Zıfa-Alýa Áýezova: «Shyǵystanýdy tańdaýyma ákem yqpal etti»

Mahmud Qashǵarıdyń «Dıýanı luǵat at-Túrk» shyǵarmasyn orys tilinde sóıletken Zıfa-Alýa Áýezova búginde Ortalyq Azııany zerdeleý jónindegi Eýropalyq qoǵamnyń (ESKAS) prezıdenti. Gollandııanyń Hertogenbos qalasynda turatyn ǵalym bizben júzdesý barysynda shyǵystanýǵa, óziniń zertteý eńbekterine qatysty bylaı dep áńgimelegen. – Bir sát ózińizdiń balalyq shaǵy­ńyzdy eske túsirińizshi. – Men Máskeý qalasynda týdym. Sol 1966 jyly meniń ákem men anam osy qalada turyp, jumys istep júrgen edi. Anam – Horlan Rahymbekovanyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetin támamdap qalǵan, al ákem – Murat Áýezovtiń Álemdik ádebıet ıns­tıtýtynyń aspıranty bolyp júrgen kezi. Meniń balalyq shaǵym naǵashy ata-ájemniń janynda ótti. Iаǵnı, solardyń qolynda tárbıelendim. Al Almatyǵa, ıaǵnı áke-shesheme ekinshi synypqa baratyn kezde oraldym. Bul qalada men aǵylshyn tiline tereńdetip oqytatyn ári mýzykaǵa beıimdeıtin №120 orys mektebinde oqydym. Ájem sekildi anam da meniń kóp oqýyma jáne mýzykamen shuǵyl­danýyma erekshe kóńil bóldi. Al 16 jasymda orta mektepti bitirgennen keıin Lenıngrad memlekettik ýnıversı­tetiniń shyǵystaný fakýltetine oqýǵa túsý úshin sol qalaǵa attandym. – Shyǵystaný ǵylymyn nelikten tańdadyńyz? Álde úı-ishińizdiń aqyl-keńesi áser etti me? – Meniń bul mamandyqty tańdaýyma ákemniń áseri boldy. Mektepte meni gýmanıtarlyq ǵylymdardan góri fızıka, hımııa, matematıka sekildi túsinikti, naqty salalar anaǵurlym qyzyqty­ratyn. Soǵan oraı matematıka men fızıkaǵa jan-jaqty daıyndalyp, osy sala boıynsha Máskeýdiń jetekshi jo­ǵary oqý oryndarynyń birine túspek oıym bar edi. Biraq, bitirý emtıhany kezinde ákem ekeýmiz otyryp, uzaq sóı­lestik. Nátıjesinde, ol maǵan otba­sylyq dástúrdiń jibin úzbeı, shyǵys­taný ǵylymyn tańdaýyma óziniń aqyl-keńesin berdi. Sebebi, meniń ákem Más­keý­degi Shyǵys tilderi ınstıtýtyn bitirip, qytaı fılologııasy mamandyǵy boıynsha bilim alǵan bolsa, atam Muh­tar Áýezov Lenıngradtyń tarıh-fılologııa fakýltetin bitirgeni belgili. Ákemniń senimi meniń júregime berik uıalady. Al anam bizdiń bul oıymyzdy qýattap, qoldaı tústi. Osylaısha, 1982 jyly men Lenıngrad memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń shyǵystaný fakýltetindegi arab fılologııasy kafedrasynyń stýdenti atandym. – Shyǵystanýǵa bet burýyńyzǵa oraı ǵylymǵa degen qulshynysyńyz da oıandy ma? – Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetinde basynan bastap aıaǵyna deıin oqyp shyǵý men úshin mereke syndy boldy. Sebebi, maǵan tilder men áde­bıet­terdi zertteý, eshqandaı da burma­laýshylyqqa jáne ıdeologııalyq túsin­dirýlerge urynbaǵan tarıhı oqıǵalar­dan shynaıy habar beretin, olardy kóz aldyńa keltirip, elestetetin ejelgi qaınar kóz derekterimen tanysý, olar­dyń tereń ıirimderine boılap ený – aıryqsha unady. Shyǵystaný fakýltetinde belgili ǵalymdardyń synı mektebinen ótken joǵary biliktilikke ıe oqy­týshylar qyzmet etti. Bul fakýltette derekter men kóne mátinderdi oqıtyn jáne olarǵa túsinikteme berip, taldaı­tyn derektanýshylar sabaq beretin. Maǵan aýdarmadan dáris beretin Kemal Iýnýsovtyń jáne arab-musylman ádebıe­tinen dáris beretin Anna Dolını­nanyń sabaǵy aıryqsha unaıtyn. Professor Dolınına arab ádebıeti týraly mazmundy ári qyzyqty eńbekterimen tanymal edi. Úshinshi kýrsta men Anna Arkadevnadan X-XI ǵasyrlarda ómir súrgen al-Hamadınıdiń maqamdary týraly kýrstyq jumysymnyń jetekshisi bolýǵa ótinish jasadym. Bul jumy­symdy tórtinshi jáne besinshi kýrstarda da jalǵastyrdym. Iаǵnı, dıplomdyq jumysymda eki avtordyń novellala­ryna salystyrmaly saralaý ári taldaý júrgizdim. Ýnıversıtetti támam­daǵan­nan keıin A.Dolınınanyń kafedra­synda júrip, aspırantýrany jalǵastyr­dym. Keıinnen kandıdattyq dıssertasııam­nyń taqyryby da HII-HV ǵasyrlardaǵy birneshe arab tildi avtorlardyń maqamy boldy. Aspırantýrada oqyp júrgen kezimde Máskeýdegi reseılik aspırant­tarǵa arnalǵan Soros qorynyń grantyn jeńip aldym da bir jyl boıy (1991-1992 jyldar) Oksford ýnıversıtetinde bilim alýyma múmkindik týdy. 1993 jy­ly kandıdattyq dıssertasııamdy qor­ǵap shyǵyp, Almatyǵa qaıta oraldym. – Sizdiń 1200 betten asatyn Mah­mud Qashǵarıdyń «Dıýanı luǵat at-Túrk» shyǵarmasyn orys tilinde tárjimala­ǵanyńyzdy biz bilemiz. Bul shyǵar­many aýdarýǵa kez kelgen ǵa­lymnyń júregi daýalaı qoımaıtyny da belgili. – Ne aıtqyńyz kelgenin túsindim. Meniń HI ǵasyrdaǵy túrki leksı­kografııasy jónindegi arab tildi derek­kóz – «Dıýanı luǵat at-Túrkke» bet bu­rýym – bir jaǵynan, kezdeısoqtyq bol­ǵanymen, ekinshi jaǵynan arab tildi ortaǵasyrlyq mátindermen jumys isteýdegi tájirıbemdi eskeretin bolsaq, bul zańdylyq edi. 1997-1998 jyldary Mahmud Qashǵarıdyń ataqty trak­tattarynyń orys tilindegi qajet­ti­likteri týraly bizdiń aǵa býyn árip­testerimiz aıta bastady. Osy oraıda, bul traktattardy aýdaratyn, osy bir qıyn jumysqa tisi batatyn ǵalymdardy Al­matydaǵy Soros qory izdestire bastaǵan. «Dıýanı» – óziniń aýqymdy­lyǵymen erekshelenetin eńbek. Al oǵan moıyn burý úshin ortaǵasyrlyq mátin­derdi aý­darýdaǵy tájirıbe jetkiliksiz bolatyn, ol úshin birneshe jyl qatarynan basqa taqyryptardan da qol úze turý qajet edi. «Dıýanı» eńbeginiń aýdarma­syna kirisýge múmkindik alǵanyma qatty qýandym. Sebebi, bul jumys men úshin óte tartymdy bolatyn. Onyń ústine 1999 jyly biz Nıderlandyǵa otbasymyzben kóshýge sheshim qabyldaǵan edik. Sebebi, meniń erime sol jaqtan qyzyqty jumys usynylǵan bolatyn. Erim Robert Ermers osydan az ǵana ýaqyt buryn Nıder­landyda túrki til bilimi tarıhyna qatys­ty doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan edi. Ol óziniń eńbeginde ejelgi derekkózderi retinde Qash­ǵarıdyń «Dıýanıyna» arqa súıegen-tin. Iаǵnı, meniń joldasym osy traktatqa degen qyzyǵýshylyǵymdy tolyqtaı quptap, mátin qurylymynyń jasalýy men jazylýyna qolushyn beretinin aıtty. Sóıtip men 1999 jyly «Dıýanı luǵat at-Túrkti» aýdarýǵa tilek bildirdim. Ná­tıjesinde aýdarmaǵa bólingen arnaıy grantty utyp aldym. – M.Qashǵarıdyń osy eńbegin aýdarý kezinde nendeı tyń dúnıelerge ke­ziktińiz? Ol qandaı máselelerdi qam­týymen erekshelenedi jáne nesimen qundy? – «Dıýanı luǵat at-Túrk» eńbegin aýdarý kezinde kóptegen jáıtterge qanyq­tym jáne tyń jańalyqtarǵa keziktim. «Qazaq ádebı tili HVIII-HIH ǵasyrlarda qa­lyptasqan» degen keńestik rıtorıka bekitken nusqaýǵa, onyń ózinde orys mádenıetiniń yqpalymen qalyptasqan pikirge qaramastan, HI ǵasyrdaǵy «Dıýanı» eńbegindegi óleńder, maqal-mátelder qa­zaq tiliniń qazirgi mamandaryna eshqandaı aýdarmasyz túsinikti bolatyn úlken kó­lemdegi sózder men mátinderden tura­tyndyǵyn basa aıtqym keledi. Bir atap óterligi, bul mátinder tek HI ǵasyrǵa ǵana tıesili emes. Mahmud Qashǵarı óz eńbegine odan da ejelgi kezeńge jatatyn mátinderdi qosyp otyrǵan. Menińshe, avtordyń «Dıýanı» eńbegin jazýdaǵy kózdegen basty maqsaty – barlyq musyl­man álemin túrki taıpalary álemimen birtutas qarastyrý jáne solaı tanys­tyrý bolǵan sııaqty. HI ǵasyr Seljúkter áýletiniń batys túrki taıpalary úshin zor jeńisti kezeń boldy. Sebebi, olardyń jaý­lap alǵan jer kólemi de, halıfattaǵy saıası moıyndalýy da aıryqsha edi. Dál osy bir kezeńde Qarahan áýletiniń shyǵys túrki taıpalary da ózderiniń Ortalyq Azııadaǵy ustanymdaryn nyǵaıta tústi. Iаǵnı, eki taıpa da ózderiniń turmystyq mádenıetteri men syrtqy bolmys-bitim­deriniń aıyrmashylyqtary men ózge­shelikterine qaramastan, túrki tilderinde sóıleıtin bolǵan. Eki taıpa odaǵynyń basshylary ózderin musylmanbyz dep jarııalady. Sondaı-aq olar ózderin «dar ýl-Islamnyń» ortaq qundylyqtaryn saqtaýshy retinde tanyta bastady. Túrki ıntellektýaldy elıtasynyń ókili retinde Mahmud Qashǵarı úshin «dar ýl-Islamdy», onyń jańa qorǵaýshylary, ıaǵnı túrkilerdiń tili men mádenıetimen tanystyrý aıryqsha mańyzǵa ıe bolǵan. Sondyqtan, «Dıýanı» eńbegi arab tilinde jazyldy. Al ondaǵy túrki sózderi, ma­qaldar, ańyzdar men óleńder arab tiline aýdarylǵan. Túrki grammatıkasy da arab tiltaný turǵysynan túsindirilgen. Qazirgi tańda «Dıýanı luǵat at-Túrk» – túrki mádenıeti men tili týraly eń tanymal júıeli óleńderdiń ishindegi eń kónesi bolyp esepteledi. – «Dıýanı luǵat at-Túrk» buǵan deıin fransýz, aǵylshyn, túrik jáne basqa da tilderge aýdarylǵany belgili. Al ony orys tiline aýdarýdyń qajet­tiligin nemen baılanystyrasyz? – «Dıýanı luǵat at-Túrkti» orys tiline aýdarýdyń qajettiligi týraly aıta­tyn bolsam, jıyrmasynshy ǵasyrdyń 90-shy jyldary túrki tildes halyqtardyń basym bóligi burynǵy Keńes Odaǵynyń ter­rıtorııasyn meken etkeni belgili. Al osy kezeńde orystar túrki tili men ádebıetin birtindep yǵystyra bastaǵan bolatyn. Ekinshiden, ıdeologııalyq usta­nymdar jalpy túrki mádenıetiniń qundy­lyqtaryn shettetilgen etnostyq deń­geıge deıin alyp keldi. Sondyqtan «Dıýanı» eńbe­giniń orys tiline aýdarylýy osy bir ejelgi derekkózine jáne jalpy túrki mádenıe­tiniń tarıhyna qyzyǵýshylyq ta­nytyp otyrǵan kóptegen oqyrmandardyń qolje­timdiligin arttyrýǵa sep bolatyn edi.  – Ejelgi túrki mádenıetine qa­tysty kóptegen qundy ádebı jazba­lardy zerttep, halyqqa usynǵan kór­nekti aqyn, ádebıet synshysy, aýdar­mashy-ǵalym Asqar Egeýbaev bolatyn. Onyń aýdarma salasyna sińirgen eńbegin M.Qashǵarıdiń «Dıýanı luǵat at-Túrk» atty segiz kitaptan turatyn kóptomdyǵymen de aıqyn baǵamdaýǵa bolady. Asqar Egeýbaev qazaqshaǵa tárjimalaǵan «Dıýanı» men siz orys tiline aýdarǵan eńbektiń mátininde qandaıda bir aıyrmashy­lyqtar men ózgeshelikter kezdese me? – 1999 jyly maǵan «Dıýanıdy» qazaqshaǵa tárjimalaýdy támamdap qalǵan Asqar Egeýbaevpen kezdesýdiń sáti tústi. Bul atalǵan traktattyń Qazaqstanda ta­nymal bolýy úshin aıryqsha mańyzdy qadam bolyp sanalǵan-tuǵyn. Alaıda, A.Egeýbaev arab tilin meńgermegendikten, óz eńbegin S.Mýtallıbovtyń 1960 jyl­ǵy ózbek tilindegi aýdarmasyna súıenip aýdardy. Al ózbek tilindegi aýdar­manyń ózi túrik tilindegi aýdarmaǵa súıenip daıyndalǵan bolatyn. Sondyq­tan bul aýdarmadan túpnusqadan aýyt­qýshylyq pen keıbir úzindilerdiń óziniń aıqyndylyǵy men anyqtyǵyn joǵalt­qandyǵy edáýir baıqalyp turatyn. – Al sizdiń bul jumysty aıaqtaýy­ńyzǵa qansha ýaqyt ketti? – Eńbekti aýdarýǵa, onyń alǵysózin jazýǵa jáne eńbektiń siltemeleriniń ba­syn quraýǵa, jalpy alǵanda tórt jylǵa tarta ýaqyt ketti. Aýdarmamen jumys kezinde «Dıýanıdiń» barlyq shyǵary­ly­myna, sondaı-aq 1969 jyly Lenıngradta shyqqan «Ejelgi túrki sózdigine», J.Klo­zeniń 1972 jyly Oksfordta shyqqan  «HIII ǵasyrdaǵy túrki etımologııalyq sóz­digine» jáne t.b eńbekterge júginýge týra keldi. Sebebi, ol eńbekterge «Dıýanı» eńbeginen baı leksıkalyq materıaldar engizilgen bolatyn. Sózdik arab álipbıi men grammatıkasyn bilmeıtin jandarǵa yńǵaıly ári túsinikti bolýy úshin orys álipbıi boıynsha arnaıy tizim (ındeks) jasaý kerek boldy. Ol úshin barlyq sózdik maqalalarynda basynan aıaǵyna deıin nómirler men qodtar engizildi. Buǵan qosa, ǵylymı shyǵarylymda mátinniń naqty translıterasııasy bolýy óte mańyzdy aspekt edi. Al ol kóp ýaqyt pen uqyptylyqty aýadaı qajet etti. Bul rette, meniń erim Roberttiń kómegi men tájirıbesin aıryqsha atap ótkim keledi. – Estýimizshe, búginde siz XX ǵa­syrdaǵy qazaq tarıhy men ádebıeti máselelerin zerttep júrgen kórinesiz. Bul ǵasyrdy zertteýge nıet burýy­ńyzǵa nendeı jaıt túrtki boldy? – Qazirgi tańda men qazaqtar men Ortalyq Azııaǵa kórshiles halyqtardyń ótkeni keńestik tarıh pen ádebıetterde qandaı tujyrymdarǵa súıenip qalyp­tasty, qandaı taqyryptar men qadamdar jańa ıdeologııalyq qurylymdarǵa sáı­kes, jaramsyz bolyp sanaldy jáne yǵys­tyrylǵan materıaldardyń ornyn neler tolyqtyrdy degen saýaldarǵa jaýap izdep júrmin. Keńestik kezeńdegi qazaq hal­qynyń tarıhy aqylǵa syımaıtyn ıdeo­logııalyq amal-aılalardyń quralyna aınalǵany belgili. Muny HV-HIH ǵasyr­lardaǵy qazaq tarıhynyń qaharman tul­ǵa­laryn Reseıdiń qarsylasy etip nasıhattaýmen baılanystyrýǵa bolady. Ha­lyq­tar dostyǵynyń keńestik tujyrym­damasy úshin mundaı qarama-qaıshylyq tek qazaq batyrlary negizinde ǵana sheshiletindeı kóringeni belgili. Iаǵnı, olardy tabıǵatynan agressııashyl, halyqtyń qa­ra­paıym ókilderiniń ustanymdaryn taptap ótetin jáne Reseıdiń aldyńǵy qatar­ly, ilgerishil bıleýshilerine dushpandyq ta­nytatyn jandar degen nasıhattaýshy­lyq beleń alǵan bolatyn. Al ótken shaqtyń ádebıette kórinis tabýyna keletin bolsaq, onda da avtordyń ishki sen­zýrasy kóp jaǵdaıda shyǵarmanyń jetistigin jáne jazýshynyń taǵdyryn aı­qyndap beretin edi. Meniń bul taqy­ryptarǵa qyzy­ǵýshylyq tanytýym­dy jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy qa­zaq qoǵamynyń ómirinde aıtarlyqtaı ról atqarǵan Á.Bókeıhanov pen M.Dýlatovtyń eńbekterin asqan qyzyǵýshylyqpen oqýym­men de tyǵyz baılanystyrýǵa bolatyn sekildi. – Siz búginde Ortalyq Azııany zerdeleý jónindegi Eýropalyq qoǵamnyń (ESKAS) prezıdenti ekensiz. Ol qandaı uıym? – ESKAS – Ortalyq Azııa elderiniń mádenıetiniń túrli aspektilerin, tarıhy jáne saıası-ekonomıkalyq damýyn zertteıtin mamandardyń halyqaralyq kásibı júıesi. Ár eki jyl saıyn ESKAS mú­sheleri eýropalyq ýnıversıtetterde uı­ym­dastyrylatyn konferensııalarda bas qosady. Bıylǵy jyldyń qyrkúıek aıynda biz ózimizdiń konferensııamyzdy Kembrıdj ýnıversıtetinde ótkizdik. Kembrıdj ýnıversıteti sekildi jetekshi joo-nyń ESKAS-tyń konferensııasyn ózderinde ótkizýge  nıet tanytýy – ha­lyqaralyq akademııalyq ortalarda or­talyq-azııalyq óńirge degen qyzyǵýshy­lyqtyń artqandyǵyn baıqatsa kerek. Sońǵy jyldary konferensııaǵa Or­talyq Azııa elderinen, ásirese Qazaq­stan­nan qatysýshylar sanynyń artyp otyr­ǵanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Meniń oıym­sha, eýropalyq elder men Ortalyq Azııa óńiri ǵalymdarynyń únqatysý alańynda tikeleı kezdesýi – aqparat almasý jaǵy­nan eki jaqqa da paıdaly. Sebebi, mundaı basqosýlar túrli elderde qalyp­tasqan qazirgi zamanǵy zertteý úderisterin na­sıhattaýǵa múmkindik beredi, sondaı-aq ózara birlesken jobalardy ázirleýge jaǵdaı jasaıdy. – Qazirgi tańda Gollandııada turady ekensiz. Bul eldiń Qazaqstanǵa degen kózqarasy qandaı? – Tutastaı Eýropa keńistigi sekildi Nıderlandyda da Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa degen qyzyǵýshylyq jyl ótken saıyn artyp keledi. Keńes Odaǵy qulaǵan alashqy jyldary bizge jalpy mádenı keńistiktiń belgili bir bólshegi retinde ǵana qaraǵan bolsa, búginde eýropalyq­tardy ár eldiń óz qoǵamyna tán jeke ereksheligi anaǵurlym qyzyqtyrady. Eń aldymen, muny Eýropanyń bizdiń óńirge degen ekonomıkalyq qyzyǵýshy­lyqtarymen baılanystyrýǵa bolady. Taǵy bir atap óterligi, bizdiń óńirdiń eýropalyq baǵytqa bet alýy bıznes, má­denı jáne áleýmettik qurylymdar ara­syndaǵy ózara baılanys – ekijaqty dıalog­tyń artýyna sep bolýda. Sońǵy jyldary men Nıderlandynyń kásipker­leri men dıplomattarynyń aldynda Qazaqstannyń tarıhy men mádenıetine qatysty birneshe márte leksııa oqydym. Bıylǵy jyldyń 28 sáýirinde Witteveen en Bos kompanııasynyń uıytqy bolýy­men, Deventer qalasynda «Qazaqstandyq festıval» ótti. Qazaqstannyń elshiligi Qazaqstan týraly kóptegen qyzyqty materıaldardy, býkletter men kitaptardy ákelip berdi. Festıvalge Qazaqstannan mýzykanttar shaqyryldy. Sharanyń shymyldyǵy meniń qyzym Janeldiń oryndaýynda Abaıdyń «Jelsiz túnde jaryq aı» ánimen ashyldy. Al festıvalden bir apta buryn osy sharaǵa daıyndyq retinde Deventerdaǵy kıno­teatr­da Rústem Ábdirashtyń «Stalınge syılyq» fılmi kórsetilgen bolatyn. «Jelsiz túnde jaryq aı» osy fılmdegi basty mýzykalyq taqyryp edi. Meniń qýanyshyma oraı, Deventerdaǵy teatr zalyna adam lyq toldy. Iаǵnı, «Qazaq­standyq festıvalge» degen kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵy aıryqsha joǵary boldy. – О́zińiz Gollandııadaǵy Leıden ýnıversıtetinde sabaq beredi dep estidik. Qandaı pánderden dáris oqısyz? – Iá, men úsh jylǵa jýyq, ıaǵnı byltyrǵy jyldyń sońyna deıin Leıden ýnıversıtetinde sabaq berdim. Bul ýnı­ver­sıtettiń magıstranttaryna Ortalyq Azııaǵa qatysty, atap aıtqanda Ortalyq Azııa qoǵamy men mádenıeti, ondaǵy dinge qatysty dárister oqydym. Leıden ýnıversıtetinde oqytýshy bolý meni aıryq­sha qýantatyn. Sebebi, men ózimniń týǵan mádenıetim týraly bilimimdi, oıǵa túı­gen­derimdi aıryqsha qyzyǵýshylyq ta­nyt­qan eńbekqor jastarmen bólistim. Meniń dárisimdi Nıderlandynyń, Italııa­nyń, Túrkııanyń, Grekııanyń, Irannyń jastary tyńdady. – Endi otbasyńyz, balalaryńyz jaıly aıtyp berseńiz. – Meniń úlken qyzym Rotterdam ýnıversıtetiniń magıstratýrasynda, al eki kishkentaı balam orta mektepte oqıdy. – Bir-birlerińizben ózara qaı tilde sóılesesizder? – Tildik ortanyń joqtyǵyna qara­mastan, olar úshin birinshi til – qazaq tili boldy. Biz oǵan barynsha kóńil bólýge tyrystyq. Men Almatyda birneshe jyl jumys atqarǵan kezde kishi qyzym «Kókil» dep atalatyn qazaq mektebinde oqydy. Bul mektepte júrip, qyzym dom­byra shertýdi úırendi. Áli mektepke barmaǵanyna qara­mastan, ulyma da tár­bıeshiler qazaq óleńderin jattatty. О́kinishke qaraı, qazir mektepte aǵylshyn tilderiniń aıqyn ba­sym­­dylyǵyna baılanysty qazaq tilin úırenýge az ýaqyt qalyp otyr. Alaıda, olardyń til bilýdegi negizi qalanǵan. Qazaqstanǵa kelgen kezde neǵurlym qazaq tilinde sóılesýge tyrysady. – Siz erińizdiń túrkolog ǵalym ekendigin álginde aıttyńyz. Jáne ol estýimizshe, M.Áýezovtiń «Kókserek» áńgi­mesin shetel tiline aýdarǵan eken. – Meniń erim Robert shyn mánisinde Muhtar Áýezovtiń «Kókserek» áńgimesin golland tiline aýdardy. Ol kezde biz endi-endi ǵana tanysyp júrgen edik. Sol kezde ol atalǵan áńgimeniń oryssha aý­dar­masy men qazaq tilindegi túpnus­qasynda kezdesetin keıbir mańyzdy fragmentterdiń saqtalmaǵanyn baıqaǵan edi. Ol kezdiń ózinde ol túrik jáne arab tilderin de jaqsy meńgergen bolatyn. Keıin Nıderlandydaǵy Neımegen ýnıversıtetinde túrik jáne arab til bilimine qatysty doktorlyq dıssertasııa qor­ǵady. Biz Sankt-Peterbýrgte ótken Islam jáne arabtanýshylyqty zertteý jónin­degi Eýropalyq qoǵamnyń konfe­ren­sııasy kezinde tanystyq. Bizdi belgili peterbýrgtik arabtanýshy Anas Halıdov tanystyrǵan bolatyn. – Robert qazaq tilin jaqsy bile me? – Ol qazaq tilin biz tanysqan kezden bastap úırene bastady. – Qazir  qandaı qyzmet atqarady? – Qazirgi tańda Robert Taıaý Shyǵys­tyń mádenı antropologııasy jónindegi kýrstardan dáris beredi. – Endi Muhtar Áýezov qoryna toq­talsańyz. Búgingi tańda qor qandaı jumystar atqaryp jatyr? – Muhtar Áýezov qory – M.Áýezov urpaqtarynyń bastamalarynyń jalǵa­sy, búgingi jańa jelisi. Onyń basty maqsaty – jazýshynyń rýhanı murasyn saqtaý jáne nasıhattaý, sondaı-aq qazaq mádenıeti salasyna baılanysty jańa bastamalardy qýattap, qoldaý. Muhtar Áýezovtiń shyǵarmashylyq bıografııasy keńestik dáýirge deıingi kezeńnen tamyr tartady. Al onyń qaınar kózi men bastaý bulaǵynda Alashtyń oı óresi bıik, pa­rasatty tulǵalary tur. Meniń oıymsha, onyń shyǵarmalarynyń tartymdylyǵy men ondaǵy ıdeıalardyń myqtylyǵy Áýezovtiń negizgi baǵytynyń aıqyn, buljymas kórsetkishi. Keńestik memle­ket­tiń aýyq-aýyq ózgerip otyrǵan ıdeo­logııalyq urandaryna, ıdeologııanyń ja­zýshydan birqatar shyǵarmalardan ózdiginen bas tartý men «ıdeologııalyq sán» yńǵaıyna baılanysty keıbir sıýjetterdiń basqasha órilýin talap etip, mindettegenine qaramastan, olar qashan da Áýezov ıdeıasynyń basty baǵdary bolyp qala bermek. Onyń óte baı ári ár túrli shyǵarmashylyq murasy oqyrman­darǵa Qazaqstannyń jıyrmasynshy ǵa­syrdyń basynan alpysynshy jyldarǵa deıingi kúrdeli ómir súrý kezeńin túsinýge múmkindik beredi. Bul qordyń prezıdenti – meniń ákem Murat Áýezov. Al onyń uıymdas­tyrý­shysy jáne qozǵaýshy tetigi – baýyrym Maǵjan. Týysqan baýyrym Dııar Qo­naev jáne men qordyń quryl­taıshy­symyz. Al qor basqarmasynyń qura­myna on­daǵy mańyzdy jobalar týraly sheshim qa­byldaıtyn shyǵarmashylyq ıntel­lıgen­sııanyń belgili ókilderi, qazaq tili men ádebıetin jetik meń­gergen mamandar kiredi. Qordyń arnaıy ınternet-saı­tynan onyń qyzmeti jó­ninde jan-jaqty málimet alýǵa bolady. Saıt qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde aqparat beredi. – Búginde qandaı zertteý jumys­tarymen aınalysyp júrsiz? – Búginde Berlınde ornalasqan Qazirgi zamanǵy Shyǵystaný ortalyǵyn­daǵy mamandar aldynda Ortalyq Azııa­daǵy musylman halyqtarynyń tarıhy jóninde leksııa oqyp júrmin. – Atańyz Muhtar Áýezovtiń týǵan jerine jıi baryp turasyz ba? – Qalyptasqan otbasylyq dástúrge oraı, jıi baryp turýǵa tyrysamyn. Muhtar Áýezovtiń, qazaqtyń Muhtary­nyń týǵan jerine taban tireý meniń jan dúnıemdi qashanda erekshe sezimge bó­leıdi. Bul – dáýirlerdiń altyn qoryna esimderi máńgige óshpesteı etip jazyl­ǵan, artyna ólmes muralaryn, óleńderi men qarasózderin qaldyrǵan tulǵalar­dyń jeri. Muhtar Áýezovtiń týǵan jeri – Abaı men Shákárimniń kindik qany tamǵan jer. Qazirgi tańda men úshin jáne meniń otbasym úshin Semeıdegi, Bórili­degi jáne Jıdebaıdaǵy adamdar men olardyń ómiri anaǵurlym qyzyǵyraq. Sebebi, olar ómirden ótken «ıntel­lektýal­dar» týraly mádenı eskertkishterdi sol kúıinde saqtap qana qoımaı, olardy keler urpaqqa amanattaý úshin úlken jumystar atqaryp keledi. Olar­dyń ishinde bir ózi tutas ensıklopedııaǵa tatı­tyn qarııalarymyz da bar. Sol qarııalarymyz ótken shaqtyń birneshe ondaǵan urpaqtarynyń atyna deıin jatqa soǵady, osy bir qasıetti jerdiń belgili azamattary týraly halyq ara­syna taraǵan áńgimeler, rýlar ara­syndaǵy qaqtyǵystar men teketirester, olardyń sheshilý joldaryna qatysty da áserli áńgimelep beredi. Bulardyń barlyǵy Eýropanyń búgingi ómirinen múldem bólek, ózgeshe álem. Olar sony­symen de qundy bolar. – Muhańnyń búgingi urpaqtary jıi kezdesip tura ma? – Almatyǵa jolym túsken kezde men atam Muhtardyń urpaqtarymen, nemerelerimen únemi kezdesýge tyrysamyn. Ernar Muhtarulynyń balalary men nemerelerine qatysty aqparattardy da jıi estımin. Sońǵy ýaqytta meniń ákem taǵdyr tálkegine baılanysty jer-jerge shashyrap ketken óziniń týys­qandarynyń basyn qosyp, olardyń arasyndaǵy týystyq baılanysty ny­ǵaı­týǵa aıryq­sha kóńil bólip júr. Bul maǵan da aýadaı qajet. – Áserli áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY.