraı jetpeı, qaladaǵy bazardan shóp alyp, mashınaǵa tıep aýylǵa ketip bara jatqan talaı jerlesterimdi kórdim. Ýaqyt kóshinen kesheýildep qalǵan aýyl turǵyn­daryn túsiný qıyn. Mine, qazirgi aýyl turǵyndarynyń boıamasyz ómiri. Buǵan senesiz be, senbeısiz be dep maǵan oı tastady álgi kóńili oıaý, kózi ashyq azamat. Iá, nesin aıtamyz, «Aýyl –bizdiń altyn dińgegimiz», «Aýyl – altyn besigimiz» dep aýyldy madaqtap júrip, ondaǵy berekeni keıingi jyldary qojyratyp al­ǵa­nymyz jasyryn emes. Bárimiz aýyldan shyqtyq, aýyl tur­my­syn, aýyl adamynyń psıholo­gııasyn bir kisideı bilemiz. Eriksiz kóz aldyma kólbeńdep tý alysta qalǵan, búginderi tátti saǵymǵa, saǵynyshqa aınalǵan balalyq shaq keledi. Ol kezde áke­lerimiz ben sheshelerimizdiń ket­pen-kúrekter men bilektiń kúshimen aýyl syrtyndaǵy ózen boıynda shym toǵan jasap, onyń sýyn neshebir jarǵabaqtardyń betinen qıyp ótkizip, ıin aryqtar arqyly egindikke, baý-baqsha egetin jazyqtarǵa, aýyl kóshelerine sý shyǵaryp, jaz boıy sol aryq­tardyń kómegimen baý-baqsha ósirip, tal-daraq egip, úı mańyn kógaldandyryp, tek bir otbasyn ǵana emes, búkil óńirdi berekege aınaldyryp, jaz boıy kókóniske (qaýyn-qarbyz, órik-alma, kartop, pııaz jáne t.b.) toıǵyzyp, aýyldyń berekesin keltirip, keremet bir jan rahatyna bóleıtin. Oı, shirkin, sol oralmas kúnder-aı deseńshi! Aýyl syrtyndaǵy taýdyń asaý, tentek ózenine sý dıirmenin ornatyp, búkil aýyl sol dıirmennen bıdaılaryn sapaly qap-qap unǵa aınaldyryp, ystyq tabananmen qysy-jazy otbasyn qamtamasyz etýshi edi. Qazir onyń barlyǵy kózden bul-bul ushqan. Nege? Aýyl mańynan aǵyp jatqan ózenniń mol sýyn paıdalanýǵa qunt joq, barlyǵy «tehnıka joq», «traktor-býldozer, ekska­va­tor joq» dep qý shóppen aýyz­daryn súrtip, birine-biri qarap otyr. Olar syrttan bireý kelip toǵan baılap bermeıtinin bilmeıdi deısiz be, biledi. Bile tura birine-biri ıek artyp, toǵysharlyqqa salynyp, eshqaısysy artyq qı­myldaǵysy kelmeıdi. Qazaqtyń «qoly qımyldamaǵannyń, aýzy qımyldamaıdy» degen dana sózin umyt qaldyrǵan. Onyń ornyna olar qalaǵa baryp, bazarda arbasha ıterip, kóshe boıyndaǵy «eńbek bırjasynda» júrgen­der­diń sanyn kóbeıtkendi jón kóredi. Dálirek aıtsaq, olardyń basym kópshiligi erteń qalanyń san qıly ómirine aralasyp, ju­mys tappaı sandalyp, qıyndyq qyspaǵyna túsip, toz-toz bolyp abyrjyp, kúneltýdiń qulyna aı­nalady. Bázbireýleri araqqa sa­lynyp, tipti, olardyń biren-sara­ny úısiz-kúısiz «bomjǵa» aınalýy ǵajap emes. О́ıtkeni, qala ómiri qatal, beıqamdyqty keshire bermeıdi. Sendelip beıbereket júrip, ýaqyt kele «bomjdar» qataryna qosy­lý­dan, janaıarlyq úı-kúısiz adamǵa aınalýdan artyq adam basynda azap, qasiret bar ma eken? Adam degen ardaqty atymyz qaıda qalady? Sonda ne, oılanaıyq­shy, bul bizdiń ómir salty­myz­ǵa aınalyp bara jatqan baıaǵy erinshektiktiń, sel­qos­tyq­­tyń, nemquraı­lyq­tyń, jal­qaý­lyqtyń kesiri emes pe eken? Keıde kúıbeń tirshiliktiń shyr­maýynda júrip, jan-jaǵy­myzǵa onsha zer sala bermeıtinimiz bar. Túsingen adamǵa, qazir kózin tapsań naǵyz eńbek­qorlardyń, qolynan is kele­tin­derdiń zamany emes pe? Aýyl-selonyń ahýalyn jaqsartý úshin memleket kóptegen ıgilikti ister atqaryp, mol qarjy bólip jatyr. Biraq, sol bó­lingen qarjyny alyp, kózin taýyp iske jumsap jatqan jan­dardyń sany áli mardymsyz. Aýylda qolǵa alyp, tigin she­berhanasyn, shashtaraz, jıhaz jasaıtyn oryn, shaǵyn naýbaıhana, monsha, qushana, maldy bordaqylap, olardy soıatyn qa­saphana, et ónimderin óńdeıtin seh jáne basqa kópshiliktiń turmys-tirshiligin jeńil­de­te­tin, sóıtip qolyn uzartatyn mekemeler ashý kóptiń oıyna kele bermeıtini nesi? Basqa ulttyń jastary kompıýter, radıotehnıka, televızor, tońazytqysh, saǵat, kirjýǵysh máshıne jón­deýdi áp-sátte meńgerip alyp, aýylda bolsyn, qalada bolsyn sheberhana uıymdastyryp, kún­delikti tabysyn taýyp otyr emes pe? Al bizdiń jastarymyz basym kópshiligi jumyssyz­dyq­tan kóshe kezip, aıaqkıim toz­dyryp, áke-sheshesiniń moınyna masyl bolyp, jalpaq tilmen aıtqanda, «kóshede ıt qýyp júr». Olar erteńgi kúnin múlde oılamaıtyn sııaqty bolady da turady meniń boljaýymsha. Ýaqyttyń tez óte shyǵaryn, jalyndaǵan jastyq shaq erteń-aq artta qalaryn, balaly-sha­ǵaly bolǵan kezde olardy nemen asyraryn nege uqpaı­ty­nyna meniń tańym bar. Áıteýir, bir kúni aman-esen ótkenge máz, barlyǵyna beı-jaı. Bolashaǵyn oılap júrgenderi shamaly. Bilmeımin, menimshe, ázirge aýyl ahýaly, ekonomıkalyq jaıy kóńildi kónshite qoımaı­dy. Aýyl dese aldyndaǵy iship otyrǵan asyn qoıa salatyn, tipti, janyn beretin, jalyndap turǵan, júregi patrıottyq sezimge toly azamattardy bul kún­deri sırek kezdestiresiń. Soń­ǵy jyldary joǵary oqý oryndaryn bitirgen jas ma­mandardy aýyldy damytýǵa sha­qyrǵan «Dıplommen – aýylǵa!», «Aýylǵa kel, jas maman!» degen úndeý jastar ara­synda qoldaý tabýda. Sol pat­rıottyq kóterińki sezimmen aýyl­ǵa qanattanyp barǵan jas­tarǵa jergilikti ákimdik qoldaý kórsetip, materıaldyq jáne turǵyn úı máselesin der kezinde sheship bermese olar aýylǵa sińbeıdi, erteń-aq basqa jaqtan jyly oryn izdep ketedi. Eger solaı bolsa aýyldy qalaı tú­letip, gúldendiremiz? Aýyldyq jer­lerdiń ınfraqurylymyn (jol­dardy jóndeý, aýyz sý máselesin sheshý, balabaqsha uı­ymdastyrý, klýb pen dúkender ashý jáne t.s.) damytpaı kóp nárseni sheshý múmkin emes. Bu­lar aldyńǵy kúnderde qoldaý ta­batyn máseleler dep úmitte­nemiz. Sońǵy kezde «aýyl» dese jú­regim syzdaıtyn ádet paıda boldy mende. Kóz aldyńa kól­beńdep aýyldyń qazirgi aýyr tynys-tirshiligi kelip tura qa­lady. Keıde týǵan jer, ósken el, atajurt máńgilik saǵynysh mekeni me dep oılaımyn. Sol saǵynysh mekeniniń qadirin, aýylda týyp, qazir qalada tu­ryp jatqan bizder, bilip júrmiz be? Aýyldy qaz-qalpynda, berekeli kúıinde saqtap qalý úshin barlyq múmkinshiligimizdi tolyq paıdalanyp júrmiz be? Aýyl turǵyndary nege júdeý, berekesiz, tipti, dármensiz? Oılanatyn másele... Saǵyndyq ORDABEKOV, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor. Taraz.