Tarazdyń atyn jamanatty etken qylmystyń tórkini nede?

Reket, uıymdasqan qaraqshylyq top, jasóspirimder qylmysy  nege óńir «ereksheligine» aınalyp otyr? Baǵban Taıymbetuly TAIYMBETOVTIŃ Jam­byl oblysynyń prokýrory bolyp qyz­metke kiriskenine kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Degenmen, oblystyq ákimdik, oblystyq ishki ister departamenti, «Nur Otan» HDP jáne oblystyq bilim basqarmasy sııaqty taǵy basqa da quzyrly mekeme bas­shy­la­ry­men birlesip qoǵam ty­nysh­ty­ǵyn saqtaý jolynda atqarǵan jumysy az emes. Qabyldaýyna kelgen bop, «az otyryp, kóp synaıtyn» jurtqa da talapshyldyǵymen unap, qur­met­ke bólenýde. Deı turǵanmen, biz oblys pro­kýrorymen óńir jastarynyń «ónerine» aı­na­lyp bara jatqan júgensizdik tóńireginde ashyq áńgi­meleskendi jón kórgenbiz. – Budan biraz buryn oblystyq IID-ni basqarǵan bir aǵamyz Taraz qa­lasynyń «qazan buzar, úı tentek­te­ri­niń» buzaqylyǵyn anaý-mynaý emes, alystaǵy Chıkagonyń qylmys­tyq álemine teńep tastap edi, sizdiń kózqarasyńyz qalaı? «It minip, ırek qamshylaǵan» jastardy Ita­lııa­nyń qandybalaq qaraqshyla­ry­na uqsatyp júrgen joqsyz ba? – Ondaı jaman oıdan aýlaqpyn. Biraq buryn Jambyl oblysyndaǵy, onyń ortalyǵy Taraz qalasyndaǵy uı­ymdasqan qylmystyq toptar týra­ly, olardyń qaraqshylyq shabýyldary tý­ra­ly kóp estıtin edim. Endi, mine, osy óńirge qyzmetke kelgennen keıin jaǵ­daıdyń shyn máninde kúrdeli ekenine kózim jete tústi. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, jasóspirimderge arnalǵan erekshe rejimdi mektepte bolǵan jappaı tártipsizdikti retteýge qatysyp ta úl­ger­dim. Bul oqıǵa oblys jasós­pi­rim­deri arasyndaǵy jaǵdaıdyń ábden shıeleniskenin tolyǵymen rastaıdy. О́ńirde jasóspirimder qylmysy óte alańdatarlyq jaǵdaıǵa jetken. My­saly, ótken jyly jasóspirimder ara­syn­daǵy qylmys sany 190-ǵa jetip, 6,7% quraǵan. Onyń negizgileri nemese 116 qylmystyq fakti tek qana Taraz qalasynda oryn alǵan. Olardyń bári kúsh qoldaný arqy­ly qasaqana jasal­ǵan. Ishinde aýyr nemese asa aýyr qyl­mystar da bar. – Munyń basty sebepteri nede dep oılaısyz? – Halqymyz «Jylandy úsh ret kesseń de kesirtke qurly áli bar» degen. Kezinde eldi dúrliktirgen «Amangeldi», «Kırovtyqtar» nemese «Qy­ryq­baevtar» sııaqty uıymdasqan qyl­mys­tyq toptardyń salqyny oblys, qa­l­a jasóspirimderi men jastarynyń sa­nasyna ábden uıalap qalǵan. Toqsa­nyn­shy jyldary «týǵan» sol qylmystyq toptardyń búginde sarqynshaqtary da joq emes. Solardyń atyn jamylyp júrgen áperbaqandar da bar. – Halyq arasynda olardy «re­ket» deıdi ǵoı. – Iá, ádette, qylmystyq áreketke beıim, turaqty jumysy joq buzaqy jastar kóldeneń tabyspen ómir súrgisi keledi. Al kóldeneń tabys urlyq-qar­lyq, bopsalaý, tonaý, qaraqshylyq sha­bý­yl jasaý arqyly jınalady. «Reket» degenimiz sol. «Reket» arqyly jınal­ǵan aqsha «obshak» atty qylmystyq ortaq «qorjynǵa» túsip, odan ári qaraı álgi­ler­diń kúndelikti qajettilikterine, son­daı-aq, túrmedegi qylmystyq kontıngentke «kómekke» jumsalady. Qazir kez kelgen qaltaly kásipkerlerdiń qa­rýly kúzetteri bar, sondyqtan «sen tur, men ataıyn» deıtin iri kásipkerlerdi toqsa­nyn­shy jyldardaǵydaı qorqy­typ-úr­kitý múmkin emes. Sondyqtan atyshýly qylmystyq toptar tyshqan aýlaǵan búr­kitteı mektepter men oqý oryndaryn­daǵy oqýshylar men stý­dent­terdiń qal­tasyna qol sala bas­tady. «О́zi qashaıyn dep turǵan kıik edi, sanyna shybyq tıip edi» degendeı, qylmystyq álemniń aty-shýly «serkelerine» eliktep júrgen ur­da­jyq oqý­shylar men stýdentter de joq emes. Olar qaraqshylarǵa naǵyz senimdi seriktesterge aınalýda. Biraq olardy tisqaqqan qylmyskerler qatań baqy­laýda ustap otyrady. – Osyǵan baılanysty naqty derekter bar ma? – Mysaly, oblys boıynsha qyl­mys­tyq júıeniń toqtaýsyz jumys isteýin qamtamasyz etip otyrǵan mundaı 80 «serkeniń» bar ekeni anyqtalyp otyr. Bul týraly arnaıy málimet bar. О́tken jyly Grodıkovo aýylynyń 20 oqýshysy top-top bolyp tóbelesip, 3 oqýshy pyshaq jaraqatyn aldy. Munyń artynsha №53 orta mekteptiń 11 synyp oqýshysy №44 mekteptiń 10 synyp oqý­shysy A. Jumadildany ól­tirdi. Qarasha aıynda kámeletke jasy tolmaǵan I. Dúısebaev qarýly shabýyl uıymdas­tyr­ǵany úshin sottaldy. By­laı­sha qara­ǵan­da bulardyń barly­ǵy­nyń bir-birine qa­tysy joq sııaqty kó­rinedi, kópshilikke solaı dep aqparat taratylýy da múmkin, biraq munyń bári qylmystyq júıeniń jumysy ekeni daýsyz. – Osy oraıda, tapa-tal túste pyshaq jaraqatyna nemese kisi óli­mine ákelip soqtyrǵan qyp-qyzyl tó­beles qala men aýyldyń qaq orta­syn­da qalaı oryn aldy degen tań­ǵalarlyq saýal týyndaıdy. – Jasóspirimder qylmysynyń al­dyn alýǵa qarsy eshqandaı jumys istelmeı otyr deýge bolmaıdy. Tipti kóp­tegen jumystar atqarylǵan. At­qa­ryp ta otyr. Biraq soǵan qaramastan oblys jastary men jasóspirimderi arasyndaǵy qylmys óte kúrdeli. Jaǵymdy jaqqa qaraı ózgerse de óte az mólsherde ózgerýde. Mysaly, ótken jyly aımaqtaǵy jalpy qylmystyń deńgeıi 2,9% ósse, jastar arasyndaǵy qylmys 6,7% boldy. Nashaqorlardyń jasy da jyldan-jylǵa «jasaryp» keledi. Búginde bul «áleýmettiń» úshten ekisi 30 jasqa deıingi nashaqorlardan turady. Sondyqtan Taraz qalasy men Merki aýdanyndaǵy qaraqshylyq sha­bý­yl, bopsalaý, kisi óltirý, nashaqorlyq jáne basqa da qylmystardan turatyn jaǵymsyz oqıǵalar jastar tárbıesine burynǵydan da erekshe kóńil bólý kerektigin kórsetýde. Al Taraz qalasyn­daǵy №5 mekteptiń 10-synyp oqýshysy Joldyǵulovty qylmys áleminiń kánigi qaraqshylarynyń ssenarııi boıynsha bopsalaý, erekshe tártipte ustalatyn mekteptegi jappaı tártipsizdik, Shý qa­lasyndaǵy tóbe shashyńdy tik turǵy­zatyn kisi ólimine kámeletke tolmaǵan Sarkısıannyń qatysty bolýy – ob­lystaǵy jasóspirimder qylmysynyń óz shyńyna jetkenin kórsetedi. – Oı men qyrdaǵy qan­dasta­ry­myzdy «oıpyraılatqan» osy qa­ty­gezdikterge qarsy búginde qandaı is-sharalar jasalyp jatyr? – Oblys prokýratýrasynyń basta­ma­sy boıynsha vedomstvoaralyq 15 ar­naıy shaǵyn top pen 25 qoǵamdyq uı­ym­dardyń 300 ókili Taraz qalasynyń ár mektebinde jasóspirimder qylmy­sy­nyń aldyn alýǵa, salamatty ómir sal­tyna arnalǵan úgit-nasıhat jumysta­ryn júr­gizýge bekitildi. Mundaı ju­mystar aý­dan­dyq, aýyldyq jerlerde de uıymdas­tyrylýda. Árbir «qıyn» bala men bas-basyna bı bolǵan «serkelerdi» tárbıe­lep, jumysqa ornalas­ty­rý memlekettik mekeme basshylaryna júkteldi. «Qıyn» balalardyń kóbisi ju­myssyz nemese jalǵyzilikti ata-ana­lardyń otbasynan shyqqandyqtan olar­dy jumysqa orna­lastyrýǵa «Ob­lys isker áıelderi asso­sıasııasy» qo­ǵamdyq birlestigi iske tar­tyldy. Bú­ginde osyndaı 10 ata-anaǵa jumys usy­nylyp, qıyn jasóspi­rim­derdiń 3 anasy – N. Kabanova, E. Afanaseva jáne Z. Qalıeva jumys istep júr. Oqýshy­lardy bopsalap, qorqytý men aqsha jınaý faktisine baılanysty mektepterge jáshik qoıylyp, onyń kilti prokýrorǵa beriledi. Nátıje jaman emes, bul jumysqa degen senim artyp, hat-habar túsip, ol boıynsha tıisti is-sharalar qoldanylýda. Bekitilgen keste boıynsha qalanyń árbir shaǵyn bóligine ózderiniń ákim­deri bar, prokýratýra men «Nur Otan» par­tııasynyń ókilderi bar jasóspi­rim­der­diń ata-analarymen kezdesip, tú­sinik ju­mystary júrgizilýde. Sonymen birge 44 ata-anaǵa jáne laýazymdy azamat­tar­ǵa balalarynyń tárbıesinen bas tart­qan jaǵdaıda ákimshilik jazaǵa tarty­la­tyn­dary eskertildi. Sondaı-aq, 63 ata-anaǵa aıyp salynyp, shekten shyq­qan keı­bi­reý­leri ata-ana quqynan aıyryldy. – Munyń bári uıymdasqan qyl­mystyq toptardyń jastarǵa degen jaman yqpalyn joıyp nemese azaı­typ jáne olardy jırenishti isterge tartpaýǵa negizdelgeni belgili, árıne. Degenmen, UQT búginde mektepterden aqsha jınaýdan qashqaqtap, ózderiniń bul iske qatysy joq ekenin jar­namalaýǵa tyrysyp baǵýda. «Sýda balyq joq» degen sııaqty, bir bas­shylardan «Tarazda «reket joq» degendi de estip qalǵanbyz. – Qylmys oryn alǵan jerde, álbette, qylmysker de bolady. Biraq burynǵydaı emes, barar jer, shyǵar taýy qalmaı, óristeri tarylyp keledi. Mysaly, Taraz qalasyndaǵy eki mektepten únemi aqsha jınap kelgen UQT eki «serkesi» ózderiniń qylmystyq áre­ketteriniń ǵumyry qysqaryp kele jat­qanyn sezip, ońtústik astanaǵa qaraı jy­lystaǵany týraly aqparat bar. Bi­raq, olar quqyq qorǵaý organdary jedel toptarynyń quryǵynan báribir qu­ty­lyp kete almaıdy, baqylaý jalǵasýda. Sonymen birge, mynandaı jaǵdaıǵa da toqtala ketsem deımin. Biz balalar men jasóspirimderdiń sana-sezimine tár­bıelik máni zor úgit-nasıhat jumys­taryn júrgizý turǵysynan óte kóp utylyp otyrmyz. Sebebi, teledıdarlar men kınoteatrlar arqyly kórsetilip jatqan «Vor v zakone», «Brıgada», «Re­ketır» sııaqty kóptegen óner týyn­dy­larynyń rejısserleri óz qaharman­da­ryn qaraqshy, biraq kedeı-kepshikterge qamqor Robın Gýdtyń deńgeıine kó­terip jiberedi de, baýkespelik sııaqty basbuzarlyqty dáriptep kórsetedi. Bul óz kezeginde ushqary oılaıtyn ushqalaq jastardyń sanasyn ýlaıdy. Baıdy, ba­ǵylandy nemese olardyń balasyn ur­yp-soqsam aıyp emes degen oıǵa den qoıady. Sóıtip qylmys áleminiń qahar­mandarynyń qan-qasap ómirin romantıka dep uǵady. О́zderi de solarǵa uqsap «erlik» jasaǵysy kelip turady. Sóıtip júrgende tisqaqqan «reketırlerdiń» qu­­­ryǵyna túsip, barmaǵyn tistep qalady. – Budan shyǵaratyn qorytyndy, úlkendi-kishili kásipkerlerdi keńes óki­meti kezindegideı «baı-qulaq» dep jek kórý aqylǵa syımaıdy deısiz ǵoı. – Iá, bizdiń qoǵamymyzda baıdyń da, kedeıdiń de Konstıtýsııalyq qu­qyq­tary birdeı. Olardy bóle jaryp jaq­sy kórýge nemese jek kórýge bolmaı­dy. «Ala qoıdy bóle qyryqqan júnge jarymaıdy» demeı me, qazaqta. Qaıta qazir baı bolǵanyńa emes, kedeı bol­ǵanyńa uıalyp, kúni-túni adal eńbek etetin zaman. Álbette, urlyq-qarlyq­syz... Mysaly, oblysymyzda ótken jy­ly 65 urlyq, 36 tonaý, 12 qaraq­shy­lyq shabýyl jasalǵan. Bul eshqandaı adamgershilikke jatpaıdy. Aıtpaqshy, baı, baǵylandar demekshi, olarǵa da aıtar ýáj bar. О́ıtkeni, jasóspirimder tárbıesine kásipkerler de úles qosýy kerek. Alaıda, olardyń keıbiri paıda tabý úshin el zańdaryn qasaqana buzady. Mysalǵa, jaqynda «Jansaıa» shaǵyn aýdanyna ornalasqan «Yntymaq» dámhanasynan túngi beımezgil ýaqytta 1995 jyly týylǵan A. Der­novoı atty jasóspirim ustaldy jáne 21 jasqa tolmaǵan azamatqa araq satý oqıǵasy anyqtalyp, dámhana ıesi Sh. Nazarovaǵa qatysty QR ÁQbK-niń 112-1, 163-4 baptarymen ákimshilik isi qoz­ǵalyp, sotqa joldandy. Mundaı ákim­­shilik sharalar Koroleva kóshes­in­degi 15-úı men «Samal» shaǵyn aýda­nyn­daǵy № 12 úıde ornalasqan saý­yq­tyrý oryndarynyń ıelerine de qolda­nylyp, sotqa jiberildi. Jyl basynan beri arnaıy ákimshilik sotymen bar­ly­ǵy 9 ákimshilik is qaralyp, olardyń ká­sip­kerlik qyzmetteri ýaqytsha toqtatyldy. Sondyqtan biz mobıldik toptarmen «Prokýratýra týraly» QR Za­ńy­nyń 25-1-babyna saı túngi saýyqtyrý or­yn­dary, dúken, dúńgirshek ıelerine 36 al­dyn-ala eskertý berip, olarǵa ja­sóspirimderge qatysty zań talaptaryn buzǵan jaǵdaıda jaýapkershilikke tar­tylatyny týraly túsindirdik. Sondaı-aq, oblystyq salyq departamentine oqý oryndary tóńireginde 100 metrden ja­qyn ornalasqan saýda oryndaryna jáne zań talaptaryn qaıtalaı buzǵan­darǵa, spırttik ishimdikterdi satýǵa ruqsat qaǵazyn bermeý týraly usynys engizdik. – Jaqynda Taraz qalasyndaǵy №8 mektep pen №44 mekteptiń bir top oqýshylary arasynda tóbeles bolyp, № 8 mekteptiń oqýshysy moı­nynan alǵan álde shısha, álde py­shaq ja­ra­qatynan jedel járdem aýrýhana­syn­da kóz jumdy. О́zi bir úıdiń álpesh­tegen jalǵyz balasy eken. Kýálerdiń aıtýlaryna qara­ǵan­da, álgi qyr­shy­nynan qıylǵan bozdaq №53 mektepten kelgen «aqsha jınaýshylarǵa» qar­sylyq kórsetip, betterin qaıta­ryp jibergen kórinedi. Biraq olar ekin­shi joly «shash al dese, bas alatyn» naǵyz basbu­zar­lar­dy ertip kelip, ja­zyqsyz balanyń qanyn sýdaı shash­qan. Osy oqys oqı­ǵaǵa baılanysty oblys ákimi Qa­nat Bozymbaev IID mekemesinde shu­ǵyl jıyn ótkizip, oryn alǵan aýyr qylmysqa baılanysty atalǵan mektep dırektorlaryn qyz­metterinen bosatty. IID basshylary men jaýap­ty qyzmetkerlerine de syn soqqysy ońaı tıgen joq. Soǵan qaraǵanda mektep ınspektorlarynyń kadrlyq quramyn qaıta qaraýy kerek sı­ıaqty ma, qalaı ózi? – Adam shyǵyny oryn alyp, aýyz kúıgen mektepke kim bolsa sony jibere salýǵa bolmaıdy. Mysaly, qylmysqa beıim qıyn jasóspirimderdiń jasy 16-17 qurap otyrǵan jaǵdaıda, oǵan 20 jastaǵy nusqaýshyny jalǵyz jiberý aqylǵa syımaıdy. Bile bilsek, mundaı nusqaýshylardyń áýeli ózine aqyl-keńes, tárbıe kerek. Myna bir soraqy mysaldy alyp qarańyz, №40 mektepke bekitilgen jıyrma jastaǵy M. Mu­ha­med­janov, Iý. Pýchahov degen nusqaý­shy­lar bir oqýshy­nyń týysqanynan aq­sha bopsalaǵan. Qazir olarǵa qatysty qyzmettik tergeý júrgizilip, qyzmetten bosatý jóninde usynys qaralyp jatyr. О́tken jyly prokýratýra, ishki ister organdary, ákimdik jáne bilim qyz­metkerlerinen jasóspirimder arasyn­daǵy qylmys pen quqyq buzýshy­lyq­tyń aldyn-alý úshin 15 mobıldik top qurylyp, olar Taraz qalasyndaǵy 52 mektepke bekitilgen bolatyn. Bul mektepterde 53 myńnan asa bala oqıdy. Osy mobıldik toptarmen ústimiz­degi jyldyń alǵashqy aıynda ótken elimizdiń quqyq qorǵaý jáne memlekettik organdarynyń vedomstvoaralyq jı­na­ly­synyń sheshimine jáne oblysy­myz­daǵy jasóspirimder arasyndaǵy qyl­mysqa qarsy kúres týraly baǵdar­lamaǵa saı birqatar jumystar atqa­ryldy. Atap aıt­saq, mobıldik toptarmen №№ 41, 42, 43 jáne basqa da orta mektepterde jas­óspirimdermen jasa­lyn­ǵan qylmystar ashylyp, olar boı­ynsha mamyr aıynda tergeý aıaqtalyp, isteri sotqa joldandy. Oqý jylynyń aıaqtalýyna oraı, oblys prokýrorynyń ókimimen 15 mobıldik top Taraz qalasyndaǵy barlyq shaǵyn aýdandar men «Sahposelok», «Kazposelok», «Hımposelok» ýchaskelerine bekitildi. Bul toptardyń negizi maqsaty – jasóspirimder arasyndaǵy toptasyp tóbelesýdiń aldyn alý, qaraý­syz qalǵan balalardy anyqtaý, ishki ister organdarymen birigip, árbir shaǵyn aýdanda, qoǵamdyq oryndarda túngi reıdter júrgizý. Sebebi, sońǵy kezde qalamyzda buzaqylyq, onyń ishinde toptasyp tóbelesý jıilep ketti. My­saly, jyl basynan beri toptasyp tó­be­lesken 8 qylmystyq oqıǵa tirkeldi. Jasóspirimder arasyndaǵy topta­syp tóbelesýge barlyq memlekettik organdar, ásirese, ýchaskelik polısııa ıns­pek­tor­la­ry, kámelettik jasqa tolma­ǵandar isi jó­nindegi ınspektorlar, mektep ınspektor­lary, ákimdikter jáne mektep dırektor­lary men muǵalimder jaýapty. Osyndaı jaýapkershilikti pro­kýratýra organdary da sezinedi. Ba­lalardy tárbıeleýde negizgi jaýapkershilik ata-analarǵa júktelgen, biraq qazirgi tańda kóptegen ata-analar óz balasynyń tárbıesimen aınalyspaıdy. Mysaly, soń­­ǵy reıd qorytyndysy boı­­yn­sha bala­larynyń túngi saýyq oı­yn-oryn­da­rynda jáne úıden tys jerlerde qa­raýsyz júrgeni úshin QR ÁBtK-niń 336-babymen 6 ata-ana (jyl basy­nan beri barlyǵy 21 ata-ana) jaýapkershilikke tartyldy. Al 5 aı­da bala­la­ry­nyń tárbıesimen aına­lys­pa­ǵan 39 ata-ana QR ÁBtK-niń 111-babymen ákim­shi­lik jaýapkershilikke tartyldy. – Jap-jaqsy Taraz qalasynyń atyn jaǵymsyz turǵyda tanytyp júrgen tóbelesterdiń syry nede? Jas­tarǵa ne jetpeıdi osy? Álde «Ta­maǵy toqtyq, kıimi kóktik, az­dy­rar adam balasyn» degen Abaı ata­myz­dyń ataly sóziniń keri me? – Ol da bar. Degenmen, oblys pro­kýratýrasy árbir toptyq tóbelestiń sebepterin anyqtap, oǵan baǵa beredi. Keı­de toptasyp tóbelesý jasóspi­rim­der arasyndaǵy eregisten taban astyn­da týyndasa, keıbir jaǵdaıda tóbe­les­tiń oryn alýyna eresekterdiń arala­sýy da múmkin ekeni anyqtaldy. Osy­ǵan baılanysty, búginde árbir shaǵyn aýdan boıynsha buryn sotty bolǵan eresek nemese ústemdik kórsetetin azamattar esepke alyndy. Mysaly, bir ǵana «Aqbulaq» sha­ǵyn aýdanynda buryn sotty bolǵan – 14, jazadan merziminen buryn bosa­tylǵan – 6, maskúnemdikke salynǵan – 19, nashaqor – 12, jazaǵa shartty túrde sottalǵan – 8 adam turady eken. Prokýratýra osy tektes qujattardy árbir shaǵyn aýdan boı­ynsha jınap, olarǵa qatysty profı­lak­tıkalyq jáne jedel izdestirý jumys­taryn júrgizýde. Egerde olardyń qyl­mysqa, onyń ishinde jasóspirimder ara­syndaǵy toptyq tóbelesti uıymda­s­tyrýǵa qatysy bar ekendigi anyqtalsa, qatań shara qoldanylady. – Qazir oqýshylardyń jazǵy de­ma­lys kezi. Sondyqtan jasóspirim­derdiń bos ýaqytyn mádenı is-sha­ralarmen, sporttyq jarystar uı­ym­dastyrýmen qamtý jumystaryna da kóńil bólý kerek shyǵar. – Oblys kólemindegi jasóspirimder arasyndaǵy qylmysqa qarsy kúres tý­raly baǵdarlama talaptaryna saı prokýratýra organdary oblystyq ákimdik­pen birigip, oblys kólemindegi ishki ister organdarynda esepte turatyn 350 qıyn balalardyń jazǵy demalys ýa­qy­tyn óz betterinshe ótkizbeýi úshin dem­a­lys lagerlerine, mektep janyndaǵy lagerlerge, ártúrli úıirmelerge jáne sport­tyq seksııalarǵa, eńbek otrıad­ta­ryna tartty. Onyń ishinde Taraz qa­la­sy boıynsha 56 qıyn bala «Jasyl el» qoǵamdyq uıymyna, 23 bala qurylys otrıadtaryna jáne 63 bala ártúrli sporttyq seksııalarǵa tartyldy. Aıta ketetin jaǵdaı, mobıldik top­tar aýdandyq prokýratýralar ja­nyn­da da qurylǵan. Olardyń jumys­ta­ryn bilý maqsatymen Shý, Merki, Rys­qulov, Baı­zaq jáne Jambyl aýdan­da­rynda bolyp qaıttym. О́ıtkeni, osy aýdandarda keıbir mektepterde qorqytyp aqsha jınaý oqı­ǵalary tirkelgen bola­tyn. Mysalǵa, Merki aýdandyq proký­ra­týrasy oblys­tyq IID-men birigip, № 9 orta mekteptiń aýlasynda mektep oqý­shylaryn qorqy­typ, bopsalap 6000 teńge alyp jatqan ke­zinde 1993 jyly týylǵan A. Myr­za­qov­ty ustaǵan. Búgin­de onyń ústinen qyl­mystyq is qozǵa­lyp, abaqtyǵa qa­mal­dy, qazir tergeý amaldary aıaqtalýǵa taıaý. Sonymen qatar, joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndaryndaǵy stýdent jas­­tar men jasóspirimder arasynda pro­­fılaktıkalyq jumystar júrgizý maq­sa­tynda oblys prokýratýrasy, ob­lys­tyq IID-i, ákimdik jáne oblystyq bilim basqarmasy qyzmetkerlerinen 7 mobıldik top qurylyp, profılak­tı­ka­lyq ju­mys­tar atqarylýda. Mysalǵa, ishki ister or­gandarymen atys qarýyn qoldanyp, adam denesine jaraqat keltirgeni úshin Taraz polıtehnıkalyq kol­ledjiniń 1 kýrs oqý­shysy, 1994 jy­ly týylǵan Abaı Sul­tanov ustalyp, qamaqqa alyndy. Eń bastysy, jasóspirimder arasyn­da­ǵy qylmysqa qarsy qolǵa alynǵan keshendi sharalardyń barlyǵy for­mal­dy túrde bolmaýy kerek. Iаǵnı, ár­bir quqyq qorǵaýshy, tártip saqshysy, nusqaýshy, dırektor, ata-ana, synyp je­tekshisi osy ózekti máseleniń mańyz­dy­lyǵyn jete túsinýleri qajet. Sony­men birge, taǵdyr tálkegi men qıyn­dyǵyna tap bolǵan baqytsyz ata-analardan at-tondaryn ala qashpaı, olarǵa tıisti kómek qolyn sozsa deımin. My­saly, ata-anasy araqqa salynǵan jas­ós­pirimder maskúnem ata-anasynan bezip kete almaıdy, ini-qaryndastaryn, tip­ti álgi topyraqqa aýnap jatqan áke-sheshesin de shamasy jetkenshe ózderi asyraýǵa tyrysady. Osy jolda qate basyp, shalt qımyldap, qylmysqa da barýy múmkin. Mine, osyndaı otba­sy­lardy anyqtap, olardy qalypty ómirge oraltýdyń máni zor. Halqymyzda «Bir qaryn maıdy bir qumalaq shiritedi» degen sóz bar. Son­dyqtan men aıtyp otyrǵan jas­óspi­rimder qylmysynyń mıllıonnan astam jambyldyqtarǵa eshqandaı qatysy joq. Jambyl jákemizdiń atyna laıyq oblys halqy sondaı qonaqjaı, sondaı eńbek­qor, sondaı meıirim-shapaǵaty mol ha­lyq eken. Mynaý anaý eldiń balasy, anaý túgen eldiń balasy dep, «ala qoıdy bóle qyrqý» degen jaman minezderi joq. – Áńgimeńizge, rahmet. Áńgimelesken Kósemáli SÁTTIBAIULY. Taraz.