Máskeýde táýelsiz Qazaqstannyń 25 jyldyq damýynyń qorytyndylary talqylandy
9 jeltoqsanda M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-diń Azııa jáne Afrıka elderi ınstıtýtynda Reseı Federasııasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy elshiliginiń qoldaýymen Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraılastyrylyp «Qazaqstan álemdik tarıhta: máńgilik qundylyqtar men jańa kókjıekter» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti, dep habarlady Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy elshiligi.
Konferensııa reseılik ǵylymı jáne sarapshylar qaýymdastyǵynyń shynaıy qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Oǵan belgili qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, saıasattanýshylar, jýrnalıster qatysty. Konferensııa maqsaty – HH ǵasyrdyń sońynda eýrazııalyq keńistikte, qarqyndy damýshy demokratııalyq memleket retinde kórinis tapqan Qazaqstannyń damýy men qalyptasýynyń tarıhı kezeńderin oqyp, zertteý.
– Bizdiń konferensııa ataýynda «jańa kókjıekter» degen sóz bar. Eger Qazaqstan týraly aıtar bolsaq, osydan shırek ǵasyr buryn jańa kókjıekter túsiniksiz, aıyrmasy kómeski edi. Búginde jaǵdaı basqa. О́tken jyldar boıyna Qazaqstannyń jańa tarıhyna qatysty, Reseı men Qazaqstanǵa qatysty belsendi ǵylymı izdenister júrip jatty. Bul taqyryp belsendi qyzyǵýshylyq týǵyzady, ony tanyp-bilýge barǵan saıyn jańa mamandar qosylýda, – dep atap ótti M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ AAEI prezıdenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory Mıhaıl Meıer.
Respýblıkanyń jetistikteri týraly konferensııada Qazaqstannyń Reseıdegi elshiliginiń Keńesshi-elshisi Marat Syzdyqov egjeı-tegjeıli baıandama jasady. Ol Qazaqstannyń shırek ǵasyrda memlekettiligi myqty, ulttyq ekonomıkasy órkendegen, saıası turaqty, búkil ulttar men konfessııalar azamattarynyń tatýlyǵy men kelisimi jarasqan egemen el retinde qalyptasqanyn atap ótti.
– Elde memlekettik egemendiktiń saıası jáne quqyqtyq negizderin nyǵaıtqan tarıhı mańyzdy jańǵyrtýlar júrgizildi, – dedi M.Syzdyqov. – Olar jahandyq syn-qaterlerge jaýap berýge jáne búkil qoǵam múddesin júzege asyrýdy qamtamasyz etýge qabiletti memlekettik qurylystyń tıimdi júıesin qurýǵa jaǵdaı jasady. Táýelsizdik jyldary ishinde Qazaqstan ekonomıkada joǵary kórsetkishterge qol jetkizdi. Bizdiń aıryqsha básekelestik artyqshylyqtarymyz – orasan zor tabıǵat baılyǵy, aýylsharýashylyq, kommýnıkasııalyq jáne tranzıttik áleýet – eldiń ekonomıkalyq tabysynyń negizine aınaldy.
Ol Qazaqastannyń qysqa merzim ishinde memleketter júzdegen jyldar jumsaıtyn ara qashyqtyqty eńsergenin atap kórsetti. El ulttardyń álemdik otbasynyń tolyqqandy jáne jaýapkershilikti múshesine aınaldy. Kúrdeli tarıhı jaǵdaılarda Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtyń moıyndaýyna, halyqaralyq pozısııalardy aıtarlyqtaı nyǵaıtýǵa qol jetkize aldy, – dep atap ótti dıplomat.
– Sóz joq, osylardyń báriniń artynda el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev bastaǵan búkil Qazaqstan halqynyń orasan zor jáne kóp qyrly jumysy tur, – dep tolyqtyrdy oıyn M.Syzdyqov.
Reseı Shyǵystanýshylar qoǵamynyń vıse-prezıdenti, RǴA Shyǵystaný ınstıtýty Shyǵys tarıhy bóliminiń meńgerýshisi Dmıtrıı Vasılev qazaqstandyqtardy el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵymen quttyqtady jáne qazaq memlekettigi túp tamyrynyń ǵasyrlar tereńine ketetinin, oǵan tarıhı jáne arhıv qujattary, atap aıtqanda, qazaq handarynyń dıplomatııalyq jazbalarynyń kýá ekenin atap kórsetti. Ol eldiń táýelsiz damý ıdeıasyn taldap, jasaǵan HH ǵasyr basyndaǵy lıberaldy qazaq ıntellıgensııasynyń mańyzyn da nazardan tys qaldyrǵan joq.
Búgin, dep málimdedi ol, qazaq memlekettiligi jańa sıpatqa ıe boldy. Qazaqstan Respýblıkasy joǵary ekonomıkalyq damý deńgeıimen, ishki turaqtylyǵymen erekshelenedi, el halyqaralyq qoǵamdastyqtyń bedeldi múshesine, al elordasy Astana bolashaqtyń qalasyna aınaldy. D.Vasılev qazaqstandyq ǵalymdardyń túrkitaný ǵylymyna qosqan úlesin erekshe atap kórsetti. Qazaqstanda irgeli eńbekter basyp shyǵaratyn Túrki akademııasy jumys isteıdi, al eldiń ózi bolsa búginde ǵylymı túrkitanýda birinshi rólge ıe bolyp otyr.
AAEI prezıdenti Mıhaıl Meıer «Eýrazııanyń sońǵy kóshpeli ımperııasynyń tarıhı tájirıbesi» taqyrybynda baıandama jasap, onda Qazaqstannyń tarıhı tájirıbesine taldaý jasady. XV-XVIII ǵasyrlardaǵy Qazaqstannyń kóshpeli memlekettiliginiń áskerı-saıası turaqtylyǵyn ol mańyzdy sıpat retinde atap kórsetti. Reseıdiń Qazaqstanǵa sońǵy dáýirdegi negizinen alǵanda oń yqpaly men qazirgi ýaqyttaǵy Reseı – Qazaqstan qarym-qatynastarynyń ózara jemistiligi onyń sóılegen sóziniń odan arǵy sheshýshi tezısine aınaldy.
Ol alpysynshy jyldardaǵy onyń zamandastaryna asa kórnekti qazaq jazýshysy Oljas Súleımenov shyǵarmashylyǵynyń, atap aıtqanda, «Az ı Iа» kitabynda aıtylǵan onyń «Igor polki týraly sózge» kózqarasy úlken yqpal etkenin eske saldy.
– Jazýshynyń bizdiń qarym-qatynastarymyzdyń tarıhyn ýnıversıtet ǵalymdarynan áldeqaıda jaqsy biletini belgili boldy, – dep atap ótti M.Meıer.
Onyń paıymdaýynsha, Oljas Súleımenovke Máskeý ýnıversıtetiniń qurmetti ǵylym doktory ataǵyn berý týraly MMÝ-dyń Ǵylymı keńesine ótinish aıtý búgingi konferensııanyń naqty nátıjeleriniń biri bolar edi.
UQShU bas hatshysynyń orynbasary Amanjol Janqulıev Uıymnyń óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosqan úlesi týraly baıandady. Onyń aıtýynsha, barlyq baǵyttar boıynsha ujymdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý búkil eýrazııalyq keńistiktegi qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń sharty bolyp tabylady.
BQPZO bas dırektory Valerıı Fedorov usynǵan «Qazaqstan reseılikter kózimen: jetistikter, problemalar, múmkindikter» atty sosıologııalyq baıandamada reseılikterdiń sońǵy bes jyldaǵy Qazaqstanǵa qarym-qatynasynyń dınamıkasy kórinis tapqan.
Onyń sózine qaraǵanda, suraý salynǵan reseılikterdiń jartysy Qazaqstandy postkeńestik elderdiń ishindegi asa tabystysy sanasa, sońǵy jyldary bul sannyń úshten birge óskeni baıqalady. Respondentterdiń 53 paıyzy Qazaqstandy eń senimdi seriktes dep esepteıdi, sondaı-aq, bul jerde sońǵy úsh jyldaǵy kúrdeli geosaıası oqıǵalarǵa qaramastan, oń serpin aıqyn ańǵarylady. Reseı azamattarynyń Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa senim reıtıngi de aıtarlyqtaı ósip, 32-den 45 paıyzǵa kóterilip otyr. Integrasııalyq úderisterge baǵa berýde reseılikterdiń 57 paıyzy Belarýspen ıntegrasııalanǵandy durys dep sanasa, 47 paıyzy Qazaqstandy ataıdy.
Reseılikterdiń baýyrlas halyq dep kimdi sanaıtyny týraly suraqqa jaýaby da adam tań qalarlyq. Qazaqtar osy reıtıngte úshtikke engen jalǵyz slavıan emes halyq bolyp tabylady. 14 paıyzdyq bul kórsetkish serbterge, polıaktar nemese bolgarlarǵa qaraǵanda (3-5 paıyz) birneshe ese kóp.
– Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynas memleketaralyq, resmı sıpatqa ǵana ıe emes, sondaı-aq halyqtar, ulttar, adamdar arasyndaǵy berik tuǵyrnamaǵa negiz qalaıdy,– deıdi osy oraıda V.Fedorov.
Reseı halyqtar dostyǵy ýnıversıtetiniń birinshi prorektory Nur Qırabaevtyń pikirinshe, osy jolǵy konferensııa Qazaqstannyń burynǵysyn oı eleginen ótkizýge jáne onyń bolashaǵyna kóz júgirtýge umtylys bolyp tabylady.
– Qazaqstannyń órkenıetti tańdaýy úlken mańyzǵa ıe,– dep atap kórsetti N.Qırabaev. – Qazaqstannyń damý jolyn túsiný úshin onyń Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Tarıh tolqynynda», «Qazaqstan joly» jáne basqa eńbekteri men týyndylaryn oqyp-úırený mańyzdy. Olar Qazaqstannyń tarıhyn, saıasaty men mádenıetin tamasha ashyp kórsetedi.
Ǵalym, sondaı-aq, Qazaqstannyń ulttyq ıdeıasynyń sheshýshi erekshelikteri – etnostyq nemese dinı ustanymyndaǵy aıyrmashylyǵyna qaramastan, barlyq azamattyń teńdigi ekenin eske salsa, bul jaıt «Máńgilik El» strategııalyq baǵdarlamasynda kórinis tapqan.
Reseı Aýyl sharýashylyǵy jáne memlekettik qyzmet akademııasynyń professory Vıacheslav Mıhaılov Qazaqstannyń ulttyq memleket qalyptastyrýda aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizgenin aıta kelip, Qazaqstan halqy Assambleıasy sekildi ınstıtýttyń róli erekshe ekenin atady.
– Qazaqstan Reseı men Batys arasyndaǵy qarama-qaıshylyqty sheshýde erekshe ról atqara alady,– dep málimdedi ǵalym. – Qazaqstan men onyń Kóshbasshysynyń bedeli osy úderiste lokomotıv bola alady.
Onyń sózine qaraǵanda, Prezıdent Nazarbaevtyń Eýrazııalyq ıntegrasııa týraly ıdeıasy postkeńestik keńistiktegi ıntegrasııaǵa ǵana emes, Shyǵys pen Batys ıntegrasııasyna baǵyttalyp otyr. Eýrazııalyq birtekitilik ıdeıasy birte-birte qazirgi zamanǵy Eýropada da «qabyldanýy» ábden múmkin, deıdi V.Mıhaılov.
MMÝ-diń Azııa jáne Afrıka elderi ınstıtýtynyń halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastar kafedrasynyń meńgerýshisi Vıtalıı Melıansev Qazaqstannyń tabystary óziniń nátıjeliligi boıynsha biregeı ekenin málimdedi. Sózine aıǵaq retinde ol mynadaı sıfrlardy mysalǵa keltirdi.
– 2015 jyly Qazaqstan baı jáne aıtarlyqtaı damyǵan elder tobyna endi, – dep habarlady ǵalym. – Sońǵy 15 jyl bederinde qarjy salý tıimdiligi Reseı men Úndistandaǵydan joǵary, osynyń ózi eldiń aıtarlyqtaı ilgeri ketkenin aıǵaqtaıdy. Ishki jalpy ónimde jınaqtalǵan ınvestısııa kólemi 1993 jylǵy 5 paıyzdan 2015 jyly 65 paıyzǵa ósti. Jıyntyq eńbek ónimdiligi týraly aıtsaq, Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy aıyrmashylyq bolmashy ǵana. Adam damýy ındeksi boıynsha Qazaqstan Reseımen teńesse, Túrkııanyń, Taıaý jáne Qıyr Shyǵys elderiniń aldyn orap tur.
Aıtylǵandaryn qorytyndylaı kele, V.Melıansev Qazaqstan tabystylyǵynyń tórt faktoryn atady. Olar: Nazarbaevtyń tıimdi kóshbasshylyǵy, bıznes júrgizý úshin qolaıly jaǵdaılar, memlekettik basqarýdyń tıimdi júıesi jáne sapaly adam áleýeti.
Plenarlyq májilis pen seksııalyq keńes sheńberlerinde ǵalymdar Qazaqstannyń tarıh tolqynyndaǵy fenomenin jan-jaqty túsindirýge árekettenip, el damýynyń zamanaýı kezeńindegi tabystarynyń syryn ashýǵa umtyldy.
Olardyń pikirlerinshe, egemen damý jyldarynda Qazaqstan básekege qabiletti ekonomıkalyq júıe qalyptastyryp, konfessııaaralyq kelisim men azamattyq tatýlyqty qamtamasyz etýdiń tıimdi modelin qura bildi, jańa astana salyp, álemdegi asa damyǵan 50 eldiń qataryna endi, eń aýqymdy «2050» Strategııasy men «100 naqty qadam: barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket» Ult josparyn júzege asyrýǵa kirisip ketti.
Konferensııaǵa qatysýshylar Qazaqstannyń iri dıplomatııalyq jeńisterge qol jetkizgenin de atap kórsetti. Sarabdal syrtqy saıasatynyń nátıjesinde respýblıka pozıtıvti jáne konstrýktıvti kún tártibi bar halyqaralyq qatynastyń jaýapkershilikti sýbektisi degen jaqsy atqa ıe boldy. Qazaqstannyń jahandyq jáne óńirlik turaqtylyqty nyǵaıtýǵa qosqan úlesi erekshe atap kórsetildi. Naqtylaı tússek, eldiń halyqaralyq eńbegin tanýdyń belgisi retinde Astanada EQYU-nyń sammıti ótkizilýi men Qazaqstannyń 2017-2018 jyldarǵa BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılanýyn aıtýǵa boldy.
Budan bólek, respýblıkanyń ıadrolyq qarýdy taratpaý úderisinde kóshbasshy bolyp tabylatyny, eýrazııalyq ıntegrasııanyń bastamashysy ári ıdeology bolyp otyrǵany, sondaı-aq Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes pen Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin shaqyrý týraly halyqaralyq bastamalary erekshe atap ótildi.
Pikirtalas barysynda sarapshylar Qazaqstan baı, tarıhı ótkeni, aıtarlyqtaı mádenı murasy jáne tań qaldyrarlyqtaı ekonomıkalyq áleýeti bar turaqty jáne tabysty memleket retinde úlgi bola alady degen ortaq pikirge keldi.