«Qahardy» bes jyl zerttedim»

Túrkııanyń Izmır qalasynda taǵylymdamadan ótý barysynda Ege ýnıversıtetiniń Túrik tili men ádebıeti kafedrasynyń oqytýshysy, ǵylym doktory Mehmet Iаsyn Kaıamen suhbattasýdyń sáti túsken bolatyn. Bizdi qyzyqtyrǵan jaıt – Mehmet Iаsyn Kaıanyń «Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler»-«Qahar» romany negizinde qazaq tilin zertteý» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵaýy. Ǵalymmen suhbatymyz da osy tóńirekte órbidi. – Qazaqtyń ataqty jazý­shysy Ilııas Esenberlınniń «Kósh­pen­di­ler» trılogııasy­nyń bir kitabyn, ıaǵ­nı «Qahar­dy» ne úshin, qandaı maq­satpen zertteý nysany etip al­dyńyz? –Ǵylymdaǵy zertteý nysan­da­rym­nyń ózi qazaq, bashqurt, tatar, túrik tilderi men ádebıetteri bolǵandyqtan, qazaq tilin úırenýdi, qazaqsha áde­bıet­terdi oqýdy erte bastadym. Eń al­dy­men, 2005 jyly magıstrlik dısser­tasııa qorǵadym. Taqyryby – «Bashqurt aqyny Mustaı Kárimniń óleńderi». Al, 2012 jyly «Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler»-«Qahar» romany negizinde qazaq tilin zertteý» degen taqyrypta professor Mustafa О́nerdiń jetekshiligimen doktorlyq dıssertasııa qorǵadym. Zertteý jumysymnyń negizgi maqsaty – qazaq tiliniń erekshelikterin kórsetý bolatyn. Biraq, men daıyndyq barysynda qazaqtyń tarıhyn, turmys-tirshiligin, ádet-ǵurpy men salt-dástúrin, jalpy, qazaqtyń bol­my­syn tanytatyn, qazaqtardy jan-jaq­ty sıpattaıtyn, sondaı-aq, qazaq ádebıetinde tereń iz qaldyrǵan bir shyǵarmany zerttegim keldi. Bul turǵyda «Kóshpendiler» trılogııasy ózime qatty áser etti jáne joǵaryda kórsetilgen ólshemder osy shyǵarmada jınaqtalǵan. Ilııas Esenberlınniń eń úlken eńbegi – aqıqatty aıtatyn aýyzǵa qaqpaq qoıylǵan sol zaman­da qazaqtyń tarıhyn muraǵat qujat­taryna negizdep, ádebı shyǵarma jazýynda. Bul – Shyńǵys hannan bastap Kene hanǵa deıingi aralyqtaǵy úlken bir monýmentaldy eńbek. О́zderińiz biletindeı, «Kóshpendiler» trılogııasynda úshinshi bólim bop oryn alatyn «Qahar» (1969) shyn máninde «Almas qylysh» (1971) pen «Jantalastan» (1975) buryn jazylǵan. Qazaq eliniń patshalyq Reseıdiń qol astyna kirýine qarsy bolyp, táýelsizdik úshin kúresken Kene hannyń beınesi de ulttyq rýhty kóterýge aıtarlyqtaı qyzmet etti dep oılaımyz. Sol úshin de «Kósh­pendilerdiń» ishinen «Qahardy» tańdadyq. – «Qahardy» zertteýge qansha ýaqytyńyzdy arnadyńyz? Zertteý barysynda qandaı jańalyqtar taptyńyz? Esenberlın romany tiliniń ereksheligi nede dep bilesiz? – Bizdiń ǵylymı qyzmetimiz romandy túrik tiline aýdarý, lıngvıstıkalyq erekshelikterin zert­teý jáne barlyq sóz túbiri men qosymshalardy kórsetetin grammatıkalyq ındeksten turady. Ásirese, bul ındekstiń daıyndalýy kóp ýaqyt aldy. Jalpy alǵanda, osy zertteýge bes jylymdy ar­ty­ǵymen jumsadym. Tarıhı ro­man jazýda Qazaqstandaǵy eń ka­bi­letti jazýshylardyń biri bolǵan Esenberlın óz shyǵarmalarynda tildi sheberlikpen qoldanǵan. Onyń romandaǵy keıip­ker­lerdi óz tilderimen sóıletý sheber­ligi sondaı qyzyqty. Esenberlın shyǵar­masyn tatar oqysa tatar tilindegi sózderdi, ózbek oqysa ózbek tilindegi sózderdi kezdestirýi esh jańalyq emes. «Qahar» shyǵarmasynda Esenberlın birqatar túrki tilderine ortaq uǵymdar men sózderdi paıdalanady. Mysaly, deliz, eshik-aǵa, galabatyr, gedjaq, hanpadshaıym jáne t.b. sózder ja­zý­shynyń tarıhty, qazaq tili men bas­qa túrki tilderiniń baılanysyn jaqsy biletinin kórsetedi. Biz jazǵan ǵylymı zertteýde sondaı 44 sóz tap­tyq. Sondaı-aq, ol osy kitapty jazý barysynda 115 maqal-mátel paı­da­lanypty. Mine, osy jaǵdaılar shy­ǵar­manyń ádebı-kórkemdik qýatyn, jazýshynyń tildi eń kishkentaı ból­she­gine deıin qoldaný sheberligin aı­qyndaıdy. – Zertteý eńbegińiz baspadan shyq­ty ma? – Men jazǵan dıssertasııalyq eńbek basylyp shyqqan joq. Biraq, «Qahar» romanynyń túrikshe aýdarmasy jaryqqa shyqty. 2015 jyly sol kezdegi Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Janseıit Túımebaevtiń kómegimen «Kóshpendiler» trılogııasy «Akademi Titiz baspasy» degen baspadan shyqty. Men aýdarǵan «Qahar» romany, mine, osy jarııalanǵan serııada «Göçebeler-III (Gazap)» atymen túrik oqyrmandarymen júzdesti. – Zertteý barysynda sizge qandaı taraýlar, oqıǵalar erekshe áser etti? – Joǵaryda aıtylǵandaı, «Qahar» – qazaqtyń úsh júziniń basyn qosyp, birtutas Qazaq elin qurý armany týraly roman. Ásirese, osy romanda kóńilimizge jylylyq uıalatqan beıne – táýelsizdikti armandaǵan, sol armany úshin ólimge bel baılap, kúreske attanǵan Kenesary Qasymuly beınesi. Onyń osy áreketi tabysty bolmasa da, bizge úlken ómirlik sabaq berýimen qundy. Bul aıqastyń jeńilispen aıaqtalýynyń birinshi negizgi sebebi, patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasaty bolǵanymen, Kene hannyń Hıýa, Qoqan handyqtarynan kórgen opasyzdyqtary negizgi sebepten birde-bir kem emes. Qoldaryna tıetin mánsiz konsessııa úshin Kene handy jáne óz-ózderin qyrǵynǵa ushyratýlary, asylynda jalpy, túrik tarıhynan bizge óte tanys oqıǵa. Mine, bul aıtylǵandar osy romannyń eń mańyzdy, eń áserli bólimderi bolyp tabylady. Sondaı-aq, romandaǵy qazaq áıelderi men men qyzdaryn óte áserli keıipkerler retinde kóremiz. Osy keıipkerler – dastandardan, ańyz áńgimelerden, ertegilerden jetken búkil túrki dúnıesine ortaq beıneler. Erlerimen birge atamekendi qorǵap, qolbasshylyq jasaǵan, analyq ári áıeldik mindetin teń atqarǵan sol alyp analarymyzdyń jıyntyq beınesi Kene hannyń qaryndasy Bopaı arqyly kórsetiledi. – Qazaq romanynyń qazaqtyń ózin aıtpaǵanda túrik halqyna berer tálimdik, ónegelik tustary qandaı? Osy roman arqyly qazaqty qandaı halyq dep tanydyńyz? – «Qahar» jaı roman emes. Onda qazaqtardyń táýelsizdikke qushtarlyǵy, dalada ómir súrýdiń qıyndyǵyn eńserip, óz-ózderin saqtaý, qorǵaý tájirıbeleri, turmys-salt, ádet-ǵuryptary jaqsy beınelengen. Munda folklormen, qazaqtyń da­myǵan kosmogonııalyq túısikterin kórsetken oqıǵalarmen de jıi ushy­rasamyz. Kóshpendi qazaqtyń týýy men óliminiń arasyndaǵy bitim-bolmysy, barlyq qarym-qatynastar ádebı stılmen jaqsy órnektelgen. Sondaı-aq, qazaqtyń astrologııalyq myqty túısigi de tańǵaldyrady. Keńistiktegi barlyq aspan deneleriniń qozǵalysyn baqylap, kóshýge, saparǵa shyǵýǵa yńǵaıly ýaqytty belgileýi, jyldyń qurǵaq bolatynyn aldyn ala boljaýy bir ǵanıbet. Osylar arqyly qazaq ótkenin umytpaıtyn, táýelsiz, arda minezdi, sondaı-aq, eńbekqor halyq retinde aıshyqtalǵan. – Qazirgi kúnde Túrkııa ǵa­lym­dary men ádebıetshileri ta­ra­pynan qa­zaq ádebıetine qyzyǵýshylyq qan­daı deńgeıde? – Túrkııadaǵy qazaq tili men ádebıeti týraly zertteýler sonaý 90-shy jyldardan bastaý alyp, kó­beıip keledi. Sońǵy jyldary tú­rik tili men ádebıeti, qazirgi túrki til­de­ri kafedralarynda qazaq tili men áde­bıetin úırenip, zerttep júrgen júz­degen maman bar. Olardyń qazaq ti­lindegi magıstrlik, doktorlyq dı­ssertasııalary nazar aýdarýǵa turar­lyq degen pikirdemin. Áıtse de, osy qy­zy­ǵýshylyqtardyń aýqymy tar. Qazaq, túrik aqyn-jazýshylarynyń, ǵalymdarynyń bas qosatyn jıyn­daryn, sımpozıýmdar men kon­fe­ren­sııa­lardyń sanyn arttyryp, aýdarma ju­mystaryn jedeldetý kerek shyǵar dep oılaımyn. Qazirgi kúni Túrkııada Shyńǵys Aıtmatovtyń atyn bilmeıtin túrik joq. Abaı, Shákárim, Maǵjan, Ilııas Esenberlın sııaqty qazaq klassıkteriniń de aty-jónderi meılinshe keń tarap, túrik oqyrmandary arasynda úlken qyzyǵýshylyqpen oqylsa eken degen nıettemiz. Árıne, bul tilektiń júzege asýy úshin áli de kóp eńbektenýimiz qajet. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aıgúl SEIILOVA, «Egemen Qazaqstan»