«Surtorǵaı, netken sum torǵaı» – dep zarlaıtyn kúnniń kelgeni me?

Jazylǵan jaıdyń jańǵyryǵy _______________________ Oıdy oı qozǵaıdy. Birdeńe oqyǵan soń oıyńa birdeńe túsip jatady. Alty jasymyzda mektepke baryp, qyryq eki áripti túgel tanyǵaly kitap jastanyp jatamyz. Bárin oqımyz. Onyń ishinde Marhabat Baıǵutty da. Bastapqyda: ol kisi jaza, biz oqı bastaǵanda Baıǵutov pen Oljaev edik. «Jalyn» almanaǵyna jarııalanǵan, bas keıipkeri qosalqy keıipkerimen balasynyń tilimen aıtqanda, perpendıkýlıar bolatyn alǵashqy hıkaıasynan-aq súıikti jazýshylardyń sapyna kirgen. Taǵy birde Baldyberek aýylynan shyqqan úsh dos týraly hıkaıasyna tamsandyq. Onda bas keıipker jol boıynda saýysqan atatyn. Jolaýshylar damyldaýǵa túsip jatqan avtobýstyń aldynan myltyǵyn kezep shyǵa kelip, avtokólikke soǵylyp ólgen qanattasynyń denesin shoqyp jatqan saýysqandy jalp etkizetin. Qolymyzda quzyret tursa, Memlekettik syılyqty oılanbaı beretin týyndy edi. Odan beride úlkendi-kishili qanshama shyǵarmasy bar. Tústep-túgendeýge ádebıet synshysy emespiz. Jaıaý jarystyń shańyn shyǵaryp júrgen sportshyny shtanga kóterýge qatystyra qoımaıdy ǵoı. Keıin Marhabat kókemizdiń «Egemen Qazaqstandaǵy» maqalalaryn oqyǵanda, kózimiz qyzyqqany ne, qolymyz qyshı bastaǵan. Kezinde biz jaılaǵan óris edi. О́nerde óristiń bárin birdeı menshikteı almaısyń, endi básekeles emes, tilektes bolyp qala berdik. Básekelestiń sumdyǵyn qazir jazamyz.

«ShIEM, KIM SENIŃ IEŃ?»

Surtorǵaıǵa qatysty birinshi saýal osy.

Sol Marhabat kókemiz baýyr basqan «Egemeninde» 2011 jyldyń 16 tamyzy kúni «Kúlesiń, keıde kúrsinesiń...» degen taqyryppen bir sho­ǵyr shaǵyn maqalalaryn jarııalady. Janry – etıýd. Tili jeńil. Boıaýy qanyq. О́mirden sol qalpy oıyp alǵan kórinister. Shoǵyrdyń basqy tór­teýin ezý tarta oqı saldyq. Besinshisi «Ala­qanat. Alaıaq. Alapat» dep atalady eken. Muny oqydyq ta, atyp turdyq. Deneńdi sol­qyldatqan syz­daýyǵyńdy bireý baıqamaı, biraq aıaýsyz basyp ketkendeı. Ol túbi zııan emes, paıdaǵa shyǵady. О́zińniń qolyń batpaı júrgen biteý jarań jarylyp, soqtasy aǵyp, sosyn jazylyp ketedi. Oqyrman, tipti, Marhabat aǵamyzdyń ózi teńeýi­mizdi keshirer, bizdiń biteý jara týra osy «alaqanat» bolatyn. Oqyrmanbyz dedik. Azdap jazarmanbyz. Qol­ǵa dıplom alǵaly qyzmetkermiz. Osynyń bárinen qol qalt etkende baqsha egemiz. Alma­tynyń ý-shýyn aldyńǵy, er jetken balalarǵa qaldyryp, qala irgesinde úı salǵaly beri. Baqshaǵa jumystan keıin keshki birer saǵat, qyzmetke keterge deıin erteńgi birer saǵat bar. Jeksenbide keshke deıin. Kesh – qazaqtyń áıteýir, bir toıy. Barmasań ókpeleıdi. Sebebin aıtyp «baqsha sýǵaratyn edim» deseń, masqara, galstýgine asylyp qalýy múmkin. Baqshanyń kólemi alty sotyq. Baıaǵy keńes­tik ólshem. Odan úlkenin ıgerýge ýaqyt jet­peıdi. Sonda ár qyzmetkerdiń shamasy artyq-kemi joq alty sotyq jerdi ıgerýge kelerin dál eseptegen sovet ókimeti qandaı aqyldy bolǵan. Kekegen emes, ımandaı shynymyz. Al, múıizimiz shyqsa, keńesti talaı kekep edik. Baqshaǵa mynaý aıar tirshilikten kirlep kirip, tazaryp shyǵamyz. Basqa nebir tunyq ıdeıalar keledi. Sol úshin ketpen ustaımyz. Marqum Qa­dyr aǵamyz aqyn ǵana emes, áýlıe kisi edi: Tamasha, tamasha emes biraq týys, Bir aýyq qolǵa kúrek ustamasa. Marhabat kókeniń maqalasyndaı shaǵyn baý-baqshamyzdyń ermekten keıingi keregi – kenje balalar men olarǵa teteles ósip jatqan nemereler ósirgenińdi talasyp-tarmasyp jeıdi. Negizi osy úshin-aq ósirýge bolady. Aldymen qulpynaı pisedi. Qulpynaıdan keıin – shıe. Shıeden soń kezek qyzylqatqa keledi. Jemis-jıdek ishindegi eń berekelisi. Qaraqat qy­zylqattan sál keıin pisedi. Al soltústik jaq­taǵy qorshaýdyń ishki kún kóp túser tústik beti – jappaı tańqýraı. Alǵashqy úsh jyl beri qa­raı shabýyldap, ortadaǵy qııar, pomıdor, bul­ǵar burshaǵy, baklajan, pııaz, sábiz syndy kó­kónis­tiń mazasyn ketirgen. Tańqýraı – tamy­ry óskin beretin qý. Ár jyl­da alǵashqy ekken tustan kemi bir qadam jerdi jaýlap otyrady. Aıtpaqshy, qaraqat pen tańqýraıdyń arasynda toshala pisedi. Bala kezimizdegi eń súıikti jıdegimiz. Tarbaǵataıdyń qaptalyn quraıtyn О́k­peti, Qyzyltas syndy qoınaýlary keń, ózen-bulaǵy kóp taýlarynan qaraqat, toshala, tań­qýraı, dolana, moıyl, ıtmuryn teretinbiz. Baq­sha­da toshala men qaraqattyń arasynan shyqqan býdan butanyń jeti túbi jáne bar. Bul jeýge bolmasa, tosapqa jaramaıdy. Áıteýir, jegenge tátti. Jylqynyń býdanyn bala kezden biletinbiz. Keıin jastar gazetine tilshi bolyp, tyń oblys­taryn aralaǵanda bıdaıdyń býdany týraly biraz maqala jazsaq kerek. Endi umyt bola bastaǵan Azamattyq pen Agrarlyq partııalar qosylǵanda saıasattyń býdanyn da kórgenbiz. Bizdegi býdan qojaqat pen tańqýraıdyń ara­synan shyqqan. Sondyqtan oryssha aty – «ejemalına». Munyń ákesi tańqýraı jaıyn joǵa­ryda biraz jazdyq. Sheshesi qojaqat ta bizde ósip tur. Bul býdannan keıin jemis-jıdektiń soń­ǵy kezegi – júzimde. Shyǵys jaq shetke, dýaldan bir jarym metr berirekke úsh túbin ekkenbiz. Mine, osynsha sanamalap shyqqan jemis-jıdek bizdiń balalar men nemerelerdiń aýzyna ósken qalpy tıse, shirkin. Oǵan keıingi bes jylda jaý paıda bolǵan. Ol – sonaý Shymkent­tegi Marhabat kókemizdi kúrsindirip otyrǵan alaqanat. Nemerelerimizdiń jasynda talaı taqpaq biletin edik. Sonyń biri: Shıe-shıe, shıemin, Piskende bas ıemin. Pispeı turyp tıisseń, Tilińe ýdaı tıemin. Týra sol taqpaqtaǵydaı, bizdiń baqshadaǵy shıeden júzimge deıin bas ıip, jemisin usy­nady. Biraq, ıilip turǵan jemistiń kóbin erteli-kesh álgi Marhabat aǵamyzdy kúıindirgen, kúrsindirgen alaqanat, el ishinde «afganka» atalatyn súıkimsiz surtorǵaı tonap júr!

 «QARLYǴAShYM, KETTIŃ BE?»

Surtorǵaıǵa qatysty ekinshi saýal osy.

Bizdi ornymyzdan atyp turǵyzǵan maqala­synda Marhabat kóke «Minekıińiz, shildeniń sońynda qus bazary qyzyp jatatuǵyn Qulbaı­shoqynyń baýraıyn aralap júrmiz. Kıeli sanalar kókqus, qurqyltaı, qarlyǵash, náýrizek, kepter ataýlydan túk te joq. Báriniń uıalaryn da, úılerin de, qýystaryn da alaqanat, qońyr­qoshqyl qus jaılap alǵan» dep jazady. Sosyn «Toq­sanynshy jyldardyń sońyna taman Ty­nymbaı Nurmaǵambetuly men Júsipbek Qor­ǵas­bek syndy sýretkerlerimiz osy qaskóı qus týraly keremet ári qorqynyshty kórkem áńgimeler jazǵan-tuǵyn... Júsipbek pen Ty­nymbaı jazǵaly bergi kezeńde burynǵydan da beter jetilip, óńdene, ózgere túsken» depti. Jet­peı turǵany Muhtar Maǵaýın shyǵar. Kezzep tumsyǵynan kespirsiz tyrnaǵyna deıin qustan túk qaldyrmaı sıpattasa; beridegi ja­zyqsyz týysy boztorǵaıdan arydaǵy ázir qamsyz aǵaıyny kepterge deıingi jeti atasyn túgendese; biz sııaqty bir baqshanyń qor­sha­ýynda qalmaı tutas ultqa ákelgen zalaldaryn sanamalasa – ashyp turǵan jaraǵa kilegeı jaǵyp bergendeı rıza bolyp qalar edik. Átteń! Don men Dýnaıdan ári asyp ketken aǵamyzdyń álde jekemenshik baqshasy joq, álde budan góri bulty qalyń ulystyq taqyryptardan qoly tımeı jatyr-aý, sondyqtan ózimizdiń tyr­banýymyzǵa týra keledi. Tyrbandyq. Aldymen ala tańnan kórinetin qaraqshy qoıdyq. Bala kezimizde Aqsýattyń shet jaǵyna baqsha salatyn nemister sóıtetin. Ol kezdegi qustar qaraqshydan qoryqqan shyǵar, al ala­qanatyńyz tús aýa qaraqshynyń basyna qonyp otyrdy! Sovettermen soǵys kezinde taǵy bir aerodromǵa ıe bolǵan fashısterden kem masaırasa, káne. О́zimizge uqsatyp jasaǵan, birkıer demesek te, ıyqqa ilýge jaraıtyn kıimimizdi kıgizip qoıǵan qaraqshynyń qaýqary jarty kúnnen aspady. Ekinshi joly tas laqtyryp qýmaq boldyq. Atqan tasymyz olardyń bizden qashyp qonaq­taıtyn bıik aǵashtyń basyna jetpedi. Ol daraq alty sotyqtyń batys jaq shetinde ósetin. Tús aýa kóleńkesi búkil baqshany jaýyp turatyn bolǵan soń birneshe jyl buryn qabyǵyn baltamen qy­ryp, súregin jarty metrdeı jalańashtap tas­taǵanbyz. Kánigi kórshilerdiń keńesi ras eken. Qýrady. Baqsha menshigimiz bolsa da yń­ǵaısyz­dandyq. Qaraaǵashtyń bodaýyna syrtqa, kóshe jaq betke bes túp tut, úsh túp qaıyń, ony qorshap toǵyz túp tal ektik. Jaýyn tyıylǵan maýsymnan bastap on kún saıyn sýǵaryp júr­dik. Tut pen qaıyńdy tamyr turmaq, bir kúbi bolar týǵan topyraǵymen otyrǵyzdyq. Taldy egý ońaı, bajamyzdyń kúrek pen aıyrǵa sap bolar dep ósirip otyrǵanynan ilgeride bir metrden kesip alyp, qaraqattyń shyǵys jaǵyna qaǵa salǵanbyz. Olar úsh jazda kóleńkeli nýǵa aınalǵan. Endi sodan jáne kesip, baqsha syr­tyna qaqtyq. Ras, ekeýin mal aıdaǵandar sýy­ryp alypty, oqa emes, basqa jeteýi jaıqalyp ketti. Taǵy birde úsh qaıyńnyń birin áldekim ortan belinen syndyrdy. О́kinishti edi, basqa butaǵy belsene shyǵyp, baıǵus ósip ketti. Al, taǵdyry tarazynyń ekinshi tabaǵynda qalǵan qýraǵan dáý qaraaǵashty jappaı «afganka» jaılapty. Bizden úrikkende sonda jınalady. О́zderi bir partııaly parlamentteı uıym­shyl. Shurqyrasyp jatyp, tómenge qaraı sań­ǵytady. Jartysy topyrlap bizdiń jerge túsip, jartysy batys jaq kórshiniń jazǵy shatyryna tıip, tyr­syldap jatqany. Bizdiń shepten bom­bylaýǵa ushyraıtyn – toǵyz qatar qulpy­naıdyń shetki eki qatarynyń etegi, shamamen on­shaqty túp; qulpy­naıdyń qalamshalaryn shektep turǵan temir qalqannyń jıegindegi «tún hanshaıymy» atty bir túp gúlge qalqa bol­syn dep egilgen, balalar «palma» ataıtyn, anyq aty belgisiz, japyraǵy jaıylǵan qol­shatyrdaı jalpaq, jýan sabaǵy tobylǵyǵa uqsas kúreń, ushyndaǵy shoǵyr túıin­deri arsha­nyń qylqanyn eske salatyn, ondaǵy shaǵyn kúlteli qyzyl gúlderi qońyz tárizdes úsh sándik ósimdiktiń ekeýi; sosyn jylda basqalardy ashy etip jibermesin dep baqshanyń shetine egiletin bes ashy qyzyl buryshtyń eki túbi. Maıdan komandıriniń «donesenıesi» osylaı bolar, bilem. «Afgankamen» aıaýsyz urys júrgizip jat­qanda amalsyz áskerı termınge júginesiń. Kúni boıy shıe jegen qustyń sańǵyryǵy qysymmen atylyp shyǵatyndyqtan sándik ósimdiktiń jalpaq japyraqtary shurq tesik, jaǵal-jaǵal. Túsken daǵyn sýmen jýarmyz-aý, al japy­raqtyń tesigin qaıtyp jamap berersiń?! Sóıtip, qaraaǵashtyń basyna laqtyrǵan tasyń jetpeıdi, al qarsylasyń sańǵytqan shıe­niń súıegi baıqamasań kózińdi shyǵarýy múmkin. Baqshany urlaıtyny az bolǵandaı. Sosyn jazýshy Tanash Dáýrenbekov marqum­nyń erterekte qolymyzǵa tıgen «Syr bala­lary» atty kitabynda eginge tıisken torǵaı­lardy saqpannyń tasymen atatyny eske tústi. Álginde tilge tıek bolǵan Qadyr aǵanyń saq­panmen torǵaıdy kózdep, terezeni qıratqan bala týraly óleńi bar edi: Balalardyń sóz dese Tili qyshyp turmaı ma? Terezeni kózdeseń Tıer dedi torǵaıǵa. Qosh, bala kezinde tentekteý bolǵan baldy­zymyzǵa saqpan, ıaǵnı rogatka jasattyq. Endi tas jetetin boldy. Átteń, japyraqsyz qalsa da butaqtary bar aǵashta kedergi kóp eken, tımeıdi. Analar shur-shur etip ushyp ketedi. Biraq, qalaı biz úıge qaıtamyz, solaı baqshaǵa úımeleıdi. Taǵy qaıtpek kerek? Tuzaq. Baıaǵyda ákelerimiz attyń qylynan ja­sa­ǵan tuzaqpen kekilikti jypyrlatyp ustaı­tyndary týraly aıtqandary este. Kórshimiz ál-aýqatty kisi, alpys-jetpis jylqy baılaıdy. Áıeli bizdiń elden eken, jezdeligin kóldeneń tar­typ atqorasyna kirip, jýas degen bıeniń quıryǵynan uzyn qyldy julyp aldyq. Tuzaq quryldy. Bir ýaqytta qulpynaıdyń ústi apyr-topyr bolǵanyn kórip, júgirdik. Biz barǵansha jabylyp tuzaqty tumsyqtarymen qyrqyp, kepilge kete jazdaǵan týystaryn qutqaryp alypty. Endi bári qaraaǵashtyń basynda sońǵy jańalyqty talqylap jatyr. Qaqpan. Bar edi. Úıge áldeqalaı qańǵalaq­tap kirip ketken jalǵyz tyshqandy ustap bergeli kereksiz jatqan. Alyp shyǵyp ortasyna shıeniń qyp-qyzyl dánin salyp, ashyqtaý tusqa quryp tastadyq. Tústi. Bireýi. Basqasy qorqyp ushqan ne, bul joly da kómekke keldi. Ekeýi anany eki qanatynan tart­qylasa, úsh-tórteýi qaqpannyń júzin tumsyqpen urǵylap jatyr. Biraq, plastmassa qaqpan attyń qyly emes, jibermedi. Sóıtip, tiri bireýi qolǵa tústi. Muny basqalarǵa úlgi bolsyn dep, baıaǵy qaraq­shymyzdyń basyna ildik. Ejelgi Qytaıda ma, Parsyda ma, basqa jurtty shoshytý úshin kóte­rilisshilerdi kósheniń kórneki jerine darǵa asyp qoıatyn. Baqshamyzda ózimiz – ımperator, qalǵan qus qoryqsyn dedik. Atasynyń basy. Jarty kúnnen soń «afgankanyń» shabýyly qaıta bastaldy. Buryn­ǵydan óshpendilikpen tıisetin boldy. Páleler tuzaq pen qaqpanǵa jola­maıdy. Al alty sotyqtyń ár sharshy santımetrine qaqpan men tuzaq qurý múmkin emes. Anaý, aldymen qaqpanǵa túsip, sońynan darǵa asylǵan sorlynyń sasyp, qurttaı bastaǵan denesin ózimiz qurttyq. Endigi amal – mysyq. Qańǵyp júrgen jerinen sylap-sıpap baqshaǵa jiberdik. «Kóshede júrgen paqyrdy, Ákim bol dep shaqyrdy». Umytpasaq, Áýezov teatry osyndaı atpen qoıylym kórse­tetin. Sonyń keri boldy da shyqty. Bastapqyda úırensin dep sút, sosyn dúkennen «Vıskas» berip baýlydyq. Jersindi. Egeýquıryq ustap alǵanyn kórdik. Urǵashy eken, sol baqshada týdy. Ekeýi ózine tartqan kókshýlan, biri sirá, erkek mysyqqa tartsa kerek, qap-qara úsh marǵaý paıda boldy. Balalar qaıta sút tasydy. Átteń, bul mysyq baqshany «afgankadan» qorǵaý ornyna búkil áýletimen bas saýǵalaǵany. Qalaı mysyq ashyq tusqa shyǵady, surtorǵaılar shurqyrasyp soǵan shúıiledi. Mynada esh qaıran joq, kúndiz baspalap balalarymen qaraqat ishinde jatady. Qaraqatty sýǵarǵanda tańqýraıdyń arasyna kiredi. Tek baqshaǵa bireý baryp, surtorǵaı shurqyrap ushyp ketken soń aıaqqa oratylady. Solaı, mysyq jeńildi. Jeńimpaz «afganka» aǵash nemese sym basynda «mııaýlap» mazaq­taǵanda mysyqqa jer basyp júrý qıyn shyǵar dedik. Basqa kúres quraly qalmaǵan biz de jeńildik. Tóńirekke qarasaq, aldymen adam emes, qarlyǵash jeńilipti. Alǵash úı salǵan jyl­dary­myzda eki, odan tórt qarlyǵash uıa salǵan. Qadyrdyń: Qusbegi qarttar kóp munda Qumarlyǵy áli qanbaǵan. Qazaqtyń úıi joq munda Qarlyǵash uıa salmaǵan, – degen óleń joldary aspanǵa jat jerlik basqynshy jetpegen mamyrajaı jyldardy sıpattaıtyn. Qazir mańaıda emge qarlyǵash joq. Quıqyljyǵan daýysy, aldyńdy oraı aınalyp ushqany qandaı edi. Saǵynasyń. Onyń uıasyn «afganka» tartyp alǵan. Qarlyǵashym, keldiń be, Qarshyǵadan saýmysyń? Aman-esen jettiń be, Aıyrquıryq naý qusym, – deıtin Muqaǵalı jaryqtyq. Endi Maral­taı­larǵa qarlyǵashty joqtap jyrlaý qalǵan shyǵar. Aıtpaqshy, birneshe jyl buryn kókek shaqy­ratyn. Kóktem saıyn. Daýysy tamasha edi. Qazir ol da bezip ketip, jaıly mekeninde turpaty usqyn­syz, jaýyz ekeni bolmysynan baıqalatyn basqynshy qus bezdeńdep júr. Erte keletin qaratorǵaı da kórinbeıdi. Múlde. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda áleý­met­shil bolǵan, keıingi zobalań kezderinde zert­teýshiler «aǵartýshy» degen topqa qosyp biraz óleńderin repressııadan saqtaǵan aqy­nymyzdyń ǵajap týyndysynyń biri: Boztorǵaı zorlyq kórip turymtaıdan, Taıanysh taba almapty qyrdan-oıdan. Bolypty zaryn aıtpaq, muńyn shashpaq Qyrǵıdy jolyqtyryp kórse qaıdan, – dep bastalatyn. Arada týra bir ǵasyr ótti, aqyn jyry qoǵamdaǵy jaǵdaıdy sıpattaýda áli kúnge ózekti bolsa da, mysal retińde keltirgen oqıǵasy múlde basqasha qalyptasty. Bul zamanda boztorǵaı turymtaıdan emes, Aýǵan taýlarynan aýyp kelgen surtorǵaıdan zorlyq kórip júr. Jeńilgenniń jáne biri – bábisek. Syǵan qa­tynnyń beldemshelerindeı túri álem-jálem, ba­synda jelkildegen aıdary bar erekshe qus edi. Uıasy múńkip turatyndyqtan, el ishinde ony «sasyq kókek» dep ataıdy. Jaǵymsyz ıis shyǵa­ratyny – qorǵanystyń bir túri. Jyrt­qysh qus, júgirgen ań, jorǵalaǵan jylan betteı almaıdy. Tumyldyryq taqpasań, uıadaǵy balapanyn kóre almaısyń. Sol bábisektiń uıasyn tartyp alǵan «afgankaǵa» ne daýa?! Bul sumpaıy tipti, sasyq ıisten shimirikpeıdi eken. Bábisek, qaratorǵaı, kókek, qarlyǵashty adalap bitken surtorǵaıǵa ázirge saýysqan tózip tur. Ol da súıkimdi qus emes, biraq my­nanyń qasynda «aınalaıyn» degiń keledi. Baıqa­ǵanymyz, myna zalym básekede saýys­qan­nyń ózin yǵystyryp shyǵatyn sııaqty. Birde jumysqa ketýge kıinip jatyp syrtqa kóz salǵanbyz. Aldynda ǵana ıtke tamaq quıǵanbyz. Bizdiń ıt ydystaǵy tamaqtyń ishindegi súıekti bólek shyǵaryp qoıady. Aldymen tamaqty jalap-juqtap jep, sosyn súıekti asyqpaı kemiredi. Onyń da óz tártibi bar. Súıekti yńǵaıly jerge kóldeneń salady. Ústine juqqan tamaqty jaqsy­lap jalaıdy. Qalǵan-qutqan sińir, shandyryn tazalap jeıdi. Sosyn eki aıaqpen basyp alyp, kemiredi-aı kelip. Týra óziń mújip jatqandaı qarap turyp rahattanasyń. Bul joly baqshadaǵynyń bárin taýysqan «afgankanyń» endi ıttiń tamaǵyna ortaqtasqysy kelgenin baı­qadyq. Jalǵyz emes, qasynda básekelesi saýys­qan bar. Aldyndaǵy tamaqtan aırylatyn bizdiń ıt te aljyǵan emes, eki-aq ret qar basqan jas tóbet. Bir kózi ydystaǵy tamaqta bolsa, ekinshi kózi yńǵalap qoıǵan súıekte. Bireý-mireý súıekke jaqyndasa, tamaqty tastap ars ete qalmaq. Jumystan on-on bes mınýt keshiksek te, myna básekeni baqylaý kerek boldy. Aqyry saýysqan bul jerden nápaqa tappaı, ıtten qorqyp ushyp ketti. Al myna surqııa qaıtti deısiz? Pyr etip súıekke ushyp bardy. It ars etip solaı qaraı sekirgende keri serpilip, ydystaǵy tamaqty bir shoqyp úlgerdi. It oralyp ydysqa bas qoıǵansha dýal ústinde baqy­lap turdy. Sosyn jańaǵy áreketti qaı­talap, ydystan jáne bir shoqyp úlgerdi. Búıte berse Marhabat kókeniń «alaqanat alaıaǵy» baqshany tonaǵandy qoıyp, ıtimizdiń ózin ash qaldyrǵandaı-aý.

«О́ZBEGIM, QANShA SUMDY KО́ZDEDIŃ?»

Surtorǵaıǵa qatysty úshinshi saýal osy.

Baqshaǵa jaýdaı tıip jatqan bul qustyń ǵylymdaǵy aty – maına. Áý bastaǵy tarıhı otany – Bırma, Úndistan. Álgi bizdiń tań aldynda atamekenin ańsap shaqyratyn taýyqpen jerles. Keıin berirektegi Aýǵanstanǵa deıin irge keńeıtken. Aýyzeki tilde «afganka» delinetini sodan. Qara­torǵaı tuqymdas. Bir patshadan taraǵan urpaq­tardyń bir-birin yǵystyrǵany jaıynda tarıhta kóp aıtylady, mynaý sonyń qus patshalyǵyndaǵy kórinisi. О́zin ǵalymdar jándiktiń sınantropty túrine jatqyzady. Onysy – adamnyń mańaıynda ómir súredi degendi bildiredi. Taraqanyń men egeýquıryǵyń da sondaı. Qusta: kógershin, qaratorǵaı, qarlyǵash sınantropty. Uzaq jyl Aýǵanstandy jaılaǵan soń Ámýda­rııadan ushyp ótip, ózbek, tájik taýlaryna jetipti. Esterińizde bolsa, Temirhan Medetbektiń: Shekarany bilmeıdi Shekaradaǵy torǵaılar, – degen óleńi bolǵan. Aqynnyń aıtqanynda esh jalǵandyq joq, jetpisinshi jyldary maına keńestik shekarany moıyndamaı, bergi betke ushyp keldi. Bastapqyda az-mazy. Al Sovet Odaǵy óz-ózimen jatqan Aýǵanstanǵa basyp kirip, joıqyn soǵys bastalǵanda beıbit halyq Pákstan jaqqa qaraı aýsa, myna qustar kerisinshe soltústik jaqqa aýady. Osylaı kelip qalǵan maınany zertteýge Ortalyq qarjy da bólgizgen. Odaq ydyraǵan soń, zertteý toqtady, onyń nátıjesi Máskeýde qaldy, bizge belgisiz. Al, Aýǵanstanda soǵys toqtamady, endi basqa jatjerlikter onda basqa tártip ornatpaq. Maına bolsa bul kezde О́zbekstan men Qyrǵyzstanda óz soǵysyn júrgizip jatqan. Basqa qustarmen arada. Tegi torǵaı bolǵan soń maına jyrtqyshtar qataryna jatpaıdy. Munyki – aldap, jasqap jemin buryn jep ketý, uıasyna beımezgil kirip, jumyrt­qalaryn jaryp tastaý, sol uıany bosatpaı qoıý. Osy áreketter arqyly kúshi ózimen shamalas, biraq ımek tumsyǵy men ótkir tyrnaǵy joq qanat­tastardy yǵystyrý. Tabıǵatta bir jerdi turaqty mekendeıtin jándiktiń kelesi jerge barýyna keıde adamdar kináli. Kartop egetinderdiń túngi uıqysyn tórt bóletin Kolorado qońyzynyń atamekeni – AQSh-tyń basqa shtaty edi. Ol áldebir shóp tuqymymen Koloradoǵa barǵan soń úırenshikti azyǵy tabyl­maı, kartoptyń japyraǵyn jeýge úırenedi. Sol qaptalǵan kartoppen muhıt kóktep Eýropadan bir-aq shyǵady. Azııaǵa endi jyl saıyn jyljı ushyp otyryp jetip alǵany anyq. Sol sııaqty «amerı­kalyq» atalǵan taraqandy «Mosfılm» kınos­týdııasy AQSh-tan dekorasııaǵa mebel ákelemiz dep Máskeýge taratty. Nemese ıtti Avstralııaǵa alǵash otarlaýshylar alyp bardy. Basynda paıdasy bolmasa zııany joq úıdiń ıti. Keıin birnesheýiniń ıeleri soǵysta ólip, buralqy kúıge tústi. Keń daladan azyq tapty. О́sti-óndi. Sosyn qaltaly ańdardy qan qaqsatqan Dıngo atty jabaıy ıt tuqymy bolyp shyǵa keldi. О́ıtkeni, ońasha qurylyqta oǵan básekeles azýly ań joq edi. Mysal kóp, biraq taǵylym az. Jándikterdiń adam aralaspaı-aq kóship júrýi de kezdesedi, ol – tabıǵı qubylys. Olardyń sany bir aımaqta shekten tys kóbeıgen soń jańa qonystar qajet. Mysaldy alystan izdemeı-aq qara shegirtkeni alyńyz. Bir jerdi jaıpap kelesi aımaqqa tutasa aýyp jatpaı ma. Aıtpaqshy, maınanyń qasıeti – osy qara shegirtkeni jeıdi. Sol úshin onyń aýyl sharýashylyǵyna paıdasy kóp deýshiler bar. Maınanyń aýyl sharýashylyǵyna paıdasy kóp bolsa, jermen kún kórip otyrǵan О́zbekstan ony qyryp tastaýǵa sheshim qabyldar ma. Bizde baqsha ermektik deńgeıde bolsa, ózbek dıqanynyń baqshasy – kúnkóris kózi. 2003 jyly О́zbekstanda úkimet sheshimimen «maına» qusyn tabıǵattan shekteý tártibi bekitildi. Onyń aldynda Tashkent hokımııatynda jınalys ótedi. О́zbekstandyq áriptesimiz, telejýrnalıst Ábdımýmın Ábdi­sama­tovtyń aıtýynsha, shıe jınalatyn tus eken. Jınalysta sóıleýshiler jatjerlik qustyń shıe baýlarynan túk qaldyrmaǵanyna shaǵymdanady. Hokımııat halyq sózin úkimetke jetkizedi. Úkimet «qyrý kerek» degen qatal sheshimge keledi. Bir ańshylyq maýsymda 952 myń qus atylýy kerek. «Bul – respýblıkany jaýlap alǵan 1 mıllıon 360 myń maınanyń jetpis paıyzy» dep kór­setiledi atalmysh qujatta. Tashkenttegi ǵalymdar bolsa, úkimettiń qolyndaǵy derek dál emes, el astanasynyń ózin úsh mıllıon «afganka» mekendeıdi desedi. Maınanyń shıe, júzim jáne basqa jemisterge jaýdaı tıgeni az bolǵandaı, О́zbekstandaǵy jabaıy qustar arasalmaǵyn óz paıdasyna kúrt ózgertkeni osy májiliste sóz bolǵan. Samarqand memlekettik ýnıversıteti bıologııa fakýltetiniń dosenti Sámen Fýndýkchıevtiń aıtýynsha, budan ondaǵan jyl buryn respýblıkada qustyń 31 túri joıylý aldynda tursa, endi ol shekke 48 qus jetipti. Buǵan adam áreketimen qatar maınanyń qaptap ketýi sebep boldy deıdi ǵalym. Osy aımaqtaǵy halyqtar jumaq qusy sa­naıtyn kókqusty, jazyǵy joq japalaqty qurtyp jibergen maına kórinedi. Keıbir derekterge qaraǵanda maınany atý úkimet sheshimine deıin-aq qolǵa alynǵan. El prezıdentiniń Dúrmendegi rezıdensııasyna osy qustardan kelgen zardaptan soń oqqaǵarlar atshaptyrym jerdegi rezıdensııa aınalasyn «afgankalardan» alastaýdy bastaǵan. Buryn ańshylar maınany atpaıtyn, óıtkeni, ólekse jep, qoqystan tamaq tabatyndyqtan, eti adal qus emes. Endi jaǵdaı ózgerdi. Maınany qyrý úshin О́zbekstan úkimeti Reseıden jarty mıllıon patron satyp aldy. Keńes Odaǵy tara­ǵaly О́zbekstannyń 12-inshi kalıbrli patron ákelip otyrǵany osy. Bul – qus atatyn bytyra myltyqtyń patrony. Qazaqtyń «eki úıge – bir kóseý» degen jumbaǵy bolatyn. Sol aıtpaqshy, eki qusqa – bir patron. Eki jup aıaǵyn ákeseń bir patron alasyń. Bytyramen birden tórteýin túsirseń, bir patron únemdeısiń. Maınany qyrý respýb­lıkanyń Ańshylar men balyqshylar oda­ǵyna mindetteldi. Qus atatyndarǵa patron berilgenmen, jalaqy joq. Onyń esesine maınanyń bes júz aıaǵyn tapsyrsań, ańshylyq joldamasy jeńildik­pen beriledi. Myń qustyń aıaqtaryn ótkizgender úshin ańshylyq maýsym aqysyz. Ereje boıynsha maınany qalaǵa bir shaqyrym, basqa eldimekenderge úsh júz metr jaqyn jerden atýǵa bolmaıdy. Araq ishken, esirtkige eltigen adamdardyń qusty atýyna tyıym salynǵan. – Kezinde О́zbekstanda bul qustyń balapanyn Aýǵan jaqtan arnaıy tormen alyp ketip, shaıhanalarda ustaǵan, – deıdi Ábdımýmın áriptesimiz. – Shaıhanaǵa bireý bas suqsa, surtorǵaı «qo­ja­ıyn, mehman keldi» dep ózbekshe saıraǵan. Ony tyńdamaqqa sháıhanaǵa kelýshiler kóp bolatyn. Sóıtip maına bir kezde qurmetke de ıe bolǵan deńiz. Aıtty ne, aıtpady ne, «afganka» yrǵyn qyr­ǵynǵa ushyrady. Birer jyldan keıin ózbektiń shıe, júzimi qaıta jaıqaldy. Joq jerden pálege ushy­raǵan surtorǵaıdyń tuqymy bolsa, endi О́zbek­stannan ótip Qyrǵyzstan men Qazaqstandy jaılaýǵa kóshti. Biraq О́zbekstanda múlde taýsyl­ǵan joq. О́ıtkeni, bul qus bir jazda ... úsh ret uıa basady. Ár joly kemi alty-jeti balapannan. Bul qus bizdiń úıdiń shatyryn da mekendeıdi. О́zderi eshqashan aǵashqa uıa salyp áýrege túspeıdi. Qýysqa, inge, bóreneniń basyna, sosyn basqa qustardan tartyp alǵan daıyn uıalarǵa jumyrtqa basady. Qansha jerden qııanatyna ushyrasaq ta shatyrdaǵy uıasyn buzýǵa dátimiz barmaǵan. Shamamen qyryq kúnde bir ret balapandaryn baýlyp jatqany. Sonda erte kóktemde ekeý bolyp kelgen qus qońyr kúzde jıyrma bolyp qaıtady. Japa­laq, bábisek, kókqus, qaratorǵaı, kókek, qarly­ǵashta mundaı ósim joqtyqtan olar yǵysyp jatyr. Tabıǵatta on ese ósimtaldyq taraqan men egeý­quıryqqa tán. Demek, adam neǵurlym qyrsa, olar soǵurlym shyǵynnyń ornyn toltyrýǵa tyrysady. Qyrǵyzdardyń da alaqanatqa qarsy amaly joq. Jalalabad oblysynda «afgankany» atýǵa nıettengen eken, biraq aımaqtaǵy myltyq daýysy onsyz da setinep turǵan tynyshtyqty buzady dep, úkimet ruqsat etpeıdi. Qusqa emes, atystan qajy­ǵan halyqqa jany ashyǵandyq shyǵar. Qyrǵyz Ulttyq ǵylym akademııasy Bıologııa-topyraqtaný ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Anatolıı Onıshenko Ferǵana alqa­bynan bastalǵan maınanyń shabýyly Naryn, Shý men Ystyqkóldi tolyq jaýlap alýmen tynǵanyn aıtady. Bul qus taýlardyń eki jarym myń metr bıiktigine deıin mekendeıdi. Demek jazyqtaǵy biz sanamalaǵan qustarmen birge taýdaǵy shaqshaqaı, qurqyltaı da sorlap jatqany daýsyz. Qazaqta «qurqyltaıdyń uıasyndaı» degen ádemi teńeý bola­tyn. Ras, onyń uıasyna myna basqynshy syıa qoımaıdy. Biraq, qurqyltaı quryǵan soń onyń uıasy tozady, joǵalady. Joǵalǵan quspen birge qazaqtyń tamasha sóz tirkesi kelmeske ketedi. Ne amalyń bar? Marhabat kókemizdiń maqalasy: «Búginde bular bulbulsha saıraıdy, qaratorǵaı men qarlyǵash sekildenip quıqyljyta ándetedi, náýrizekke uqsap «sút-súıt, sút-súıt» dep qoıady. Ásirelep, nemese ázildep otyrǵan joqpyz. Shyndyǵy osylaı» dep aıaqtalǵan edi. Biz de «afganka» týraly eshteńeni ásirelemeı, eshkimge ázildemeı kórgenimiz ben estigenimizdi jazyp shyqtyq. Bul jazǵanymyzdy saıajaıdaǵy baý-baqsha­synyń jemisin terip jeı almaı, ashynǵan adam­nyń apshyǵanyna balamasańyz deımin, aǵaıyn. Baý-baqsha degen eń aldymen jan azyǵy. «Qora­m­sa taýlar qorshaǵan qala qapyryq, qapyryq qala jatady samal shaqyryp» dep Keńshilik aqyn aıtatyn Almatynyń kók tútinge kómilgen kóshelerinen qajyǵanda taý baýraıyna qashyp shyǵyp, jan saýǵalaıtyn meken. Ondaǵy jemis-jıdek te bárinen buryn oı eńbegi men dene eńbegin jaras­tyrýǵa degen jantalasymyz­dyń jemisi.  Qysqasy, azyq-túligimiz alaqanat­qa qa­rap turǵan joq qazirshe. Biraq... Biraq, osyndaı alaıaq jaratylys­tyń – qanypezer qustyń keıingi kezde aıy ońynan týyp, álemniń bir elinen keıin bir elin jaılap bara jatqany oılandyrmaı qoımaıdy. Nege?! Nege osyndaılardyń joly bolyp bara jatyr myna dúnıede?

Qaınar OLJAI, Qazaqstan – Pákstan – Aýǵanstan – О́zbekstan – Qyrǵyz Respýblıkasy.