«Qazaqstan kıberqalqany» júıesin qurýdyń mańyzy zor

Kúndelikti ómirimizde kıberkeńistik jyldan-jylǵa meılinshe keń qanat jaıýda. Bizdiń ómir súrip otyrǵan ortamyzdyń ózi shapshań ári eleýsiz túrde kıberkeńistikte bolyp jatqan oqıǵalar jáne qubylystarmen tyǵyz baılanysyp ketti. Biz qajetti zattardy ózimiz eshqashan bolmaǵan, kórmegen dúkenderden ala bastadyq, tipti, olardyń ǵımarattarynyń bary ne joǵy biz úshin báribir. Dıspetcherge qońyraý shalmaı-aq nemese bılet kassasyna barmaı-aq, qolymyzdaǵy smartfon arqyly aqysy tólengen avıa­bıletke ıe bolamyz. Áleýmettik jelilerdiń arqasynda saıaq nemese shalǵaı jerlerde turatyn adamdar úshin de áńgimelesýshi ıá bolmasa pikirles jan tabý ońaı sharýaǵa aınaldy. Jalpy, kıberkeńistik bizdiń ómirimizge jaǵymdy úrdistermen qatar, túrli táýekelder men qaýip­terdi de ala keldi. Buryn kom­pıýterlik jelilerdi buzý jáne olarmen manıpýlıasııalar ja­saý dep túsindiriletin kıber­qylmys uǵymy óziniń bastap­qyda aıqyndalǵan anyqta­masynan basqasha sıpatqa oıy­syp ketti. Dáliregi, qazirgi tań­da kıberkeńistik adamdardyń qaty­sýynsyz júzege asýy múm­kin emes túrli terrorıstik ıdeıa­lar, esirtki saýdasy jáne basqa da jaǵymsyz áreketter jasy­ryn­ǵan balamaly álemge aınaldy. Kıberkeńistik paıda bolǵaly beri kóptegen qylmystar jańa­sha serpin alyp, bir-eki emes, júzdegen, myńdaǵan jannyń júregin jaralap, ómirlerin qurban etýde. Ol burynǵydan da qaýiptirek bola túsýde jáne ony áshkereleý qıyndyq týǵyzýda. Kompıýter monıtory qyl­mysker úshin myńdaǵan shaqy­rymdardy, memlekettik shekaralar men saǵattyq beldeýleri sekildi kedergilerdi joıatyn terezege aınaldy. Qazir qoǵamda balalardy nysanaǵa alǵan sýısıdtik baǵyt­taǵy ınternet-qaýymdastyqtar jaı­ly aqparat dúrbeleń týǵy­zyp otyr. О́ziniń qatygezdigi men buqaralyq sıpaty jaǵynan esten tandyrarlyqtaı bul qylmystyq árekettiń kıberkeńistikten tys jasalǵanyn elestetý múmkin emes. Aqparattyń orasan zor kó­lemin sıfrlyq formatqa kóshi­rý kıberkeńistikte bopsalaý men qorqytyp aqsha alý, jeke ómirdiń qupııasyn buzý jáne ónerkásiptik shpıonaj jasaý sekildi keleńsizdikterdiń kóptep oryn alýyna ákelip soqtyrdy. Sarapshylardyń baǵa­la­ý­ynsha, álemdik ekonomıkaǵa ınternet-qylmystyń tıgizgen zardaby tek 2016 jyly ǵana 500 mıllıard AQSh dollarynan asyp túsken. Aldyn ala boljamdar boıynsha, bul kórsetkish taıaýdaǵy jyldarda óse bermek. Byltyrǵy jyly alǵash ret bedeldi Allianz Global Corporate & Specialty nusqasy boıynsha kıberqylmystar bıznes júrgizýdiń basty qaýipteri men táýekelderiniń úshtigine kirdi. «Kasperskıı laboratorııasy» qazirgi ýaqytta ınternetke qosylǵan árbir úshinshi derbes kompıýter zardap shegedi dep sanaıdy. Kıberqylmystardan ke­letin qaýipter pen qaterler aý­qymy týraly túsinik bizdiń mem­leketimizde búgin ǵana qalyp­tasqan joq. Memleket basshy­synyń 2011 jylǵy 14 qara­shadaǵy №174 Jarlyǵymen Qazaq­stan Respýblıkasynyń aqpa­rattyq qaýipsizdiginiń 2016 jyl­ǵa deıingi tujyrymdamasy bekitil­geni belgili. Sol kezden-aq, aq­parattyq qaýipsizdikti qamta­masyz etý negizgi eki tarap­ta – tehnıkalyq jáne áleýmet­tik-saıası turǵydan júzege asy­rylatyn sharalar kesheni retin­de qarastyrylǵan bolatyn. Tu­jyrymdama mindetterin iske asyrý mynadaı úsh baǵyt bo­ıynsha damýdy talap etti: – zańnamalyq jáne nor­ma­tıvtik-ádistemelik; – uıymdastyrýshylyq-bas­qarýshylyq jáne uıym­dastyrýshylyq-tehnıkalyq; – kadrlyq. Tu­jyrymdamany bekit­ken­nen bergi aralyqta osy baǵyt­tardyń barlyǵy boıynsha ná­tıjeli jumystar júrgizildi. Bu­dan quqyq qorǵaý júıesi de tysqary qalǵan joq. Atap aıt­qanda, dinı ekstremızm men terrorızm ıdeıalaryn nasıhattaýdy anyqtaý men onyń jolyn kesý maqsatynda ınternet-resýrstarǵa turaqty túrde monıtorıng júrgizý óziniń naqty ári joǵary tıimdiligin kórsetti. Sonyń nátıjesinde, 2011 jáne 2016 jyldar aralyǵynda mem­le­kettik organdar 771 aqpa­rattyq materıaldyń taratylýy­na sot arqyly tyıym salýǵa qol jetkizdi. Terrorızm men dinı ekstremızm ıdeıalaryn orna­las­tyrýǵa tyrysqan 1073 ınternet-resýrs anyqtalyp, erekshe baqylaýǵa alyndy. Mundaı ıdeıa­lardy nasıhattaý úshin quryl­ǵan saıttar buǵattaldy. Mundaı sharalar 2013 jyl­ǵy qyrkúıekte qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynda dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik baǵdarlamada da kóri­nis tapty. Memleket basshysynyń «Qa­zaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda da dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy kúresti basty nazarda ustaý atap kórsetildi. Bul másele, ıaǵnı ınternette zııandy ıdeıalardy nasıhattaýdy beıtaraptandyrý isi Joldaýda aıtylǵandaı, qazirgi tańda daıyndalyp jatqan 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan dinı ekstremızm men terrorızm­ge qarsy áreket jónindegi mem­le­kettik baǵdarlamada da kórinis tabatynyna esh kúmán joq. Kıberqylmystarǵa qarsy turý tájirıbesi ýaqyt ótken saıyn tıisti zańnamalyq qam­ta­masyz etýdi talap etti. 2014 jylǵy sáýirde Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń «Baılanys týraly» Zańy «Baılanys jelileri men (nemese) quraldarynyń jumysyn toqtatý tártibi» týraly 41-1-bappen tolyqtyryldy. So­nymen qatar, 2014 jylǵy 23 sáýir­degi zańmen Qylmystyq ko­­dekske «Kórineý jalǵan aq­pa­rat taratý» atty 242-1-bap en­gizilip, onda saralanatyn bel­gilerdiń biri retinde aqpa­rat­­tyq-kommýnıkasııalyq je­­li­­l­erdi paıdalaný tikeleı kór­se­tildi. Atalǵan zańnamalyq to­lyq­­tyrýlarǵa 2014 jyldyń aq­panynda úsh qazaqstandyq banktiń bankrot aldyndaǵy jaǵdaıda turǵany týraly jal­ǵan aqparatty taratý faktisi sebepker bolǵanyn eske salǵan artyq emes. Bul jalǵan aqparat klıentter arasynda dúrbeleń týǵyzyp, bankterdegi shottardan aqshany jappaı alý men aýdarý máselelerin týyndatty. Aqparattyq-baılanys je­li­lerindegi arandatýshylyq, jalǵan aqparat úshin qylmystyq jaýapkershilik engizý jáne tyıym salynǵan aqparatqa qol­jetimdilikti tuıyqtaý tetigin zań­namalyq turǵyda belgileý – «Qazaqstan kıberqalqany» júıesiniń mańyzdy elementteri bolyp tabylatyny sózsiz. Olar kıberqylmystardyń árqıly kórinisterine qarsy turýda óziniń tıimdiligin is júzinde dáleldedi. Máselen, terrorızmdi nası­hat­taıtyn saıttardy tuıyq­taýda qoldanylatyn «Baılanys týraly» Zańnyń 41-1-baby negi­zinde, 2015-2016 jyldary bala­lardy sýısıdke ıtermelegen 318 ınternet-qaýymdastyq áreke­tiniń joly kesildi. Sonymen qatar, Memleket bas­shysynyń bastamasymen «Qazaqstan kıberqalqany» sııaq­ty júıeni qurý, onyń qyzmetin qu­qyqtyq qamtamasyz etýge jańa talaptar qoıa otyryp, bizdi zaman talabyna saı alǵa basýǵa jeteleıdi. Bul rette, quqyqtyq qam­ta­masyz etýdi normatıvtik-qu­qyqtyq bazany qurý dep qana túsinýge bolmaıdy. Degenmen, normatıvtik-quqyqtyq bazany qurmaı júıeniń qyzmet etýi múmkin emes. «Qazaqstan kıberqal­qa­nynyń» qalypty jumys isteýi úshin quqyq qorǵaý júıesiniń arnaıy daıyndyqtan ótken jáne joǵary bilikti qyzmetkerleriniń sany jetkilikti bolýy qajet ekeni túsinikti. Munyń otandyq kıberkeńistikti tehnıkalyq qorǵaý júıeleriniń zańdyq qondyrǵylaryn retteýge ǵana emes, kinálilerdi anyqtap, jaýapkershilikke tartý bo­ıynsha keıingi atqarylatyn áreketterge de qatysy bar. Halyqaralyq yntymaq­tas­tyqqa da jańasha kózqarastar qajet. О́zara syndarly is-qımyly qalyptasqan elder­degi áriptestermen birge kıber­qyl­mystarǵa qarsy turýdyń zamanaýı, keri baılanystyń jyldamdyǵyna saı algorıtmin jasaýǵa ábden bolady. Osy oraıda, otandyq jáne halyqaralyq úkimettik emes uıymdarmen jumys jasaýdyń tájirıbesi nazar aýdararlyq. Quqyqqa qaıshy kontentke qarsy turý boıynsha senim telefondarynyń halyqaralyq jelisi, aıtalyq, kontentti saqtaý orny boıynsha ÚEU-ny anyqtaýǵa múmkindik beredi. Mundaı ÚEU ulttyq quqyqtyq tártip organdaryna ózindegi qyl­mys jasalýy múmkin naqty ser­verin kórsete otyryp qana júginedi. О́zara is-qımyldyń mundaı júıesi balalar pornografııasyn taratýǵa qarsy kúreste óziniń tıimdiligin dáleldedi. Alaıda, onyń kıberqylmystardyń aldyn alýdaǵy áleýeti áli de to­lyq paıdalanylyp otyrǵan joq. 2015 jylǵy tamyzda sybys taratýshylardyń birin sottaý otandyq medıakeńistikte keńi­nen jarııa etildi. Mundaı qyl­mystardy tergeýdiń ádistemesi, ádettegideı, qoǵam nazarynan tys qaldyryldy. Soǵan qara­mastan, qylmystardyń kı­berkeńistikke kóshýi quqyq qorǵaýshylardyń jańa, buryn qoldanylmaǵan jumys ádisterin ıgerýin talap etedi. Tıisti oqytýlardyń maman­dandyrylǵan joǵary zań oqý oryndarynda júıeli túrde júr­gizilýiniń qajettigi anyq. Soǵan oraı, birinshi kezeńde oqytý ádistemesiniń ózin sapaly túrde ázirleý mindetti shart bolyp ta­bylady, onsyz keıingi kúsh-jiger tekke zaıa bolýy múmkin. Ashyǵyn aıtqanda, qu­qyq qorǵaý organdary psı­ho­logııalyq jáne ádistemelik tur­ǵydan kıberkeńistiktegi qyl­mys­tarǵa qarsy turý jónindegi belsendi jumysqa áli de jetkilikti daıar emes. Eger kó­shedegi qylmystylyqty anyq­taǵan jaǵdaıda soǵan baılanysty barlyq tıisti sharalardy qabyldaıtyn patrýldy-bekettik qyzmet bar bolsa, kıberkeńistik úshin mundaı tájirıbe áli qalyptaspaǵan. Bul arada terrorıstik jáne ekstremıstik ıdeologııasy bar saıttarǵa monıtorıng júrgizý, pornografııany qadaǵalaý jáne sýısıdke shaqyrýdy baqylaý tájirıbesin ǵana aıta alamyz. Internette keń taraǵan esirtki saýdasy, jeńgetaılyq, krı­mınaldy ınternet-qaýym­dastyqtar jáne basqa da túrli qylmystyq kórinister kóp jaǵdaıda bireý kórsetkende ǵana quqyq qorǵaý organdarynyń nazaryna ilinedi. Sondyqtan «Qazaqstan kıberqalqany» júıesiniń ıdeıasy quqyq qor­ǵaý­shylar tarapynan neǵurlym belsendi jáne tabandy áreketti talap etedi. Álbette, alda turǵan aý­qym­dy jumystyń jaýapkershiligin túısiný úshin tipti, joǵaryda atal­ǵan jáne alǵashqy áserden týyn­daǵan máseleler de jet­kilikti. Bul – «Qazaqstan kıber­qal­qanynyń» quqyq qorǵaýshylyq quramynyń tujyrymdamasyn anyqtaý, qajetti normatıvtik-quqyqtyq bazany qalyptastyrý, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý jónindegi sharalardy júzege asyrý barysyndaǵy tergeý men operatıvti jumystyń múlde jańa ádisteri bolyp tabylady. Árıne, barlyǵyn boljap bilý múmkin emes, ómir alǵa bas­qan saıyn aldymyzǵa jańa mindetter qoıatyn bolady. Eń bas­tysy – ózimiz kóp ýaqy­ty­myzdy bóletin kıberkeńistikke de zańdylyqty ornyqtyrý. «Qazaqstan kıberqalqany» ıdeıasyn barynsha tolyq iske asyrý memleketimizdi órkenıetti damýdyń jańa deńgeıine sózsiz shyǵarar edi. О́ıtkeni, syn-qaterlerge qarsy turýda kı­ber­keńistikti memleket pen jeke azamattyń múddesine saı keletindeı tehnıkalyq jáne quqyqtyq qorǵaýdy meılinshe úılestirýge álemniń básekege qabiletti memleketteriniń ózderi de áli qol jetkize almaı keledi. Bir sózben aıtqanda, aldy­myzǵa osyndaı konseptýaldy jáne sýperzamanaýı mindetti qoıýdyń ózi mádenı-órkenıettik jetistik bolyp tabylady. Alekseı KALAIChIDI, Prezıdent Ákimshiliginiń Quqyq qorǵaý júıesi bóliminiń meńgerýshisi