Aýyl muǵalimi

Jas jetkinge bilimnen nár beretin. Sońynan júzdep shákirt eretin. Balanyń bilgenine máz bop kúletin. Oqýshysy toptan ozsa, baqytqa kenelip júretin. О́zge úshin kúıetin. Ma­man­dyǵyn súıe­tin. Úıretýden jalyq­paı­tyn. Jalaqysy jetpese de, ta­ryq­­paıtyn. Bolar balany, so­nadaı­dan anyqtaıtyn. Qansha qıyn­dyq bolsa da, qamyqpaıtyn. Jyl ótken saıyn sharyqtaıtyn. Ol – ustaz. Eki aıaqty pendeniń bári ustazdyń aldyn kórdi. «Tarydaı bolyp» ta­bal­dy­ryq attaǵanyńda jyly júzben qar­sy alyp, bar bilgenin bala boıyna sińirip, «taýdaı» etip shyǵaratyn da osy ma­man­dyq ıeleri. Olar bola­shaq­tyń irgetasyn qalaıdy. «Ustazy myq­tynyń, ustanymy myqty» deıtin halyq támsili osyndaıda aıtylsa kerek. О́ıtkeni, seniń aldymen adam, onan soń maman bolýyń da kóp jaǵ­daıda osy oqytýshyǵa baılanysty. О́tken ǵasyrda muǵalim eń qadirli mamandyq boldy. Ony mynadan-aq bilýge bolady. Qarataban balamyz. Mah­mut degen atamyz bolatyn aýyl­da. Taıaqty at qyp minip, jerdiń sha­ńyn kókke kóterip júrgende atamyz kele jatady. Sonda eki qoldy alǵa sa­lyp, júgirip jetip, sálem be­retin edik. Sol kisi «o, muǵalim bol» dep bata beretin. Ádette, aýyl aqsaqal­dary «molda bol» deıtin. Bul neni ań­ǵartady? Qara tanymaǵan qazaqtyń qara shaly muǵalimdikti bárinen joǵa­ry qoıady degen sóz. Bizdińshe, ustaz bolý úshin úlken jú­­rek kerek. Jurttyń balasyn jaq­sy kó­rip, solardyń bolashaǵyna senip, ár tentekti tárbıege úıretip, olar­dyń sana­sy­na sáýle quıyp, bi­lim­niń qaınar bula­ǵy­nan sýsyndatý ár­kimniń qolynan kelmeıdi. Ol tek úlken júrekti azamat­tar­dyń ǵana qo­lynan keletin is. Tyz etpe, shydamsyz adamnan jóni túzý ustaz da shyq­paı­dy. Muǵalim asa joǵary sabyr­dyń ıesi bolýy qajet. Ol ózi ekken bi­lim­niń jemisin jyldar boıyna kútedi. Jáne sol bilimniń dalaǵa ketpeýin, eń­be­giniń esh bolmaýyn qadaǵalaıdy. Qys­qa­sy, ustazdyq ekiniń biriniń mańdaıyna jazylmaǵan baq. Osy sózimizge áldekimniń kekesinmen qaraýy da múmkin. О́ıtkeni, osy kúni muǵalimniń qadiri biz qalaǵandaı bolmaı tur. Anaý bir toqyraý jyl­da­ry ustaz­dar­dyń ala qap arqalap, saýdagerlikti ká­sip etip ketkeni bar. Sebebi, kúnkóris kerek. Jaýyrdy jaba toqyp qaıteıik, sol tusta talaı bilikti maman bazar ja­ǵalady. Olardyń mektepke qaıtyp oral­ǵanynan, oral­ma­ǵany kóp. Osy bir óli­ara tusta mektepterge bilimi dúdámal, biligi syn kótermeıtin adamdar qabyl­da­nyp ketip jatty. Saıyp kelgende, osy­nyń bári muǵalim bedeliniń túsýine áser etti. Degenmen, sondaı ótpeli kezeńde de mamandyǵyna adal adamdar boldy. Olar altyn uıasyn az ǵana tıyn-te­ben­ge aýys­tyrǵan joq. Balaǵa bilim berýdi basty shart dep tanydy. Ty­nym­syz eńbek etti. Naryq zamany qos ók­pesinen qysyp, sanasyn qansha tur­mys bılese de, mektebin qıyp ketpedi. Mamandyǵyna adal ustazdyń biri Rabııa Sheralıeva. Ataqty Nartaı aqyn aýylyndaǵy №156 qazaq orta mektebiniń muǵalimi. Ol Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtý­nyń túlegi. Atal­ǵan joǵary oqý or­nyn qaıta qurýdyń qyzýy qaıta bas­ta­ǵanda bitirgen ol joldamamen aýyl­ǵa keledi. Shıeli aýdany­nyń shetki aýyl­daryna barady. Qos­úıeń­ki – Qa­ra­taýdyń qoınynda jatqan aýyl. Ha­lyq sany da az. Arnaıy avtobýs ta qa­ty­namaıdy. Jas maman osyndaı jerge kelip, jumysqa bilek túrip kirisip ke­tedi. Almatyda jıǵan bilimin alys aýyldaǵy balalarǵa úı­rete bas­taı­dy. Eń­bek­qor­lyǵyn elegen bolar, ony dı­rek­­tor­dyń oqý-tárbıe isi jónindegi oryn­ba­sa­ry etip taǵaıyndaıdy. Keı­in­­nen Nartaı aýy­lyna aýysady. – Sabaqqa qajetti kór­­neki quraldardy tú­nimen otyryp óz qoly­myz­ben jasaı­tyn edik. Jospar jazý, balalar­dyń saba­ǵyn tekserý, oǵan ál­gin­deı kór­neki qural­dar jasaý sekildi ty­nym­­syz ju­mystar ýa­qy­tpen sanas­tyr­maı­tyn. Sebebi, belgili. Bala bilim alýy kerek. Seniń salǵyrttyǵyń, jumysqa júr­dim-bardym qaraǵanyń oqýshyǵa salqy­nyn tıgizbeýi tıis, – deıdi ustaz. Jaǵrafııa pánin jalyqpaı oqy­typ kele jatqan ustazdan toqyraý jyl­darda­ǵy jaǵdaıdy suraımyz ǵoı, baıaǵy. Al­dy­men aýyr kúrsinip aldy. Sonan soń áńgimesin bylaı dep jal­ǵady. «Egemendik aldyq dep qýany­shy­myz qoınymyzǵa sımaı júrgende, onyń qıynshylyqtary bolady dep oıladyq pa? Ábden «ókimet óltir­meı­di» degen psıhologııaǵa úıren­gen bizge, «óz kúnińdi óziń kór» prınsıpine úı­renisý aýyrǵa soqty. Azyn-aýlaq qana aılyq. Onyń ózi ýaqytyly qolǵa tımeıdi. Jarty jyldap jalaqy kór­me­gen shaqtarymyz boldy. Tirshilik tiri pendeni óz ıirimine úıirip alady. Sodan bolar, kóptegen áriptesterimiz nesibesin basqa jaqtardan izdedi. О́z basym mektepti qıyp kete almadym. Júzdegen oqýshynyń kózin jáýdiretip qalaı qıyp ketesiń?» dep ol odan ári bizge suraýly júzben qarady. Aýyl zııalysy tap osyndaı-aq bolar dep oıladyq sol sátte. Rábııa Nurtazaqyzy azattyqtyń al­­ǵash­qy jyldarynda bilim berýdiń ońaı bolmaǵanyn aıtady. О́ıtkeni, bu­rynǵy kórneki quraldar men oqý­lyq­tar búgin­gige jaramaıdy. Sodan joq­tan bar ja­saý­ǵa týra kelgen. Onyń ústine elimiz bilim berýdiń bas­qa túrine ótti. Onyń da ózindik qıyn­dyqtary boldy. Desek te, el eńsesin tiktegennen keıin aýyl mektepterine aıryqsha qamqorlyq jasala basta­ǵa­nyn da jasyrmaıdy. – Qazirgi jas mamandarǵa sabaq berý jeńildeý. Internet degen qosýly. Ol ar­qyly álemniń ár túkpirinen aq­parat alý­ǵa ábden bolady. Odan bólek ınteraktıvti taqta degen bar. Qural-jabdy­ǵy­nyń bári alaqanyńda tur. Bu­rynǵy biz se­kildi túnimen kóz­maıyn taýysyp kór­neki qural daıyn­da­maıdy. Tek bardy ıgerip, balaǵa durys tárbıe men bilim berse bolǵany, – deıdi ol. Búginginiń oqýshysy da bólek. Olardyń bilmeıtini joq. Sondyqtan muǵalimniń biligi birinshi orynǵa shyqty. Osy rette «aýyl muǵalim­derine bilimin arttyrý úshin ne istemek kerek?» degen saýal týyndaıdy. Ras, ustazdardyń biliktiligin art­tyratyn ortalyqtar bar. Olar Astana men Almatyǵa baryp ta bilimin jetildirip qaıtyp jatady. Biraq aýylda da qarap otyrmaýy kerek qoı. Sol úshin ne istemek kerek? Bizdiń keıipkerimiz buǵan bylaısha jaýap beredi. «О́tpeli kezeńde esigine qara qulyp sa­lyn­baǵan tek mektep qana edi. Qalǵan má­denı-rýhanı oshaqtardyń barlyǵy der­lik ja­byldy. Sondaı úde­rispen talaı kitaphana qaraýsyz qaldy. Eń aldymen aýyl­dyq jerlerdegi kitaphana ju­my­syn jolǵa qoıý kerek. My­saly, bizge ádis­­te­me­lik kitaptardy tabý qı­ynǵa soǵady. Sol sebepti aýyl kitap­ha­na­laryna oqý-ádis­te­melik kitap­tar­dy kóp­tep jınap, mu­ǵa­limge yńǵaıly jaǵdaı jasaý kerek qoı dep oılaı­myn». Al búgingi aýyl mektebi men ustazdary­nyń jaı-kúıi qandaı? Baıaǵy­da aılyqty aılap almaý degen joq qazir. Ekono­mı­kamyz damyp, áleý­met­tik jaǵdaıymyz art­qan­nan keıin ustaz­dar­dyń jalaqysyna jyl saı­yn ústeme qosylyp otyr. Onyń ústine Prezıdent jaqynda bilikti mamandarǵa joǵary aı­lyq tóleýdi tapsyrdy. Biz­diń keıipkerimiz sol sanatqa kiretin­der­diń qatarynan. Sonymen qatar bilim berý isi de jyl saıyn damyp keledi. Oǵan qajetti qural-jabdyqtardy memleket aýyl­darǵa jetkizip berip otyr. – Aýylymyzda jańa mektep sa­lynyp jatyr. Buıyrtsa, keler jyl­ǵy jańa oqý jylyn jańa mektepte bastaımyz dep otyrmyz. Al ol mekteptiń ishinde muǵa­lim­ge kerektiń bári bolmaq. Bul da Táý­el­sizdiktiń ar­qasy, – deıdi ol. Osy arada jańa mektepterdiń qurylysyna qatysty myna bir derekti aıtpaı ketýge bol­maıdy. Keńes ókimeti saltanat qurǵan 70 jyldyń ishinde oblys boıynsha 191 mek­tep salynypty. Bir qaraǵanda az emes sııaqty. Almaty tárizdi alyp qala bir qazaq mektebine zar bolyp júrgende, Syr óńirinde munshama oqý oshaq­ta­ry­nyń salynǵany kóńilge medet beretin de sekildi. Biraq Táýel­sizdik tusynda el ıgi­ligine berilgen mektepterdiń sanyn kór­gende, álgi oıdan birden bas tarta­syz. Ekeýin salystyryp qaraǵanda, kóz uıalady. Qazaqtyń óz qoly óz aýzyna jet­kennen beri Qyzylorda oblysynda 88 mektep paıdalanýǵa berilgen. Aıyr­ma­sy aıtpasa da túsinikti. Aınalasy 20 jyldyń ishinde Keńes ókimetiniń 70 jylda jasaǵan «jaqsylyǵynyń» jar­ty­sy salynyp, jetkinshekter ıgiligine berilgen. Bul úlken kórsetkish. Shırek ǵasyrǵa jýyq muǵalimdik etken Rabııa Nurtazaqyzynan ustaz­dyń basty ustanymyn suradyq. «45 jyl muǵalim bolsań da, 45 mınýttyq sabaqqa daıyndyqsyz kirýge bol­maıdy», dep ol bir aýyz sózben jaýap berdi. Ras sóz. О́ziń bilmeı, ózgege úırete almaısyń. Al daıyndyq, bilimdi ushtaý, bilgen ústine bile túsý  ustazdyń basty ustanymy bolýy qajet. Erjan BAITILES. Qyzylorda oblysy.