Úshinshi syn-qater

Memleket basshysy «Qazaqstan-­2050» strategııasynda álem­degi úshinshi syn-qater retinde jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigine tónetin qaterdi ataǵan edi. О́ıtkeni, Jer sharynda halyq sany ósýiniń joǵary qarqyny azyq-túlik prob­le­masyn kúrdelendire túsýde. Onyń ús­tine, búginde mıllıondaǵan adam azyq-túlik jetispeýshiligin bastarynan keshirip otyr. Jer sharynda jyl ótken saıyn adam sany ósip keledi. Ony shekteý múmkin emes. Resmı derekter boıynsha, 1920 jyly álem halqynyń sany 1,3 mıllıard adam bolǵan eken. Ol 1987 jyly 5 mıllıardty qurasa, 2011 jyly 7 mıllıard adamǵa jetken. Al 2050 jylǵa qaraı Jer betindegi halyq sany 9,5 mıllıardqa jýyqtaıdy degen boljam jasalyp otyr. Halyq sany ósken saıyn tirshilik kózi – qajetti azyq-túlik túrlerine su­ra­nys ta arta túsetini túsinikti. Son­dyqtan, qazirgi kezde de, jaqyn bo­lashaqta da halyqty azyq-túlikpen qam­tamasyz etý máselesi kún tártibinen tús­pek emes. Qaıta ol jahandyq deń­geı­degi asa ótkir problemanyń birine aı­nalmaq. Buǵan mysal retinde 2006-2008 jyldardaǵy álemdik qarjy-eko­no­mıkalyq daǵdarys aýyrtpalyǵyn alaı­yq. Osy daǵdarys kezindegi azyq-túlik tapshylyǵy kóptegen elge aýyr tıdi. Adam ómirine birinshi kezekte asa qajet et pen sút, bıdaı men kúrish ónim­deriniń baǵasy eselep qymbattady. Keıbir qurlyqtaǵy birqatar memleket sol qymbatshylyq pen qıyndyqtardan áli aryla alǵan joq. BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy men Halyq­ara­lyq aýyl sharýashylyǵyn damy­tý qory ázirlegen baıandamada alda­ǵy 30-40 jyl ishinde álemdik aýyl sharýa­shy­ly­ǵ­y salasy kúrdeli problemalarǵa tap bolady. Buǵan Jer sha­rynda adam sanynyń kóbeıýimen qa­tar, klımattyq ózgerister jáne ta­bıǵı resýrstardyń degradasııasy sııaq­ty jańa problemalar qosylýy múm­kin. Bulardyń qataryna orman mas­sıvteriniń azaıýyn, sondaı-aq, tir­shiliktiń basty qaınary – sý kóz­deriniń tar­tylýyn qosýǵa bolady. Atalǵan máselelerge qatysty máli­met keltireıik. Sońǵy júz jylda Jer sha­ryn­daǵy orman massıvteriniń 40 paı­yzy joıylǵan. Orman-toǵaıdyń joı­ylyp bara jatýy tirshilik ataýlyǵa asa qajet otteginiń azaıýyna soqtyryp otyr. Derekterge qaraǵanda, orman mas­sıvteriniń otalýy saldarynan jyl saıyn ottegi 10-12 mıllıard tonnaǵa azaıa­dy eken. Onyń esesine, atmosfera­da kómir qyshqyl gazy 10-12 paıyzǵa kó­beıetin kórinedi. Osy máselelermen aınalysatyn ekolog-sarapshylar jaǵdaı osyndaı kúrdeli kúıinde qala berse, otte­gi­niń tepe-teńdigi buzylý qaýpi týyn­daı­tynyn aıtady. Orman-toǵaı mas­sıv­- ­t­e­riniń azaıýyna, sondaı-aq, ony otyn re­tinde paıdalaný da aıtarlyqtaı «úles» qosyp jatqanyn aıtýymyz kerek. Sebebi, qazirgi kezde Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasy elderindegi eldi mekenderdiń 90 paıyzǵa jýyǵy otyn retinde aǵashty paıdalanady. О́zen-kólderdiń sýy negizinen orman-to­ǵaıdan, muzdaqtardan bastaý alady. Al sý aýyl sharýashylyǵy ónimderin eselep arttyrýdyń kózi desek, qatelese qoımaspyz. Kez kelgen elde azyq-túlik qaý­ip­­­sizdigin qamtamasyz etý úshin, eń aldy­men, sol eldiń óziniń arnaıy re­zer­vi jasaqtalýy tıis. BUU sara­p­shy­lar­y­nyń pikirinshe, eger memleket­te as­tyq qo­ry 60 táýlikke jetetin bolsa nemese jy­l­dyq tutynymnyń 17-20 paıyzyn qu­rasa, jınaqtalǵan qor jetkilikti bolyp esepteledi. Dúnıe júzinde halyq sany qansha ósse de, azyq-túlikpen qamtamasyz etýde qıyndyq kórmeıtin eki memleket bar eken. Olar – Reseı men Brazılııa. Biz osy eki eldiń qataryna Qazaqstan Respýblıkasyn da qosar edik. О́ıtkeni, bizdiń elimiz búginde un men astyq eksporttaýshy memleketke aınalyp otyr. Adam balasy ystyq pen sýyqqa shydaıdy, al ashtyqqa shydamaıdy. Keıbir málimetter boıynsha, álemde 1,5 mıllıard adam ashqursaq jaǵdaıda ómir súrip jatyr. Saıasattanýshylar bolsa, halyqtyń kem degende 75 paıyzǵa jýyǵyn toıyndyrmaıynsha, saıası reforma jasaýǵa bolmaıdy degendi alǵa tartady. Al Dúnıejúzilik banktiń esebinshe, turaqsyzdyq, ınflıasııanyń sha­ryqtaýy, azyq-túliktiń qymbattaýy sııaqty qıyndyqtarǵa dýshar bolyp otyr­­ǵan 30-dan astam el bar eken. Son­d­aı-aq, 2006-2008 jyldardaǵy qar­­jy-ekonomıkalyq daǵdarysqa baı­lanysty tamaq ónimderiniń qym­battaýy saldarynan álemniń 40 elin­de halyqtyq tol­qýlar bolypty. Osy­nyń ózi-aq azyq-túlik qaýipsizdigi má­selesiniń asa ót­­kir turǵandyǵyn kór­setedi. Sońǵy jyldary bolashaqta álemdegi ne­­giz­gi saıasatty azyq-túlik eksporttaý­shy memleketter anyqtaıtyn bolady, degen pikirler aıtyla bastady. Du­rys ta shyǵar. О́ıtkeni, azyq-túlik qaýip­siz­digi árbir eldiń táýelsizdiginiń, son­d­aı-aq, erkin damýy men ál-aýqaty ar­týy­nyń kepili bolyp tabylady.

Álısultan QULANBAI,

«Egemen Qazaqstan»