Álemdik ekonomıkany ózgerister kútedi

«Batpandap kirgen kesel, mysqaldap shyǵady» demekshi, 2008 jylǵy jahandyq qarjy daǵdarysy men 2009 jylǵy «uly resessııadan» turalaǵan álem ekonomıkasy endi-endi ǵana es jıyp, baıaý da bolsa, damý baǵytyna bet burdy. Ja­qyn­da jaryqqa shyqqan BUU-nyń «Álem ekonomıkasynyń ahýaly já­ne bolashaǵy» atty dás­túr­li baıan­damasynda jahandyq eko­­no­mı­kanyń 2016 jylǵy ósimin 2,6 paıyz deńgeıinde baǵalapty. Tórt­kúl dúnıeni tyǵyryqqa tiregen «uly resessııadan» keıin álemdik eko­­nomıkanyń munshalyqty baıaý da­mýyna jahandyq ınvestı­sııa qar­qynynyń tómendeýi, dúnıe­jú­zilik saýdanyń qysqarýy, eń­bek ónim­diliginiń baıaý ósýi, álem elderin­de­gi qaryz deńgeıiniń joǵarylaýy sebep bolyp otyr. BUU-nyń atalmysh baıandamasynda Úndistan ekonomıkasynyń damý qarqyny sońǵy jyldary óte joǵary eke­n­digi kórsetilip, 2017 jyly bul el eko­­nomıkasynyń ósimi 7,7 paıyzǵa je­te­tindigine bol­jam jasalypty. Baıan­da­mada ja­handyq jalpy ónim kóleminiń ósimi 2017 jyly 2,7 paıyzdy, al 2018 jy­ly 2,9 paıyzdy qu­raı­­tyndyǵy aı­tylǵan. BUU sa­rap­­shylarynyń pi­ki­ri­nshe, bul kór­setkishter negizinen álem eko­no­mıkasynyń ósimin emes, daǵ­da­rys­tan keıin tolyq turaqtana bas­­ta­ǵanyn dá­lel­deıtin kórinedi. Al Halyqaralyq valıýta qory (HVQ) ja­handyq ekonomıkanyń 2017 jyly 3,4 paıy­zǵa óse­tin­di­gin alǵa tartady. Jalpy, dúnıe jú­­­ziniń dýaly aýyz sarapshyla­ry ústimizdegi jyly álemdik eko­­nomıkanyń damý jolyna nyq bet buratyndyǵyn biraýyzdan ma­quldaıdy. Olardyń aıtýyn­sha, AQSh ekonomıkasynyń ósý qar­qyny artady, Brexit-ke qa­ramastan kári qu­rlyqtaǵy da­my­ǵan elderdiń ekonomı­kasy da alǵa basady. Qytaıdyń da­mý deń­geıi de 6 paıyzdan tó­men­demeýge tıis. Úndistan Res­pýb­­­lı­kasynda joǵary damý qar­qy­ny saqtalyp, ósim deńgeıi 7,7 paıyzdan asady. Reseı men Brazılııa ekonomıkasynyń da birshama jaqsy kórsetkishterge qol jetkizetindigine qa­jet­ti al­ǵy­sharttar bar. Damýshy elder to­­b­yndaǵy memleketterdiń eko­no­­mıkasy da 2017 jyly jo­ǵa­ry da­mý deńgeıinde bo­lady. Jahandyq ekonomıkanyń nyq da­mý bas­paldaǵyna kóterilýine tór­tinshi óner­kásiptik tóńkeris aıasyndaǵy sıfr­ly tehnologııany ákelgen ǵylymı-teh­nıkalyq progress berik tuǵyr bolyp tur. Sıfrly tehnologııanyń álem­dik eko­nomıkaǵa tıgizetin ıgi yq­paly barǵan saıyn arta bermek. Má­selen, aldaǵy ýa­qytta agro­óner­kásiptik keshen, qaıta óń­deý óner­kásibi, energetıka salalaryn­da revolıýsııalyq ózgerister oryn ala­tyn bolady. О́mirdiń barlyq sa­l­asynda aqparattyq-sıfrly teh­nologııa she­shý­shi ról atqarmaq. Bul birinshiden, tıim­di­lik pen eńbek ónimdiligin jedel arttyra otyryp, óndiristi jáne tutyný deń­geıin túbegeıli ózgertedi, ekin­shiden, bar­lyq deldaldardyń múm­kin­digin joq­qa shyǵaratyn taýar jáne qyzmetti ón­di­rý­shiler men tu­tynýshylar arasynda ti­ke­leı baı­lanystyń júıeli qurylymyn qa­­lyptastyrady. Bolashaq damý qarqynynyń she­shýshi faktorlarynyń biri ekologııa bolmaq. Ekologııalyq tehnologııalardy óndiriske engizý keshendi tıimdilikke jetkizedi. «Jasyl» ekonomıkany óristetý resýrs­tar­dyń barlyq túrlerin, onyń ishinde eńbek resýrstaryn paıdalanýdyń ıgiligin eselep, tabysty arttyrady. Joǵaryda atap kór­set­ke­ni­miz­deı, ústi­mizdegi jyly AQSh eko­nomıkasynyń jo­ǵary damý qar­qyny búkil álemdik eko­nomıkanyń da­mýyna ıgi yqpal ete­di. Bilikti sa­rapshylar 2017 jyly AQSh eko­nomıkasynyń ósimi 2,5 paıyz deń­geıinde bolady dep boljaıdy. Ha­lyq­­aralyq valıýta qory óziniń AQSh eko­nomıkasynyń 2017 jylǵy ósimi 2,2 paı­yz bolady degen burynǵy boljamyn ózgertip, bıylǵy ósim 2,3 paıyzdy qu­raı­dy degen aqparat taratyp otyr. Bul jańa prezıdent Donald Tramp ákimshiligi el­degi IJО́-niń ósý qarqynyn barynsha je­de­l­detedi degen boljamdy rastaıdy. Sarapshylar Eýropalyq odaq eld­eri eko­nomıkasynyń ósimi 2016 jylǵy 1,7 paı­yzdan 2017 jyly 1,5 paıyzǵa deıin tó­mendeıdi degen pikir aıtady. Bul eń aldymen, Ulybrıtanııa ekonomıkasynyń damýy tómendeıdi degen boljamnan týyndap otyr. «Breksıt» bo­ı­yn­sha kelissózderdiń bastalýy já­­ne onyń barysy 2016 jylǵy Uly­brıtanııa ekonomıkasynyń 1,9 paıyz deńgeıindegi ósimin 2017 jy­­ly 0,9 paı­yz­ǵa deıin tó­men­de­týi múmkin. Álem ekonomıkasynyń er­teńi kóńilge bir­shama senim uıa­lat­qanymen adamzattyń aldyńǵy qa­tarly aqyl-oıyn alańdatqan má­seleler de barshylyq. Dúnıe jú­zindegi barlyq memleketter úshin túıini kúrdeli pro­blema – ju­myssyzdyq. Birqatar mem­le­ket­terdegi, máselen, Japonııa, Ger­ma­nııadaǵy jumyssyzdyq tómendep, ja­handyq daǵdarysqa deıingi deńgeıge je­tip qalǵanymen, álem boıynsha bul ke­leńsizdik ýshyǵyp tur. Eýroaımaq el­derindegi jumyssyzdyq deńgeıi 2016 jy­ly 10,0 paıyzdan tómendegen joq. Jaqynda Davosta ótken Búkil­álemdik eko­nomıkalyq forýmda Halyqaralyq va­­lıýta qorynyń basshysy Krıstın Lagard álem eko­nomıkasynyń aldynda tur­ǵan bir­neshe qaterlerdi atap kórsetti. «Ha­lyqaralyq saýdany ból­shek­­tep ıelený pıǵylynyń ósýi, álem­dik jetekshi eko­nomıkalarda eko­no­mıkalyq pro­tek­sıo­nız­m­niń be­leń alýy, salyq júıesindegi ıli­k­­­- tirý (baǵyndyrý) saıasatynyń kú­sheıýi bıyl­ǵy jyly álem ekonomı­ka­sy úshin eleý­li problemalar týyn­datady», – dedi HVQ basshysy jahandyq basqosýda sóı­le­gen só­zinde. Jalpy, sońǵy kezeńde bir­qa­tar be­del­di sarapshylar 2016 jyl jahandaný dáý­iriniń so­ńy, endi «kórpege qaraı kó­si­le­tin» tuıyqtalý dáýiri bastaý ala­dy de­gen pikir aıtady. Oǵan óńir­lik damý úr­disteriniń artýyn, Uly­brıtanııanyń Eýro­palyq odaq­tan bas tartýyna ákelgen «brek­­sıtti», AQSh-tyń 45-shi pre­zıdenti Donald Tramptyń jeńiske jetýin, eýro­pa­­lyq elderdegi jahandanýǵa qarsy qoz­ǵa­­lystardyń kúsheıýin mysalǵa kel­tiredi. De­genmen, bizdiń oıymyzsha, jahandaný dáý­irine núkte qoıýǵa erterek. Jahandaný – bul álem­dik damý úrdisiniń bolmaı qoı­­maı­tyn qajetti qubylysy. Al bú­gingi óńir­lik pıǵyldardyń artýy da jahandaný qu­bylysynyń qu­ramdas bir bóligi bolyp ta­by­lady. bul oraıda qozǵalatyn te­reń áń­gime aldaǵy ýaqyttyń enshisinde. Ázirge aıtarymyz, 2017 jyly já­ne taıaý bolashaqta Azııa álemdik eko­no­mı­kanyń draıveri bolyp qalmaq. PwC (Pricewaterhous Coopers) ekonomısteriniń aı­týyn­sha, Qytaı men Úndistan álemdik eko­­nomıkanyń ósimine yqpaldy áser etedi. «Azııa burynǵysynsha dúnıe júzindegi eń jyl­dam damýshy óńir bolyp qalady, alaıda ­endigi basty nazar Qytaıdan Úndistan men Indonezııaǵa aýy­satyn bola­dy», deı­di PwC eko­no­mısteri óz baıandamalarynda. En­deshe, 2017 jyl álemdik eko­nomıkanyń 2008 jylǵy jahan­dyq qarjy daǵdarysy men 2009 jyl­ǵy «uly resessııa» saldary­nan tazaryp, shynaıy damý úrdisine shy­ǵatyn kezeńi bolmaq. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»