ALJIR-degi alǵashqy «mýzeı túni»

Aqmola oblysy Selınograd aýda­ny­nyń Aqmol aýylyndaǵy «Otanyn sat­qan­dar áıelderiniń Aqmola lageriniń burynǵy or­nynda tarıhtyń biregeı eskertkishi saıa­sı qýǵyn-súrgin jáne totalıtarızm qu­r­­bandarynyń ALJIR memorıaldy-mu­­rajaı kesheni Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen 2007 jylǵy 31 mamyrda ashylǵan bolatyn.

Búginde qolda bar derekterge kóz jú­gir­tsek, jalpy Gýlagtyń lagerlerinde 18 myńnan astam áıel azapty kúnderin ót­­kiz­gen eken. Surqııa saıasattyń qur­ban­daryn óz zamanynyń jendetteri sol kez­deri únemi la­gerden lagerge aýys­ty­ryp, azap­qa sal­ǵa­ny da tarıhı qu­jat­tardan bel­gili.

Al endi tutqyndalǵandar kimder edi degen máselege kelsek, olar negizinen Odaqqa ta­nymal saıası jáne qoǵam qaıratkerleriniń ana­sy, áıeli nemese apa-qaryndastary edi. Aıtalyq, olardyń arasynda Ázıza Rysqulova men onyń anasy Arıfa Esenǵulova, Dámesh Júrgenova, Rabıǵa Asfandııarova, ánshi Lıdııa Rýslanova, jazýshy Galına Serebrıakova, atylyp ketken marshal Týhachevskıı áýlettiń áıelderi, jazýshy Borıs Pılnıaktyń zaıyby Kıra Andronnıkoshvılı, Iýrıı Trıfonovtyń zaıyby Evgenııa Lýre, t.b. boldy.

Halyqaralyq murajaılar kúnimen tuspa-tus kelgen keshte murajaı qyz­met­ker­leri Aqmol aýylyndaǵy máde­nı­et úıi­niń mamandarymen birlesip, bir­ne­she ta­qyrypta sahnalyq qoıylymdar qoı­dy. Sondaı-aq, lager tutqyndarynyń azap­­ty ómirinen alynǵan kórinister mý­zeıge kelgen kórermender nazaryna usy­nyldy.

ALJIR memorıaldy-murajaı keshe­ni­niń dırektory Meırambaı Oralovtyń aı­týynsha, jyl ótken saıyn bul jerge kelýshilerdiń qatary sheteldik saıahatshylarmen tolyǵyp keledi eken. «Jalpy, bizdiń keshenimiz ashylǵaly kelýshilerdiń qatary azaıǵan emes. Desek te, shet elden ar­naıy izdep kelýshilerdiń kóbeıgeni ras. Má­selen, ótken jyly 976 týrıst kelgeni tir­kelgen. Tipti kúni keshe ǵana armıan dıas­po­ra­synyń ókilderi eskertkish qoısaq degen nıetpen kelip ketti», – dedi ol.

M.Oralov kelýshiler qatarynyń kóbe­ıýi­ne bul jerdegi qundy qujattarǵa qol­je­timdiliktiń sep bolyp otyrǵanyn da al­ǵa tartty. О́ıtkeni, kóp jaǵdaıda osy jer­­de azapty kúnderin bastan keshken jan­­dardyń urpaqtary derek, dáıekterdi iz­­degende ALJIR-ge aldymen atbasyn bu­­ra­tyn kórinedi.

«Adam qolymen jasalǵan azapty óńir­diń biri osy jer bolǵanymen, arhıv qu­jat­tarynyń barlyǵy da bul jerde saq­talmaǵan. Basym bóligi joıylǵan, qup­ııa saq­t­aý maqsatymen basqa jaqtarǵa ta­sy­maldanǵan. Sondyqtan da biz kóptegen el­derge issaparǵa shyǵyp turamyz. О́z ke­zeńindegi tıisti quzyrly organdardyń ar­hıv­t­erin qoparyp, kóshirmelerin alýǵa ty­ry­­samyz. Sonyń nátıjesinde kóptegen tyń de­rekterdi kezdestirip jatamyz. Jýyrda ǵana biz Belarýs jerine baryp, MQK-niń qupııa qujattarynan kem tús­peı­tin 60-qa jýyq áıeldiń tut­qyn­da­lýyna qa­tysty málimetter taýyp qaıt­tyq», – dedi dırektor M.Oralov.

Aıta keteıik, ALJIR Qaraǵandy la­geriniń 26-bólimshesi retinde qa­zirgi Astana qalasynyń ońtústik-ba­tysynda, Tóńkeris aýylynda KSRO ishki ister halyq komıssarıatynyń (NKVD) 1937 jylǵy 5 tamyzdaǵy buıryǵy negizinde qu­­rylǵan. KSRO OAK-tiń 1934 jylǵy 8 maý­symdaǵy qaýlysyna sáıkes Otanyn satqandardyń otbasy múshelerine 5 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıy­rý nemese 5 jylǵa Sibirge jer aýdarý ja­zasy berilgen. Atalǵan lager 30 myń gek­tar jerdi alyp jatqandyqtan, onyń Qa­raǵandy men Aqmola óńirinde birneshe bó­lim­shesi bolǵan.

ALJIR 1950-jyldary ta­ra­tyl­ǵan­dyqtan, onyń tutqyndary basqa lage­r­lerge aýystyryldy, al merzimin óte­gen­d­er bosatyldy. 1976 jyly Qazaq KSR-niń Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń she­shi­mi­men «26-bólimshe» atanǵan bul jerge «Malınovka» degen ataý berildi. Onyń ar­tynsha eski baraktar buzylyp, aýyl ma­ńyna 90 páterli turǵyn úıler salyndy. ALJIR týraly tek 80-jyldardyń so­ńynda ǵana ashyq aıtylyp, jazyla bas­­tady. Memleket basshysynyń tikeleı bas­­tamasymen aýyl ataýy 2007 jyly ǵana Aqmol dep ózgertildi.

Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»

Aqmola oblysy