Qazaq kınosy: serpilis pen silkinis

Áńgimemizdi Táýelsizdik jyl­dary­nan beri qazaq kınosynda qandaı ja­ńa­lyqtar bolyp jatyr, kóńil kónshiterlik jetistikteri nede, halyqaralyq festıvalderde júldege ıe bolǵan týyn­dy­lar týraly ne aıtýǵa bolady, t.t. sol sııaqty kıno tóńiregindegi oılar men tolǵanystardan bastasaq. Keshegi kóz aldymyzda ótken kıno tarıhyna jú­gin­sek, onyń mádenı-ıdeologııalyq kúres­te­gi orny erekshe bolǵanyn kóremiz. Bul baǵyt búginde ózgergen joq, óıtkeni halyqtyń sanasyn úı tórindegi tele­ek­ran bılep tur. Iаǵnı, teleekran máde­nıet maıdanyndaǵy joıqyn qarýǵa aınalǵan. A.Kýrasavanyń «Rasemon» fılmi Amerıkada «Oskar» syıly­ǵy­men marapattaldy. Sonda ekinshi dú­nıe­júzilik soǵysta kúıreı jeńilgen ja­pon­dardyń ábden taptalyp, janshylǵan eńsesi áp-sátte joǵary kóterilip shyǵa kelgenin álem jurtshylyǵy tańdana ta­mashalady. Sonymen japon rýhy qaıta ushtalyp, eldik sımfonııa saltanat qur­dy. Bul ózderiniń ulttyq ıdeıasy úshin kúresken halyqtyń naǵyz jaýyngerlik beınesi tanylǵan úlken báıge edi. Búginde sol álemdik alaman báıge bu­ryn­ǵysynan da qyza túspese, bir kem de tómendegen joq. Oǵan qazaq kınosy da tańdaýly dúnıelerin qosýda. Árıne, bizde «Oskar» syılyǵyn alǵan ıtalıan­dyq Fellını, amerıkandyq Kevın Kostner sekildi tulǵalar áli týa qoıǵan joq. Alaıda, 65 fılmniń ishinen tań­dal­ǵan 9 týyndynyń biri qazaq fılmi bolýy keleshekte oılantatyn nárse, bizdiń rejısserlerdiń de qolynan jaqsy kıno túsirý keletinin dálel­deı­tin birden-bir joba. «Qazaqfılm» kı­no­stýdııasyna Memleket basshysy Nur­sultan Nazarbaevtyń atbasyn tirep, keıbir jobalarǵa qoldaý kórsetýi ult­tyq óner salasynyń bolashaǵyna senim artqyzady. О́tken jyl jemisti bas­tal­dy. «Qazaqfılm» kınostýdııasy ha­lyq­qa «Siz kimsiz, Ka myrza!» atty shytyrman oqıǵaly fılmdi tartý etti. Qazaq ulttyq kıno óneri tarıhynda joǵary baǵaǵa ıe «Transsibir ekspresi», «Atamannyń aqyry» kınolentalary arqyly tanymal akter, Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshimovtiń róli kópshilikke chekıst Qasymhan Shadııarov beınesimen erekshelense, Taılandta turatyn sol egde tartqan agentti akter jańa týyndyda qaıta tiriltedi. Bangkok túrmesindegi kóp jyldardan soń ol Qazaqstanǵa qaıtyp oralady. Kezdeısoq saparlas bolǵan Igordi qutqarý úshin aılaly qylmyskerlerdiń qurǵan tor­la­rynan aman shyǵyp, sheteldik narko­ba­rondardy quryqtaıdy. «Atamannyń aqy­rynda» kórermenniń súıispen­shi­li­gi­ne bólengen Qasymhan óziniń egde tart­qanyna qaramastan, shym-shytyryq oqı­ǵa­larda jurtty batyldyǵymen baýraıdy. Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaq­fılm» AQ men «Medetfılm» kıno­stý­dııasy túsirgen «Afalı­na­nyń qarǵýy» fılmi táýelsiz Qazaq eliniń tuǵyryn tuqyrtar jat pıǵyldyń qaı-qaısy­sy­nyń da túbi kúırep tynatynyn selkeýsiz sanaǵa sińdiredi. Rejısser Eldar Orazbaevtyń fılmi shynaıy oqıǵaǵa qurylǵan. Qazaqstan men Reseıdiń ofıserleri saýda ókili óliminiń sebebin izdeýdi bastaıdy. Qaıǵyly oqıǵanyń as­tarynda saıası toptardyń qaqtyǵysy turǵanyn ańǵarady. Eki el prezı­dent­teriniń Kaspıı teńizi jaǵasyndaǵy kezdesýi barysynda qylmystyq top olarǵa qastyq uıymdastyrady. Ejelden ata-ba­balar ańsaǵan táýelsizdik baqyty baı­taq eldiń basyna ońaı qona sal­ma­ǵanyn salmaqtar rýhanı dúnıelerdiń árqaısysy aıryqsha saralanýy kerek desek, álem jurtshylyǵy kóz tikken záý­lim shahar tynysy, basqa respýb­lı­kalarǵa qaraǵanda, Qazaq eliniń batyl is-qadamdary fılm ıdeıasynan aıqyn kórinis tapqan. Árıne, ol tikeleı elorda tarıhyna qurylmaǵanymen, odan qa­lanyń kún saıyn kórkeıgen ásem kelbetin kórip, kókirekti jupar lep tolty­ra­dy. Máselen, Reseı men Túrkııa fılm­deri­niń qaı-qaısysynyń da dáripteıtin ıdeıasy negizinen sol eldiń ulttyq brendine aınalǵan arhıtektýralyq jaýhar­la­rymen ushtasyp jatýy tegin emes. Túrikterdiń óz fılmderinde aspaly kó­pirlerin áspetteýden jalyqpaýy nelikten dep oılaısyz? Ashyǵynda, fı­lm dál sol nysandy nysanaǵa alma­ǵan­men, osyndaı rejısserlik sheshimde óz­gege baılyǵyn baǵalatý múmkindigi jat­qandyǵy joqqa shyǵarylmaıdy. Al orys kınematografısteri qaraǵaıly ný ormanyna oralmaı, oı aıtpaıdy. Kó­rer­mendi tabıǵattyń ǵajap kórinisteri baýrap áketedi. Sol sekildi «Afalı­na­nyń qarǵýynda» Esildiń tolqyndary­men ter­beltip, Astanamen asqaqtatatyn tustar bar. Osyǵan deıin qazaq kıno­la­ry jupyny aýyldyń turalaǵan tur­my­syn, japandaǵy jalǵyz júdeý-jadaý kıiz úıin kórsetýden árige asa almaı jatady degen synı-eskertpelerdi de negizsiz dep aıta almaımyz. Keleńsiz­dik­pen kúresýdiń, árıne, túrli amaly bar, biraq tirshiliktiń tek kóleńkeli tus­ta­ryn tuzdyq ete bergennen berekeli el bolamyz ba? Jastary ishkilikten kóz ashpaıtyn shalǵaıdaǵy aýyldyń qara­baıyr turmys shyndyǵyn boıamasyz jet­kizýge tyrysqan fılmdi kórermen bir-eki tamashalaǵannan soń, qaıta oǵan jurttyń yqylasy aýa qoıýy ekitalaı. «Altyn adam», «Myń bala», «A-ǵa oralý» (rejısserleri T.Bekmambetov, E.Kon­chalovskıı) fılmderi Qazaq elin kór­megen, bilmegen jurttyń qııalyn­daǵy eski qısyndy qıyp túsedi. Osy tusta qazaq kınosyndaǵy ulttyq bet-beıne qaı deńgeıde kórinis tabýda degen saýaldyń qoıylýy zańdy. Oǵan ótken jyly tusaýy kesilgen «Birjan sal» (rejısseri D.Joljaqsynov, R.Álpıev) fılmin mysalǵa keltirýge bolady. Halyq ánshisi ári kompozıtor Birjan Qojaǵululy ómiriniń dramalyq kezeńi baıandalatyn kınolentada adamgershilik qasıetterdiń asqaq ıirimderi sýretteledi. HIH ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy halqymyz­dyń turmys-tirshiligi, salt-dástúri shy­naıy órnektelip, dáýir únin bederleýge avtorlardyń jan-jaqty daıyndyqpen kelgendigin kórsetedi. Taǵy bir aıtýly kınotýyndynyń biri «Jáńgir» tarıhı dramasy (rejısseri R.Orynbasarova). Reseı ımperatory Aleksandr I qazasy jaıyndaǵy aqparat qandy oqıǵalarǵa túrtki bolyp, halyqtyń sanasyndaǵy máńgilik patshalyq bılik degen uǵymdy túpkilikti joıdy. Osynaý qandy oqıǵalardy óz kózimen kórgen Jáńgir Peterborǵa orys patshasymen kezdesý úshin attanady. Ordany basqarý 24 jastaǵy bozbalanyń qolynan kele me, joq pa degen suraqtyń jaýaby bolashaq enshisine qaldyrylady. Hannyń Peter­borǵa sapary búkil halyqtyń ómirine eleýli ózgerister ákeledi. Ulttyq boıaý­dy qapysyz bederlegen «Qosh bol, Gúl­sary» fılminiń (rejısseri A.Ámir­qulov) V «Eýrazııa» halyqaralyq kınofestıvalinde bas júldege ıe bolýy osy údeden kórinip, 50-shi jyldar oqıǵasyn tushymdy túsirýinde. Kolhozshy kommýnıst Tanabaı men onyń asyl tuqymdy serigi Gúlsary bastan keshken taǵdyr tálkegin kórermenniń áserlenbeı tama­shalaýy múmkin emes. Táýelsizdik kún­paraǵyna ózgeshe ser­pilisimen qosylǵan týyndylar qata­rynda «Balalyq sha­ǵym­nyń aspany» (rejısseri R.Ábdirash) atty jańa kórkem fılm de bar. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev shy­ǵar­malarynyń jelisi boıynsha Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kıno­stý­dııasynda túsi­ril­gen kınolenta El­ba­synyń balalyq kezinen bastap, aza­mattyq jasqa jetkenge deıingi araly­ǵyn qamtıdy. О́te joǵary shyǵar­ma­shy­lyq jáne teh­nı­ka­lyq deńgeıde túsiril­gen fılmdi kórer­men bir demmen kórip, oqıǵanyń sońyna jetkenin sezbeýi boıaýy qanyq beıneler men qazaq aýyl­da­rynyń san-alýan qyr­laryn qamtı­tyn jan-jaqtylyǵynan dep túıindeldi. Árıne, kórermenge eshkim óziniń talap-tilegin kúshtep qabyl­data almaıdy. Deı turǵanmen de bul fılmdi kınoensık­lo­pedııa dep túıin­de­ter derekter jetkilikti. Odan sol ke­zeńdegi el tynysyn, ulttyq salt-dás­túrdi, oı-ańsardy, tota­lı­tarlyq júıe men stalındik zulmat­tyń qandy sheń­geline kezikken qanshama ult ókilderiniń qazaq topyraǵyna jer aýdaryp kelgendegi muratyn aıqyn sezemiz. Kadr syr­tynan Elbasy kitap­ta­ry­nan oqylatyn úzindiler arqyly parasatty oı-tol­ǵam­dar adam janyn tebirentpeı qoımaıdy. Áljan ananyń keremet tús kórýi, tú­sinde tereń teńizdiń tú­binen kúmis­tel­gen uzyn myltyq taýyp alýy, ony sáýe­geı tús jorýshy­nyń: «Uldy bolasyń, balańnyń ómiri uzaq, biraq kúreske toly bolady» dep boljaýy, arada kóp ýaqyt ótpeı Áljan ananyń aıaǵy aýyr­lap, dúnıege ul ákelýi, árbir oqıǵa men sıýjet kórkem týyndyǵa laıyq beıneli tujyrym­dar­men tııanaqtalady. Bir ja­ǵy­nan qarap otyryp, halqymyzdyń tur­mys-salty­nan kórsete almaı júrgen kóp kemshiligimizdi osy fılm tol­ty­ryp bergendeı áser túıgizedi. Máselen, halyqtyń tu­saý­kesý, toqymqaǵar, jeti atany túgen­deý, bata berý, at úıretý, ıt júgirtý, qus salý, báıgege túsý, qyz qýý, kókpar tartý, qazaqsha kúres syndy tolyp jatqan yqylym zamannan beri sabaqtastyǵy úzilmegen sansyz qazy­na­sy bir týyn­dyǵa tushymdy ornyqqanda, kóz aldy­ńyzǵa qazaqtyń etnografııalyq murasy keledi. Qazaq ulttyq opera óne­rindegi bulbul áýezdi ánshimiz Bıbigúl Tóle­ge­novanyń beıneleýindegi Myrza­ba­la ob­razy aqjaýlyqty analary­myz­dyń kór­kem beınesin tolyqtyra tús­ke­nin osy­dan buryn da jazǵanymyzben, bul dala ájeleriniń boıyndaǵy dana­lyq pen parasattylyqty áspetteıtin tulǵa retinde oıymyzda qalǵanyn qaı­ta­lap jatyrmyz. Osyndaı mysal­dar­men qa­zaq kıno óneri qashanda óziniń tól ta­my­rynan ajyramaı, ulttyq qa­lybyn saq­tap qala beretinine nyq senimmen kóz jetkizemiz. Jańa ǵasyrdyń mádenı-ıdeolo­gııalyq maıdanynda ulttyq kıno áli-aq eńse tiktep, álemdik dodada Táýelsiz Qazaqstannyń atyn bıikten kórseterine úmit artasyz. Sebebi, 20 jyldaǵy óner soqpaǵy sol muratqa jaqyndatqan talaı týyndyny halqymen qaýyshtyrdy. HIII ǵasyrdaǵy oqıǵalardy – bılik úshin talasqan túrki handyǵynyń moń­ǵol shapqynshylyǵyna tap bolǵanyn baıan­daıtyn A.Ámirqulovtyń 1991 jyly dúnıege kelgen «Otyrardyń kúı­reýi» tarıhı dramasynan bastap, búgin­gi trıller fılmderge deıingi dúnıeler tynysynan eń aldymen, egemendik pen eldiktiń erekshe ıirimderin kórýdiń ózi ulttyq kıno tóńiregindegi eski úndi jańartatyn kez kelgenin ańǵartady. S.Júnisovtiń «Taý joly» atty povesi negizinde túsirilgen «Zaman-aı» melo­dra­masy (rejısseri B.Shmanov) sonaý 30-shy jyldar kezeńinen sezimdi eljireter syr aqtaratyn, týǵan jerge degen otanshyldyq namysty janıtyn, bıik órden qulaı sarqyrap, qulaqtan úni ketpeıtin tarıh jańǵyryǵy ispetti desek, HHI ǵasyrda qazaq kınosynyń zamanaýı teh­nologııamen jab­dyq­ta­lýyna basta­ma­shy bol­ǵan «Kósh­pen­diler» tarıhı epıkalyq lentasy (rejısserleri S.Bodrov, T.Temenov, I.Passer) HVIII ǵasyrda ótken shynaıy tarıhı oqıǵa­lar – qazaqtardyń joń­ǵar bas­qyn­shylaryna qar­sy azattyq kúresin sıpattap, Ábilqaıyr han, Abylaı han, Tóle bı, jońǵar Qaldan Seren syndy ta­rıhı tulǵalardyń ómir súrgen keze­ńin Gollıvýd kınogerlerimen birlese oty­ryp, kórkem túıindegen tuńǵysh joba bo­lyp tabylady. Erkindik ańsaǵan dala qy­randarynyń bet-beınesi muny­men túge­sil­meı, 2006 jyly Ábish Kekil­baevtyń «Dala balladalary» sıklyndaǵy «Kúı­shi» povesiniń jelisimen túsirilgen «Kek» tarıhı dramasy (rejısseri D.Manabaı) Mańǵystaý jerin mekendegen jáýmit pen adaı rýlarynyń arasyndaǵy jaýgershilikti baıandaý arqyly jurtty birlik pen tatýlyqtyń taǵylymdaryna tartady. Táýelsizdik kezeńinde týǵan tyń jobalar men ıdeıalardyń bir parasy adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasqa, jastar arasyndaǵy esirtki men basqa da zııandy áreketterge qurylǵan komedııalar men shym-shytyryqty fılmderden turady. «Múmkin emes mahabbat» komedııalyq melodramasynda (rejısseri Á.Qaraqulov) ásem de súıkimdi boıjetken ózimen birge qyzmet isteıtin áriptesin kózge ilmeı, ǵalamtordaǵy kelisti jigitti unatady. Shynaıy ómirden qashqan arýdyń ǵalamtordaǵy qııaly búgingi kóptegen jastardyń ómirinen alynǵan shyndyqqa janasady. «Kesh kelgen mahabbat» komedııasy da (rejısseri A.Arym Qubat, S.Qurmanbekov) qýanysh-muńdary ortaq, turmys-tir­shi­lik­teri bir qarapaıym adamdar ómir súretin shaǵyn aýylda ótedi. Fılmdegi basty keıipker Qaltaıdyń áıeli qaıtys bolǵanyna biraz ýaqyt ótken, sodan beri birden-bir dosy – Syrǵa atty sıyry ǵana. Osy ekeýiniń arasyndaǵy dıalog ar­qyly ishtegi muń-qýanysh tarqa­ty­la­dy. Bul búgingi qarttardyń ómirlik má­selelerin qozǵaıdy. Erteńge úmitti esh­qashan úzýge bolmaıdy. Qarttyqqa qa­ramastan jarqyn qatynastardy dárip­teıtin lırıkalyq fılmdi tamashalaǵan ár adamnyń kóńili nebir oqıǵalar ıirimine batyp keteri sózsiz. «Ákem ekeýmiz» psıhologııalyq dramasy (rejısseri D.Salamat) ata-anasy ajyrasqandyq­tan áke men ul arasyndaǵy qazirgi kúrdeli qatynasty baıandap, ishkilikten zardap shekken otbasyndaǵy sábıdiń kóz jasyn júrek tebirenter árekettermen sýretteıdi. Bir aıta ketetin nárse, osy fılmde ákeniń rólin oınaǵan Baqyt­jan Álpeıisovke V «Eýrazııa» halyq­ara­lyq kınofestıvalinde eń úzdik er adam róli úshin júldesi berildi. «Kúná» (rejısseri B.Shárip) dramasy «Qazaq­fılm» kınostýdııasynyń sońǵy 20 jyldaǵy eń este qalar, kórermenin jo­ǵalt­paıtyn aıtýly týyndylary qata­ry­na jatady. Basty keıipkerdiń biri Sholpan Qudaıdan ózine bala bermeýin suraıdy. Arada biraz jyldar ótken soń ekeýiniń arasyndaǵy qumarlyq sezim sónip, aralary sýyıdy. Ol óziniń bas­tap­qy oıynan bas tartyp, ózge aq­jaýlyqty analar sekildi perzent súıip, analyq baqytqa kenelýdi armandaıdy. Biraq kúná arqalaǵan beıbaqtyń bul oıy júzege aspaı, kúıeýiniń qolynan qaza tabady. Fılm uzaq bolmaǵanmen kórermen esinde uzaq saqtalýymen bıik turady. «Qaladan kelgen qyz» dramasy da (rejısseri R.Ábdirash) 60-shy jyl­dar bozbalasynyń alǵashqy sezimin óz­geshe náziktikpen jetkizedi. Munda jas­tar­dyń sezimi de, keńestik júıe adam­darynyń taǵdyry men Aral qasireti de qatar baıandalyp, keńes kezeńindegi qa­zaq aýyldarynyń bet-beınesi táýelsiz­dik rýhymen keskindeledi. «Qyzjyla­ǵan» (rejısseri S.Narymbetov), «Ul­jan» (rejısseri F.Shlendorf), «Kıller» (rejısseri D.О́mirbaev), «Sońǵy demalys» (rejısseri Á.Qaraqulov), «Sıqyrly demeýshi» (rejısseri Á.Sú­leeva, S.Raıbaev), «Streındjer» (rejısseri T.Súleımenov), «Fara» (rejısseri A.Qarpyqov), «Shıza» (rejısseri G.Omarova), t.s.s. táýelsizdik tusynda týǵan dúnıeler tól kınonyń kók­jıe­gine túrli órnekpen kelip qosylǵany qýanyshty. Byltyr «Arman qala» me­lodramasy, «Sekiris» fılmi jastar­dyń kóp qyzyǵýshylyǵyn týǵyzsa, bıyl «Joıýshy», «A-ǵa oralý» fılmderi kórermenniń ystyq yqylasyna bó­lenip jatyr. Qazaq ulttyq kıno­sy­nyń álemdik alamanda aıtarlyqtaı ta­bystarǵa qol jetkizetin kúngeıli tus­ta­ry munan da shýaqty bola bererine kópshilik úmit artady. Qarashash TOQSANBAI.