Qalyptasqan memlekettiń qoǵamdyq negizderi

Torqaly toı jyly Qa­zaq­stannyń jasampaz bastamalary belgisimen ótti. Jarqyn jáne qarqyndy 25 jyldyqtyń barlyq jetistikteri Tuńǵysh Pre­zıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń esi­mimen tyǵyz baılanysty. Beıbitshilik, kelisim, qoǵam birligi, saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyq, osynyń barlyǵyn halyqaralyq qoǵamdastyqtyń tanýy – maq­tan tutatyn jetistikter. Eli­miz Táýelsizdiktiń 25 jyl­dyǵyn bolashaǵymyzdyń naq­ty baǵdaryn sezine otyryp qarsy aldy. Jýyrda Qazaq­stan Parlamenti qabyl­daǵan Deklarasııada osy jetis­tikterdiń bári tutastaı aıtyl­dy. Táýelsizdiktiń 25 jyl­dyq mereıtoıy – zamanaýı mem­leket qurǵan Qazaqstan hal­qynyń aýqymdy tarıhı jetistikteriniń jarqyn kóri­nisi. Qazaqstan úshin osy jyldar tek alǵa ilgerileý men ornyqty damýdyń kezeńi boldy. Táýelsiz Qazaqstan óziniń jańa tarıhymen tabysty memleket jáne búkil Ortalyq Azııa óńiriniń kóshbasshysy atanýǵa quqyǵy bar ekendigin dáleldedi. Qazaqstan ekonomıkasy qarqyndy damydy, saıası salada tabysqa jetýdiń biregeı tájirıbesi bar turaqty memleket retinde qalyptasyp, asa iri ózgerister júzege asty. Táýelsiz Qazaqstannyń bar­lyq jetistikteri men jeńisteri Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – El­basy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tegeýrindi jáne dana basshylyǵy men ár­bir qazaqstandyqtyń tabandy da tynymsyz eńbeginiń arqasynda múmkin boldy. Elbasynyń saıası erik-jigeri já­ne stra­tegııalyq kóregendigi da­mýdyń qazaqstandyq úlgisiniń tabysty bolýyn aıqyndap, Qazaqstannyń ornyqty ósip-órkendeý jolyna shyǵýyna jaǵdaı týǵyzdy. Elimiz «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasyn dáıekti túrde júzege asyra otyryp, álemniń ozyq 30 eli­niń qataryna qosylýǵa qaryshty qa­dam basýda. Memleket basshy­sy­nyń ba­ıypty jáne jemisti ha­lyq­aralyq bastamalarymen eli­miz bıik halyqaralyq bedelge ıe bo­lyp, jahandyq ıadrolyq qarý­syz­daný qozǵalysynyń tanymal kósh­bas­shysyna aınaldy, delindi Dekla­ra­sııada. Árıne, 25 jyl – bul tarıhı ólshemmen alǵanda óte qysqa merzim. Alaıda, Qazaqstan úshin ótken jyldar túrlený tereńdigi men aýqymy boıynsha dáýirge teń. Ǵalamat úlken tarıhı ózgeristerdiń kýási jáne qatysýshysy bolý árbir urpaqtyń úlesine tıe bermeıdi. Kóz aldymyzda jańa memleket quryldy, qoǵamdyq-saıası qurylym ózgerdi, memlekettik basqarý organdary qalyptasty. Elbasymyzdyń bas­shy­lyǵymen Qa­zaqstan damýynyń tabysty serpi­nin anyqtaǵan keń aýqymdy ekonomı­kalyq, saıası jáne áleýmettik refor­malar júzege asyryldy. Ýa­qytsha aýyrtpalyqtar men sát­sizdikterge qaramastan, qoǵam­daǵy ortaq ıdeıanyń arqa­synda elimizde áleýmettik-ekono­mıkalyq qurylys sátti ótti. Prezıdent Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń bas­shy­­lyǵymen Táýel­sizdi­gimiz­diń 25 jylynda Qazaq­stan hal­qy jalpyulttyq refe­ren­dýmda qabyldaǵan Qazaq­stan Respýb­lı­kasynyń Kons­tı­týsııasy negizin quraı­tyn berik quqyqtyq irgetas qa­lan­dy. Onda álemdik zań ǵy­ly­my men táji­rı­be­siniń ozyq ıdeıa­lary jınaq­taldy, son­daı-aq, ol ulttyq damýdyń basym­dyqtaryn naqty belgiledi. Prezıdentimizdiń kóregen­digi, bolyp jatqan oqıǵalarǵa je­del nazar aýdarý jáne olar­dyń aldyn ala bilý qasıeti elimizdiń Negizgi Zańyna 1998, 2007 jáne 2011 jyldary ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý jónindegi onyń bastama­laryna muryndyq bolyp, olar quqyqtyq memlekettiń odan ári qa­lyptasýyna, saıası júıeni demokra­tııalandyrý, azamattyq qoǵam ıns­tıtýttaryn qalyptastyrý úde­risterin tereńdete túsýge, el Kons­tıtýsııasy tıimdiliginiń artýyna yqpal etti. 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reformaǵa baılanysty Ata Zańǵa asa mańyzdy túzetýler engizildi. Onyń sheńberinde proporsıonaldyq saılaý júıesine kóshý reglamentteldi, Prezıdent jáne Parlament arasyndaǵy keıbir mindetter men jaýapkershilikti qaıta bólý jolymen Parlamenttiń róli edáýir kúsheıtildi, Úkimetti qalyptastyrý tártibi ózgertildi, sondaı-aq basqa da mańyzdy jańalyqtar engizildi. Osy jyldarda memlekettik saıasat konstıtýsııalyq qundy­lyq­tardy tolyqqandy iske asyrýǵa baǵyttaldy. Uzaq merzimdi baǵ­darlamalyq qujattar – «Qazaq­stan-2030» Strategııasy, «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasy, «Bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý jónindegi 100 naqty qa­dam» atty Ult jospary, Qu­qyqtyq saıasat tujyrymdamasy jáne Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy Joldaýlary men ózge de sóılegen sózderiniń negizinde udaıy naqtylanyp jáne tolyqtyrylyp otyratyn basqa da asa mańyzdy qujattar, zańnamalyq salany qosa alǵanda, tynys-tirshiliktiń barlyq salasynda Konstıtýsııamyzdyń áleýetin meılinshe ashyp kórsetý jónindegi belsendi nysanaly jumysty júrgizýge negiz qalady. Sońǵy jyldary depýtattyq korpýs Prezıdentimizdiń tapsyrmalaryn oryndaý úshin Úkimetpen birlesip atqarǵan zań shyǵarý jumysy osynyń aıqyn kórinisi bolyp tabylady. Prezıdent 2009 jylǵy 24 tamyzda bekitken jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń ult­tyq quqyqtyq júıesin damy­tý­dyń negizgi baǵyttaryn belgi­leıtin 2010 – 2020 jyldar­ǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblı­kasynyń Quqyqtyq saıasat tujy­rymdamasynda azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy jáne olarǵa kepildik berýdi, onyń ishinde sot tóreligine qol jetkizýdi, bilikti zań kómegin alýdy, sottar men quqyq qorǵaý organdaryna degen senimniń arta túsýin qamtamasyz etetin zańnamalyq aktilerge, atap aıtqanda, negizgi zańnamalyq aktilerdiń: ótken jylǵy qańtardan bastap qoldanysqa engizilgen Qylmystyq, Qylmystyq pro­ses­tik, Qylmystyq-atqarý kodek­s­teriniń, sondaı-aq Ákimshilik qu­qyq buzýshylyq týraly kodekstiń qabyldanýyna erekshe mán berildi. «100 naqty qadam» atty bes ıns­tıtýttyq reformany iske asy­rý jónindegi Ult jospary sheń­berinde Azamattyq pro­sestik kodeks jańa redaksııada qa­byl­danyp, ol ústimizdegi jyldyń qań­­tarynan bastap qoldanylýda. Onda buryn qoldanylǵan 5 satyly sot júıesiniń ornyna birinshi, apel­lıasııalyq jáne kassasııalyq ınstan­sııalardy qamtıtyn 3 satyly sot júıesi belgilendi, bul sotqa jú­gingen tulǵanyń buzylǵan quqyq­taryn qalpyna keltirýdi jedelde­týge múmkindik beredi, ıaǵnı sot tóre­liginiń maqsattaryna tez arada jáne tıimdi qol jetkizýge yqpal etedi. Jańa jyldan bastap is bo­ıynsha barlyq dáleldemelerdi sot talqylaýyna isti daıyndaý sa­tysynda sotqa berý talap etiledi. Aıryqsha jaǵdaılarda dálel­demeler sot talqylaýy satysynda da, sondaı-aq apellıasııalyq ıns­tan­sııada usynylýy múmkin, biraq mundaı jaǵdaılarda sot tal­qylaýyna isti daıyndaý saty­synda olardy usyný múmkin bol­maǵandyǵyn sotqa dáleldeý qajet. Kadr reformasy sýdıalar korpýsyna ǵana emes, memlekettik ap­paratqa da qatysty júrgizildi. «Memlekettik qyzmet týra­ly» Zańnyń jańa redaksııada qa­byldanýy memlekettik qyzmettiń man­saptyq modeline kóshýdi ret­tedi, onda qyzmetke kirý tómengi laýazymdardan bastalyp, qyzmet babynda odan ári ilgeriletý úshin belgili bir quzyrettilik jáne tómengi laýazymdardaǵy jumys ótiliniń bolýy talap etiledi.Osyǵan baılanysty memle­ket­tik laýazymdarǵa ornalasý úshin konkýrstyń eki túri: ishki jáne jalpy konkýrs kózde­ledi. Memlekettik qyzmetke alǵash ret kirýshiler úshin mindetti úsh aılyq synaq merzimi belgilengen. Memlekettik qyzmetshilerdi udaıy oqytý, onyń ishinde úsh jylda bir retten sıretpeı biliktiligin arttyrý júıesi zańnamalyq turǵydan bekitildi. Bul sharalardyń barlyǵy memlekettik qyzmetti kásibılendirýge ǵana baǵyttalǵan. Elbasy únemi aıtyp kele jatqan eldiń ishki turaqtylyǵy, ulttardyń ózara dostyǵy men tatýlyǵy, bir-birine degen syılastyq qarym-qatynasy, ol – Qazaqstan damýynyń bas­ty tuǵyry. Tek tatý, birligi ja­rasqan el ǵana alǵa qoıǵan maq­sat-murattaryna jete alady. Aýyzbirlik pen túsinistik, qarapaıym syılastyq ústemdik qurǵan jerlerge qashanda nátıjeli isterdiń úıir bolatyny belgili. Bizdiń elimizde qalyptasqan ulttar dostyǵynyń arqasynda búginde memleketimiz órkendep, ilgeri basyp keledi. Erkindikti ańsaǵan el murasy júzege asyp, táýelsizdikke qol jetkizdik. Sondyqtan el ishindegi tatýlyq pen turaqtylyq «Máńgilik El» jolyndaǵy basty ustanym bolyp qala bermekshi. «Bereke bastaýy – birlik, el ishi – tatý tirlik» qaǵıdasyn us­tanǵan otandastarymyz eli­mizdiń turaqtylyǵyn odan ári nyǵaıta túsip, Máńgilik El bolý jolynda bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, alda da birlikte ómir súretini kúmánsiz. Qoryta aıtqanda, ótken kezeńge taldaý jasaı jáne búgingi kún shyndyǵyn oı eleginen ótkize otyryp, Elbasynyń salıqaly saıasatynyń arqasynda qol jet­kizgen jetistikterimizdi, aldaǵy ýaqytta anaǵurlym keýdeli maqsattarǵa umtylys jasaý úshin jaqsy yntalandyrý dep baǵalaýǵa ábden bolady. Serik AQYLBAI, Parlament Senatynyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy