Akademık Tóregeldi Sharmanov: «Bıe súti ónimderin ulttyq brendke aınaldyrýdy borysh sanaımyn»

Búginde elimizdiń  bilimi men ǵylymy salasynda ınnovasııalyq tyń jańalyqtarǵa jol  ashylyp jáne olardyń naqty ómirde qoldanys tabýy qýantady. Máselen, barshaǵa  belgili Qazaq taǵamtaný akademııasy 2016 jyly Almaty qalasynda bıe súti negizinde ónimder shyǵaratyn «Ulytaý» salamatty taǵamtaný ortalyǵyn ashyp, densaýlyqqa asa paıdaly, álemde tuńǵysh ret bıe súti negizinde ázirlenetin  ınnovasııalyq ónimderdi jappaı tutynýǵa usyndy. Osyndaı asa tyń jańalyqtyń avtory, bıe sútiniń paıdasy jóninde asa qyzyqty, jańa ǵylymı maǵlumattar berýden jalyqpaıtyn, jalpy, jylqy eti men bıe sútin dáripteýdi naǵyz patrıottyq rýhqa balaıtyn densaýlyq saqtaý salasynyń maıtalmany, Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti Tóregeldi  ShARMANOVTY áńgimege tartqan edik.  – Tóregeldi Sharmanuly, sizdiń elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyna qosqan úlesińiz orasan. 1978 jyly Almatyda alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq járdem boıynsha DDU halyqaralyq konferensııasyn ótkizýdegi eren eńbegińiz barsha adamzatqa aıan. Siz qoǵamda udaıy tyń ǵylymı jańalyqtardyń jar­shysy bolyp kelesiz. Qazirgi tańdaǵy osyndaı ónegeli isińizdiń biri – bıe súti negizindegi ónimderdi shyǵarý. Sonymen qatar, bul elimizde jyl­qy sharýashylyǵyn damytýǵa serpin beretin berekeli is bolmaq. Áńgimemizdi osy tustan bastap órbitsek. – Keń dalamyzda 1917 jyldarǵa deıin 10 mıllıonnan astam jylqy basy jaıylyp, ósip-óngen. Keńes ýaqytynda jylqy sharýashylyǵymen aınalysatyn kolhoz-sovhozdar boldy, biraq, sonda da  halyqty jappaı osy túlik ónimderimen qamtamasyz etý aıtarlyqtaı bolmady. Kóbinese jylqyny árkim jeke sharýashylyǵynda ósirip, ónimin óz suranysyna ǵana jaratyp, tutyndy. О́kinishke qaraı, qazir elimizdiń aýmaǵynda 2 mıllıondaı jylqy basy qalǵan, onyń ózi kóbinese shaǵyn fer­merlik qojalyqtardyń  úlesinde. Son­dyqtan, qazirgi tańda jylqy basyn molaıtý elimizdiń bolashaǵy úshin Úkime­timiz jýyrda qolǵa alýǵa tıis ma­ńyz­dy is bolmaq. Sebebi, bıe sútiniń ulty­myz­dyń áleýetine qosatyn úlesi orasan, oǵan bizdiń Qazaq taǵamtaný akademııasynyń kóp jyldar boıy júr­gizgen ǵylymı zertteýleri dálel. Osy ǵylymı-zertteý jumystarynyń ba­ry­synda biz bıe sútiniń tereń syrlaryna boılap, osy ýaqytqa deıin qupııa bolyp kelgen tustaryn zerttep, tyń jańa­lyqtar ashyp, bıe sútiniń negizinde tarıhta tuńǵysh ret jańa ónimderdi ómirge ákeldik. Bul istiń el aýqymynda óris alýy úshin asyl shıkizat – bıe sútiniń kólemi mol bolýy shart, demek, elimizdegi jylqy sharýashylyǵyn órkendetip, qanat jaıǵyzý arqyly,   aýyldaǵy isker azamattardyń, memlekettiń qoldaýymen bıe sútin óndirý isi, sonymen qatar, bıe sútinen óndiretin ónimderimizdiń kólemi aıtarlyqtaı dárejege jetedi degen senimdemin. Árıne, bıe sútin óndirý – kúrdeli úrdis, bıe sútiniń názik tabıǵatyna saı saqtaý tártibin qatań qadaǵalaý qajet, sondyqtan, onyń sapasyna qoıy­latyn talaptyń deńgeıi bıik. Biz búginde Almaty mańyndaǵy fermer­lik qojalyqtarda mehanıkalyq saýý tásilimen alynatyn, sapaly  bıe sútin zerthana jaǵdaıynda tekserýden ótki­zý arqyly iriktedik, osy fermerlik qoja­lyqtarmen kelisimshartqa otyryp, jan-jaqty jumystar atqarýdamyz. – Iá, sizdiń ulttyq ónimderdi sonaý keńestik kezeńnen beri dárip­tep, aınalysyp kele jat­qa­nyńyz bar­shaǵa belgili ǵoı... – Onyń durys. Máselen,  ótken ǵa­syrdyń 70-shi jyldaryn­da biz asqazan-ishek jolda­ry­nyń aýrýlaryna shal­dyqqan naý­qas­tar­dy qymyzben, saýmalmen, shubatpen emdeý úshin arnaıy klınıka uıymdastyryp, olar jaqsy nátıjeler berip edi. Keńes zamanynyń qatal zańy bul eń­be­gi­mizge «ultshyldyq» aıybyn taǵyp, klınıkamyzdy jaýyp, ózimdi jumystan qýdalady. Bul elden jyraq ketýime týra ke­lip, úsh jyl boıy Máskeýde turý­ǵa májbúr bolǵan kezim edi. Sol se­bep­ti bastaǵan ıgi isimiz  ilgeri bas­­pady. Endi qazirgi egemendik al­­ǵan elimizde, erkindikke ıe bolyp otyrǵan shaǵymyzda armandap júrgen ári barshaǵa paıdaly, kóp­tegen aýrýlarǵa shıpaly isimizdi qol­ǵa alyp, kózdegen maqsatymyzǵa jet­pek oıymyz bar. Búginde bıe súti men qymyzdy asqa­zan-ishek joldary men ókpe aýrýlaryn emdeýde tabysty qoldanýdyń kóp­tegen mysaldary bar, jeke sharýa­shylyqtarda ázirlenetin qy­myz ben saýmaldy shıpajaılarda usyný jıi kezdesedi. De­gen­men, bıe sútin qoldanýdyń kóp ǵa­syrl­yq tarıhynan baıqalatyndaı, osy kúnge deıin qymyzdan basqa ónimder ázir­lenbegen edi, mysaly, sıyr sútinen daıyndalatyn aıran, prostokvasha, ıogýrt, súzbe sekildi. – Bıe súti negizindegi ónimderdi ázir­l­eýge sebep bolǵan qandaı al­ǵy­shart­tar­dy atar edińiz? – Búginde planetamyz qartaıý ústinde dep aıtýǵa bolady. Týý kór­setkishteri azaıǵan. Halyqtyń qartaıýy túrli jyldamdyqpen ótýde, osyǵan baılanysty aýrýshańdyq artý ústinde. Jas ulǵaıǵan saıyn sozylmaly aýrýlardyń sany artady. Kárilik – álemdegi ólim-jitimniń eń jıi sebebi. Eger 50 jasqa qaraı adamda 2 sozylmaly aýrýy bolsa, 70 jasqa taman 7 nemese odan da kóp aýrý bolady.  Búkil álemde táýligine 150 myń adam kóz jumatyn bolsa, olardyń 100 myńy – kárilikten (sekýndyna – 2 adam). Qartaıý barysynda paıda bolatyn barlyq aýrýlar: júrek-qan tamyry júıesiniń, qaterli isikter, dıabet, osteoporoz, Alsgeımer, Parkınson aýrýlarynyń shyǵý sebepteri ártúrli bolýyna saı emdeý men aldyn alýda da túrli tásilderdi talap etedi.  Kárilik máselesin zertteýshi ǵalymdar – gerontolog­tar antıoksıdanttar tobynan farma­­sevtıkalyq preparattardyń biri­gýin oılap shyǵardy, olar jeke túrge qaraǵanda keshendi túrde tıim­di áreket etedi. Alaıda, farma­sev­tıkalyq preparattardyń janama áserleri bolýyna baılanysty, olardy uzaq qoldanýǵa bolmaıdy. Kóptegen zertteýshilerdiń málimet­teri boıynsha, káriliktiń túpki sebebi – qabyný úrdisteri, demek, olardy qartaıý úrdisin tejeý arqyly ǵana aıtarlyqtaı báseńdetýge bolady. Osyndaı tyǵyryqtan shyǵý jo­lyn izdeý barysynda taǵam má­se­lesine nazar aýdaryldy, sebe­bi, osydan on jyl ýaqyt buryn Dúnıe­júzi­lik densaýlyq saqtaý uıymy óziniń assambleıasynda planeta hal­qy ólim-jitiminiń 60 paıyzynyń sapa­sy tómen taǵamdardy tutynýǵa tike­leı baılanysty ekendigin qorytyn­dylaǵan bolatyn. Osyǵan oraı, HHI ǵasyrdaǵy zamanaýı medısına jáne densaýlyqty qorǵaý salasy aýrý­lardyń aldyn alý máselesine túb­egeıli betburys jasaýda jáne bul ba­ǵyttaǵy asa mańyzdy sharalar – sapaly taǵam jáne salamatty ómir salty  arqyly halyqtyń den­saýlyǵyn nyǵaıtý, osy arqyly sapaly ómir jasynyń uzaqtyǵyn arttyrý. Onyń ústine, qorshaǵan ortanyń lastaný qaýpi qaterli sıpat alýda jáne halyqtyń úzdiksiz ósý ústindegi sanyn qaýipsiz taǵamdarmen qam­tamasyz etý qajettiligi HHI ǵa­syrdyń basty máselesi. – Azyq-túlik qaýipsizdigi mem­le­kettik deńgeıde sheshiletin mańyzy zor shara. Halyqtyń ta­maq­tanýynda búgingi tańda ǵy­lymı turǵydan oryn alyp otyrǵan qandaı olqylyqtardy atar edińiz? – Qazaqstan halqy taǵamynyń qu­ra­myna kóp qanyqpaǵan maı qysh­qyldarynyń (KQMQ) tapshy­ly­ǵymen qatar transmaılardyń joǵary deńgeıi tán, bul qazirgi ýaqyttaǵy juqpaly emes aýrý­lar­dyń ósýiniń basty sebep­te­riniń biri ekendigi anyq. Sońǵy kezde jarııalanǵan materıaldardy taldap ót­sek, sút ónimderi 60 paıyzǵa, al sary maı sekildi jeke túrleri, kóbinese, Reseıde óndirilgen túr­le­ri, quramynda 80-90 paıyzǵa deıin palma maıy, 10-40 paıyzǵa deıin transmaılar bolatyn jalǵan ónim­der ekendigi anyqtalǵan, transmaılar 8 paıyzǵa deıin tabıǵı sıyr súti­niń quramynda bolady. Transmaılar júrek-qan tamyry jáne onkologııalyq aýrýlardyń, qant dıabetiniń qaýpin arttyrady, ınsýlınge sezimtaldyqty tómen­de­tedi, semiz­dik­ke yqpal etedi. Bul oraıda ómir salty (temeki shegý, alkogol tutyný, az qımyldaý) transı­­zomerlerge qaraǵanda azy­raq áser etedi. Olar organızmde jı­naq­talyp, áıelderde – sút bez­deri, erlerde jynystyq bezderi arqyly shyǵarylyp, qaterli isikterge dýshar etýi yqtımal. Son­daı-aq, qandaǵy holesterın deń­geıi qalypty shamasynan eki ese joǵary – 10-12 mmol/l bolatyn adamdardyń  aman-saý kúıinde 100 jasaıtyn jaǵdaılarynyń bir­sha­ma kezdesýi osy ýaqytqa deıin kóp­tegen ǵalymdarǵa túsiniksiz bolyp kelgen edi. AQSh jáne Eýropa elderinde ótkizilgen keń aýqymdy, kóp faktorly zertteýlerde senimdi dáleldengendeı, holesterın tek transmaılardyń tikeleı áserimen ǵana  ateroskleroz damýynyń qaýipti fak­toryna aınalady. –Bıe sútiniń tarıh qoınaýynan oralyp, jańa ınnovasııalyq ónimderge negiz bolýynyń ǵylymı turǵydaǵy syry nede ekendigin aıtyp ótseńiz? –Taǵamdaǵy transızomerler mól­sherin azaıtý úshin halyqaralyq uıymdar maılardy enzımdik jolmen óńdeýdi usynady, bul asa qymbat, óte kúrdeli jáne oǵan qosa, ýytty tásil. Barlyq tabıǵı maı­lardy taldaýdan ótkize otyryp, joǵaryda atalǵan talaptarǵa ba­ryn­­sha saı keletin jalǵyz maıly ónim – bıe súti, sondaı-aq, jyl­qy maıy ekendigin aıtýǵa bolady, sebebi, olardyń quramy maı qyshqyldary boıynsha úılesimdi, KQMQ qatynasy ońtaıly, bas­tysy,  quramynda maı qyshqyldarynyń transızomerleri joq jáne Qazaqstan halqynyń tamaqtanýynda dástúrli qol­danys tapqan. Eskeretin jaıt, transmaı qyshqylynyń sıyr, túıe, eshki sútterinde bolýy tabıǵı kórinis. Taǵam ónimderin dástúrli qol­daný joldary talaptarǵa saı kel­megendikten, biz basqa taǵam kózderin izdestirgen edik. Kóp  jyldar boıy júrgizgen zertteý­lerimizdiń barysynda ashytylǵan bıe sútiniń tereń qasıetteri onyń qartaıý úrdisin báseńdetý úshin naqty faktor retinde jańa ónimder ázirleýge negiz bola alatyndyǵyn kórsetti. Bıe sútiniń tabıǵaty basqa sútterge, onyń ishinde, sıyr sútine qaraǵanda,  erek­she álem ekendigi anyqtaldy. Qaınatý, sterıldeý sekildi bıe sútiniń ishki álemine kez kelgen teh­nı­kalyq turǵydan aralasý onyń tabıǵı qasıetterin joıady. Bıe súti tabıǵatynyń ana sútine jaqyn bolýy onyń ǵajaıyp jaratylysyn bildiretindeı. Sıyr, eshki, túıe sútterine qaraǵanda, bıe sútiniń joǵary bıologııalyq qundylyǵy aldymen, onyń aqýyzynyń erekshe sıpatyna (kóbinese, albýmındik-globýlındik tabıǵaty), maı qysh­qyly quramyna (tómen moleký­lıar­lyq KQMQ, olardan prostaglandınder túziledi), S dárýmeni men lızosımniń aıryqsha joǵary deńgeılerine baılanysty, olardyń barlyǵy aǵzanyń ımmýndyq-antıoksıdanttyq qorǵanysyn qam­tamasyz etedi. Sondyqtan, bıe súti aǵza tirshiliginde ózekti ról atqa­rady, júrek-qan tamyry jáne júıke júıe­leriniń jumystaryn retteýge qatysady, qabynýǵa qarsy áreket etedi, juqpaly emes aýrýlardyń damýyna tosqaýyl bolady. – Tóregeldi Sharmanuly, bıe súti negizinde ınnovasııalyq jańa taǵ­am ónim­derin ázirleý jónindegi áńgi­me­mizdiń basty taqyrybyna jet­ke­n­deı­miz... – Qazaq taǵamtaný aka­demııa­sy­nyń zamanaýı qural-jabdyqpen jasaq­talǵan, laıyqty zerthanasy bar, oǵan halyq­aralyq uıymdar joǵary dárejeli dáldigi jáne senim­diligi úshin referenstik ataǵyn bergen, al akademııanyń ózi DDU birlesken  yntymaqtastyqta qyz­met etetin uıym, BUU BQ súıenetin orta­lyǵy retinde moıyndalǵan mekeme. Bul taǵam tehnologııasymen aınalysatyn basqa zerthanalar men uıymdardyń aldyndaǵy bizdiń bıik dárejemiz ben artyqshylyǵymyz. Qolymyzdaǵy osyn­daı aıryqsha múm­kindikterge saı bıe sútiniń tereń qa­sıetterine boılap, ǵajaıyp jaratylysyn ashýǵa qol jet­kizdik. Akademııanyń ǵylymı-tá­ji­­rı­­­be­­lik qoldaýymen, búgingi zaman­nyń talabyna saı teorııalyq ǵy­ly­m­nyń nátıjelerin naqty tá­ji­rıbege ushtastyrý maq­sa­tynda, kezdesken túrli baǵyttaǵy orasan qıyndyqtardy jeńý nátıjesinde bıyl Almatyda «Ulytaý» salamatty taǵamtaný ortalyǵyn ashyp, onyń aıasynda bıe súti negizindegi jappaı tutynatyn jáne arnaıy emdik-profılaktıkalyq baǵyttaǵy  ınnovasııalyq ónimderdi shyǵaratyn zaýytty iske qostyq. Bul zaýytta biz álemde tuńǵysh ret bıe súti negizindegi absolıýttik ınno­vasııalyq sanalatyn jańa ónim­derdi: ıogýrttardy, ashytylǵan sút sýsyndaryn, súzbelerdi, arnaıy sehtarda balmuzdaq pen shokoladty ázirlep shyǵaryp, halyqtyń jappaı tuty­nýy­na usynýymyzdy erekshe maq­ta­nysh sezi­mimen aıtamyz. Men zaýyt qu­ry­­lysyn bastaýda tıimdi qoldaý kórsetkeni jáne erek­she túsi­nistik ta­nyt­qany úshin El­basyna ózimniń zor al­ǵysymdy bil­diremin. Bıe sútiniń erekshe qasıetteri jappaı tutynatyn jáne emdik-profılaktıkalyq baǵyttaǵy, qura­mynda transmaılar men qant bolmaıtyn, bolashaq ónimderin ázirleýde sheksiz múmkindikter syılaıdy. Bıe súti negizinde bizdiń balalarǵa, em-dámdik jáne jappaı tutynýǵa arnal­ǵan jańa ónim­­derimiz ulttyq dástúrlerdi jań­ǵyrtýmen qatar, taǵam­dyq qaýip­sizdik máselelerin sheshýge, halyqtyń asa áljýaz toptary arasynda – sábılerdi, júkti jáne bala emizetin áıelderdi, qartaıǵan adamdardy qosa, aýrýshańdyq pen ólim-jitim qaýpin azaıtýǵa, jalpy, bar­sha halyqtyń densaýlyǵyn jaq­sar­týǵa, ómir sapasyn arttyrýǵa múm­kindik beredi. Mysaly, bıyl Almaty qalasy­n­daǵy Ardagerler úıinde 200 egde jastaǵy adamdar osy bıe súti negizindegi 5 túrli ónimdi eki aı boıy qabyldady jáne ótkizilgen zertteýlerge saı olardyń den­saýlyq kórsetkishteri jaqsarǵany dá­leldendi. Bul – bizdiń ázirlegen ónim­derimizdiń paıdaly áseriniń qýantarlyq dáleli. Amerıkalyq saıasatker jáne telejýrnalıst Entonı Býrdenniń «Eń mańyzdy saıasat – tek taǵammen baılanysty saıasat», degen sózin bizdiń búgingi jaǵdaıymyzǵa balama retinde aıtýǵa bolady. – Endi kópshiliktiń kókeıindegi suraqqa jaýap bersek. Sońǵy kez­de elimizdiń óńirlerinde bıe súti­nen balmuzdaq shyǵaryldy degen­di estip júrmiz, sizder shyǵaratyn ónim­derdiń olardan qandaı aıyr­m­ashylyǵy bar? – Atalǵan balmuzdaqtardy shy­ǵar­­ǵan avtorlardyń málim­de­me­sine jáne ónertabysqa alǵan patentterine tike­leı júgingen jón bolar. Olar shy­ǵar­ǵan balmuzdaqtyń negizi sıyr súti, al qant mindetti túr­de qosylady, transmaıdyń bolýy onyń sıyr súti negizinde eken­diginiń qosymsha dáleli. Al bıe súti daıyn ónimge jıdek, vanıl, shokolad qosylǵan sııaqty, tek úste­me retinde ǵana paıdalanylǵan. Al bizdiń balmuzdaǵymyz tek bıe súti­nen ǵana turady, sondyqtan da qura­mynda sıyr sútinde ǵana bolatyn transmaılar joq. Brıtandyq nýtrısıolog Atkıns aıtqandaı, onyń quramynda «О́zi appaq, tap-taza, ólimge aparatyn qant»   joq. Meniń armanym – bıe súti negizindegi ónimderdi ulttyq brend retinde tanymal etý. Ony  Otan aldyndaǵy, halyq aldyndaǵy boryshym dep sanaımyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»