Tarıhshy taǵylymy

Halyq aqyl-oı, bilimniń moldyǵyn, keń óristiligin boıyna darytqan, sol aqyl-oı jetken órege súıene otyryp, keleshekti boljap oı qorytatyn, túıin jasaıtyn, ǵylymnyń keler kókjıeginiń jeter jerin paıymdaıtyn oı-tujyrymy bar parasatty adamdardy kemeńger dep ataıdy eken. adam aqyl-oıy men is-áreketiniń joǵary dárejesine kóterilgen osyndaı tulǵalardyń biri – ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Parasat ordeniniń ıegeri – Keńes Nurpeıisov. Keńes Nurpeıisuly azamat, ǵa­lym, ustaz, tulǵa deń­geıi­ne birden jetken joq. Ol 1935 jyl­dyń 15 naýryzynda Almaty oblysynyń, Raıymbek aýdanyna qarasty «Sol­tústik Tıan-Shannyń injý-mar­­jany» atalǵan jumaq meken – Kól­saı kóliniń etegindegi, Kúngeı Ala­­taýynyń qoınaýyna ornalasqan Sa­ty aýylynda dúnıege kel­di. Ana­sy­nan bir jasynda aıy­rylyp, kóp uzamaı ákesin «ha­lyq jaýy» dep ustap, qa­maý­­ǵa alyp, sottap j­ibe­re­di. Ana­sy­nan erte aıyrylý men áke­sinen tiri­deı kóz jazyp qalý qaı balaǵa da aýyr tıeri sózsiz. «Ákem oralar...» degen úkili úmitpen Qa­rabulaqtaǵy balalar úıinde tár­bıelenedi. Biraq ákesi atý ja­za­sy­na kesilip kete barady. Halyq ba­syna túsken qaıǵy qa­zaqty shyr aı­nal­dyrdy. El en­di esin jııa bastaǵanda soǵys bas­taldy. Jurt basyna túsken qaıǵy bo­­la­shaq ǵalymdy da aınalyp ót­pe­di. Jetimdikpen ulasqan ba­l­a­lyq shaq Uly Otan soǵysy kezeńine tap ke­lip, sol kezdegi qazaq balalarynyń taǵ­­dyrymen ulasyp ketti. Soǵys bi­tip, el esin jınaı bastaǵan tusta áke­­­siniń qaryndasy men jezdesi bala Ke­­ńesti jetimder úıinen alyp, baý­yr­laryna basty. Qıyn­­dyqtyń qur­saýynan aryl­ǵan balanyń azamat bolyp qa­lyp­tasýy aldymen jerdiń kıe­­li­liginen darysa, odan keıin Tur­ly­­han ápkesi men Nurbek jez­desimen ti­­k­eleı baılanysty. Se­bebi, bul jan­­dar bolashaq ǵa­lymnyń naǵyz ata-analaryna aı­nalǵan edi. Shyǵystyń ǵulamasy atanǵan ál-Farabı: «Aqyl-parasat kúshi – adam­­nyń oılaýyna, paıym­daýyna, ǵy­lym men ónerdi uǵynýyna jáne jaq­sy qylyq pen jaman qylyqty aıyrýyna kómektesetin kúsh», degen eken. Keńes Nurpeıisuly da óziniń aqyl-parasatymen oqý-bilimge, ǵy­lym­ǵa erte kezden aralasty. Ýnı­ver­­sıtet qabyrǵasynda bilim alyp júr­­gen kezderden bastap, qaı ja­ǵy­nan bolsyn, belsendilik ta­nytyp, us­­tazdarynyń nazaryn ózine a­ý­dara bil­­di. Bolashaq ǵa­lym­nyń osy bir qa­­sıeti qa­zaq ǵylymynyń ne­gizin sal­­ǵan Qanysh Sátbaevtyń: «ǵa­lym­ǵa azyq berer qaınar kó­zi kitap be­ti­men, laboratorııa aýmaǵymen ǵana shek­telmeıdi, ómirdi taný­men, eńbek adamynyń ja­sam­paz isin tanýmen keń órisin ta­­bady», – degen qanatty tu­­jy­rymdamasymen dáleldene tús­­ti. Dıplomdy úzdik baǵaǵa qor­ǵap, ózi bilim alǵan ýnı­ver­sı­tet­te oqy­tý­shylyq qyz­metke qa­byl­da­nyp, ke­ı­in Qazaq KSR Ǵy­lym aka­de­mııa­sy­­nyń Tarıh, ar­heologııa jáne etno­gra­fııa ıns­tıtýtyna kishi ǵylymı qyz­­met­ker bolyp qabyldanǵan ke­zeń­der «ǵylym maıdanynyń qa­tar­­daǵy jaýyngeri» úshin al­ǵash­qy qadamdar boldy. 500-ge tar­ta ǵy­ly­mı eńbektiń, 20-dan asa monografııa men kóptegen oqý­lyqtardyń avtory atan­dy. Ult bolashaǵy úshin kúresý jo­lyn­d­a qurban bolǵan, tarıh-te­ńiz­­diń zyndanyna tastalǵan ǵajap me­rýert-marjandardy erinbeı-ja­lyq­paı, asa mu­qııat­tylyqpen zert­tep, zerdelep teńiz betine alyp shyq­­­qan bir­den-bir alashtanýshy ǵa­­­lym atandy. Alash kósemi atanǵan Álı­han Bókeıhanovtan bastap, qaz­aq­­tyń tili men ádebıetin ǵylymı ne­gizge salǵan ǵulama ǵalym, ult qaı­­ratkeri Ahmet Baıtursynuly, Alash bolashaǵy úshin kúresken Álimhan Er­me­kov, Turar Rysqulov, Muha­medjan Tynyshbaev, Halel Dosmuhamedov, Oraz Jandosov, Mirjaqyp Dýlatov syndy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń eń­bek­terin muraǵat betterinen taý­yp, jınastyryp, jarııalap, olar­dyń aq­talýyna óz úlesin qosty. Ǵa­lym­nyń «Alash hám Alashorda» eń­begi – osyn­daı tynymsyz iz­de­nistiń jemisi. I.V.Gete: «Adamnyń shyn má­ni­­si­ndegi naǵyz artyqshylyǵy ǵy­lym­da», – degen eken. Ol tek únemi oqý, izdený, talpyný, taný, ómir mek­­­tebinen ótý arqyly ǵa­na aka­de­mık, «Altyn adam» dáre­je­s­ine deı­in kóterildi. Keńes Nurpeıisuly ǵalym ǵana emes, ol – óziniń mektebin qa­lyp­tas­­­tyrǵan, qazaq eliniń tamasha ǵa­­lym­­daryn tárbıelegen ustaz. Ál-Fa­­rabıdiń aıtýynsha, ol – «jar­a­­- ty­lysynan ózine aı­tyl­ǵannyń bá­rin jete túsin­gen, kórgen, estigen já­ne ańǵar­ǵan nárselerdiń bárin ja­dynda jaq­sy saqtaıtyn, esh nárseni umytpaıtyn, alǵyr da ańǵa­rympaz aqyl ıesi, meılinshe she­shen, óner-bi­limge qushtar, asa qa­­na­ǵatshyl, ja­ny asqaq jáne ar-na­­mysyn ar­daq­­taıtyn, jaqyn­da­­ryna da, jat adam­daryna da ádil, jurttyń bá­rine jaq­sy­lyq pen izgilik kórsetip, qor­qy­nysh pen jasqaný degendi bil­meı­­tin batyl, erjúrek» us­taz bol­dy. Ǵy­lymdy kúshti meń­ger­gen jáne ony súı­etin us­taz ǵa­na óz shákirtteriniń bá­rine je­­misti yqpal jasaıdy de­gen­­de­ı, ǵalymnyń ǵylymı je­tek­shi­ligimen tárbıelengen shá­kirt­teri – ǵylym kandıdattary men dok­tor­­lary qazirgi tańda elimizdiń túr­li salalarynda qyz­met etip, ta­rıh ǵy­­lymynyń da­mýyna óz úles­te­rin qo­sýda. «Baqyttyń máni – para­sat­ty­­­lyq­ta, árkimniń óz aldyna ıgi­likti maqsat qoıa bilýinde, ol maq­sat tek kezdeısoq rahat úshin emes, shynaıy ıgilik úshin ba­ǵyt­talýynda, adamnyń óz minez-qul­qyn, is-áreketin erikti túr­d­e ózgertip, izgilikke baǵyttap oty­­rýynda», – degen eken ál-Fa­ra­bı. Keńes Nurpeıisuly da ózi­niń jan-dúnıesine daryǵan ta­masha p­a­ra­sattylyǵy men adam­­gershilik izg­i qasıetteriniń ar­qasynda bıik tul­ǵaǵa aınal­dy. Onyń barlyq ja­sa­ǵan eńbekteriniń, qolyna shyraq alyp izdegen suraqtarynyń dá­le­li, qo­ryt­qan paıymdary men tu­­­jy­rym­dary tek qana el ıgiligi úshin ja­saldy. Qazaq memlekettik qyzdar pe­da­gogıkalyq ýnıver­sıtetindegi Qa­zaqstan tarıhy kafedrasynyń qa­lyptasyp, damýyna úles qosýshy eńbek­qorlyǵy, sonymen qatar, qo­ǵam ómirindegi mańyzdy máse­lelerdi kóterip, baspasóz bet­te­rinde úzbeı jarııalanyp tur­ǵan súbeli oılary ǵalym hám qo­­ǵam qaıratkeriniń tul­ǵa­syn aı­qyndaı tústi. Paıǵambarymyz Muhammed (s.a.s.): ­ «Kimde-kim bilim jolyna tús­se, Alla taǵala oǵan jumaqqa barar jol­dy jeńildetedi. Pe­rishteler de bilim alýshynyń ta­labyna dán rıza bolyp, aıa­ǵy­nyń astyna qanattaryn jaı­yp, izet kórsetedi. Sondaı-aq, jeti qa­bat aspan men jerdegi bar­lyq ja­ratylys ataýly, tipti, sý­daǵy alyp balyqtar da shynaıy ǵa­lym úshin Alladan jarylqaý ti­leıdi. Ǵalymnyń bilimsiz din­dar­­dan ar­tyqshylyǵy tolǵan aıdyń ózge usaq juldyzdardan artyqshylyǵy sekildi. Rasyn­da, shynaıy ǵalymdar – paıǵam­barlardyń muragerleri. Shyn­týaıtynda, paıǵambarlar mura retinde dınar men dırham emes, tek qana ilim qaldyrdy. Kimde-kim sol ilimnen sýsyndasa, mol ne­si­­bege ke­ne­l­geni», − degen eken. Ra­symen de, ar­tyna mol ilim qal­dyr­ǵan ǵulama ǵa­lym Alla­nyń jer­­ge ji­ber­gen el­shileri – paı­ǵam­bar­lar­dyń mu­ra­ge­ri ispetti. Ǵalymnyń týǵanyna 75 jyl to­l­ýyna oraı, artynda qalǵan mu­ra­syn, ol týraly aıtylǵan es­tel­ik­terdi jınaqtap «Alash aqı­qa­ty», «Alashtulǵaly» degen at­pen aka­demıktiń shákirti, tarıh ǵylym­da­­rynyń kandıdaty, professor Tal­dybek Áliuly ja­ryqqa shyǵarǵan edi. Búginde ǵa­lymnyń týǵan kúnine oraı, Astana qalasyndaǵy Ulttyq aka­­­­demııalyq kitaphanada kitap­ha­na basshysy, pedagogıka ǵy­ly­m­ynyń doktory Úmithan Mu­ńal­­­­baevanyń bastamasymen ǵa­lym­nyń ǵumyr boıy jınaǵan ki­tap qoryn jańǵyrtyp, akademık Ke­ńes Nurpeıisuly atyndaǵy ǵalym­dar zalynyń ashylýyna daı­yn­dyq júrip jatyr. Jańa bastama jal­ǵasyn taýyp, bilim-ǵylymmen sý­syndaımyn degen jas urpaq k­e­meńgerliktiń shy­ńyna kóterilgen tul­ǵanyń jına­ǵan kitap qorymen tanysyp, keregin alary sózsiz. Boıyna adam balasyna be­­ril­­gen bar tamasha, ǵajap qa­sıet­­terdi jı­naǵan, ǵylymdy ha­lyq paıdasyna jumsaǵan, us­taz degen uly qasıetti at­qa ıe bol­ǵan halqymyzdyń birtýar Alash­­tulǵaly azamaty – Keńes Nur­­peıisuly kemeńgerliktiń me­rý­er­tin­deı ǵylym men bilim kóginde máńgi jar­qyrap turary sózsiz. Álııa Bııazdyqova, PhD doktor, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy Qazaqstan tarıhy jáne áleýmettik ǵylymdar kafedrasynyń aǵa oqytýshysy