2011 jyldyń bıýdjeti el halqynyń paıdasyna qaraı qaıta naqtylanatyn bolady

ÚKIMET "Qazaqstan Qazaqstannyń" aptalyq qosymshasy Qazaqstan ekonomıkasynyń da­mý deńgeıi qanaǵattandyrar­lyqtaı. Osy aptada ótken Úki­met otyrysynda áńgime bolǵan 2011 jyldyń makroekonomı­ka­lyq kórsetkishter boljamyn naqtylaý máselesine qarap, osy­laı dep tujyrym túıýge bolady. Atalǵan otyrysta otandyq eko­nomıkanyń aǵymdaǵy jaǵdaıy qarqyndy ekendigi, damýdyń bul qarqyny jyl basynda belgilengen boljamdy kórsetkishterden de basym túskendigi naqty sıfr­lar arqyly qýattaldy. Máse­len, otyrysta baıandama jasaǵan Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetovtiń aıtýynsha, 2011 jyly ekonomı­kanyń ósý deńgeıi kem degende 7 paıyzdyq kórsetkishti quraıtyn bolady. Bul aqpandaǵy boljamnan 2 paıyzǵa artyq. Elbasy osydan biraz ýaqyt buryn Úkimetke el ekonomıka­synyń damý deńgeıin 7 paıyz­dyq kórsetkishpen ustap turý, ıaǵnı 7 paıyzdyq damýdy turaq­ty qubylysqa aınaldyrý týra­ly naqty tapsyrma bergen bola­tyn. Úkimet osyǵan sáıkes tıisti sharalar keshenin qabyldady. Joǵarydaǵy otyrysta buǵan Úkimettiń qabileti jetetindigi, ýáde údesinen shyǵa alatyndyǵy taǵy bir kórinis berdi. Eger qazirgi ýaqytta álemde bolyp jat­qan jaǵdaılarǵa nazar aýda­ratyn bolsaq, 7 paıyzdyq damý kez kelgen el úshin óte joǵary kórsetkish bolyp tabylady. О́ıt­keni, kóptegen halyqaralyq sarapshylardyń baǵalaýy boıyn­sha, álemdik daǵdarys áli aıaq­talǵan joq. Tipti, 2012 jyl ishinde onyń kúsheıgen jańa tolqynmen bas kóteretindigi de aıtylýda. Máselen, 2008 jyly álemdik qarjy daǵdarysynyń týyndaı­tynyn aldyn-ala dál aıtyp bergen belgili ekonomıst, Nıý-Iork ýnıversıtetiniń professory Nýrıel Rýbını 2013 jyly osyndaı jaǵdaıdyń taǵy da qa­lyptasýy ábden múmkin ekendigin eskertip otyr. Onyń aıtýyn­sha, bul joly bári de eýro aı­maǵynan bastaldy. Eýropada qalyptasý ústindegi qaryz bereshekterin óteý jónindegi kúshti jáne álsiz ekonomıkalar ara­syn­daǵy kelisimsizdikter men shıelenister valıýtalyq odaqtyń daǵdarysqa túsý qaterin kúsheı­te túsedi. Osyndaı jaǵdaıdyń yqpalymen óz aqshasyna qaıta kóshkisi keletin keıbir qatysý­shylar óz bereshekteri boıynsha defolt jarııalaıtyn bolady. Bul jaǵdaı AQSh-ty jańa prob­lemalarǵa tap qylyp, Qytaı ekonomıkasynyń damýyn tejeıdi. Japon ekonomıkasynyń daǵ­da­rysqa túsý qateri kúsheıedi. Bul pikirdi Reseı ekonomısi E.Iаsın de qoldap otyr. Aldymyzda álemdik daǵda­rys­tyń týyndaý qateri kúshti ekendigin ústimizdegi jyldyń 20 maýsymynda Parlamenttiń birlesken otyrysynda sóılegen sózinde jáne Reseı bıznes-te­lekanalynyń «Dıalog» baǵdar­la­masyna berilgen suhbatynda Qazaqstan Úkimetiniń basshysy Kárim Másimov te qýattaı tústi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń tapsyrmasymen elimizde álemdik rynoktaǵy jaǵdaıdy qadaǵalap otyratyn jumys to­by qurylǵandyǵyn eske sala kele, qazirgi zertteýler 2011 jyl­dyń sońy men 2012 jyldyń basynda álemge qarjy daǵdary­sy­nyń qaıta oralýy ábden múm­kin ekendigin, óıtkeni álem elderi onyń túbegeıli problema­laryn sheshe almaı otyrǵandyǵyn aıtty. «Mine, osyndaı jaǵdaıda, ókinishke oraı, álemdik qaterler­den Qazaqstan da tys tura al­maıdy. Árıne, bizdiń ekonomıka­myz álemdik ekonomıkada júrip jatqan qazirgi úderisterge áser ete almaıtyndyǵy anyq. Biraq biz sol úderisterdiń bizge tıgizetin áserin shekteý maqsatynda saqtan­dyrý sharalaryn qoldana alamyz. Biz tipti solaı isteýge tıistimiz», degen edi sonda Kárim Másimov. Shamasy, Qazaqstan ekonomı­ka­synyń qazirgi damý deńgeıi ázirge biz úshin álemdik rynoktaǵy ahýaldyń oń áser etip otyrǵan­dyǵymen qatar, Qazaqstannyń óz ishindegi saqtandyrý sharalaryn der kezinde qabyldaýymen baı­lanysty bolyp otyrǵan bolar. Muny óz sózinde Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetov te qýattady. Onyń aıtýynsha, aǵymdaǵy jylǵy qań­tar-shilde aılarynda munaıdyń ortasha álemdik baǵasy 1 barrelge 111,78 AQSh dollarynan aı­naldy. Munyń ózi bizdegi jyl basyndaǵy boljamdy kórsetkish 1 barreldiń baǵasy 65 dollardy quraıdy degen boljam parametrin endi 90 dollarǵa deıin kóterý múm­kindik berdi. Sonymen qa­tar, qańtar-shilde aılarynda eli­mizdiń basqa ekonomıkalyq sala­lary, atap aıtqanda, taý-ken óner­kásibi, óńdeý ónerkásibi, qurylys, saýda, qyzmet kórsetý salalary jaqsy jumys istep, óz tabys­taryn josparlanǵan kórsetkish­terden asyrý múmkindigine ıe bol­dy. Mine, osynyń negizinde Qazaqstannyń 2011 jyl ishindegi ekonomıkalyq damý deńgeıi ja­salynǵan boljamnan joǵary bolady degen optımıstik pıǵyl­dy kúsheıtip, atalǵan jylǵa ar­nalǵan negizgi makroekono­mıka­lyq kórsetkishter boljamyn qaı­ta­dan naqtylandyrýdyń múmkin­digin týdyryp otyr. Al ekono­mıka tabysty jumys istegen jaǵdaıda el halqynyń ál-aýqaty da jaqsaryp, bıýdjetke qosymsha kiristerdiń quıylatyndyǵy belgili. Munyń ózi aqyr aıaǵynda bıýd­jet kiristeri men shyǵystaryn qaıtadan naqtylandyrýǵa sebepshi bolady. Qaırat Kelimbetovtiń aıtýyn­sha, elimizde dál qazirgi kúni  osyndaı qýanyshty jaǵdaılar or­nyǵyp otyr. О́ıtkeni, munaı ba­ǵasynyń ósýimen qatar, ónerkásip ónimi kólemi de óse túsýde. Bolja­nyp otyrǵan taý-ken ónerkásibi­niń 3,6 paıyzǵa jáne óńdeý óner­kásibiniń 9,7 paıyzǵa ósýi óner­kásip óndirisiniń ósýine yqpal etip, onyń jyl ishindegi damý deńgeıi 6 paıyzdy quraıdy dep aıtýǵa múmkindik beredi. Bul jyl basyndaǵy boljanǵan kórsetkish­ten 1,2 paıyzǵa artyq. Mine, osyndaı oń qubylys­tarǵa sáıkes, eksporttyń kólemi jańa boljam boıynsha 76,3 mıllıard dollardy quraýǵa tıis. Bul osynyń aldyndaǵy boljamnan 17,2 mıllıard dollarǵa joǵary. Sonymen qatar ımport kólemi de burynǵy boljamdy kórsetkishten edáýir artyp, 38,4 mıllıard dol­larǵa jetetindigi málim boldy. Qazaqstan úshin makroekono­mıkalyq kórsetkishterdiń buryn­ǵyǵa qaraǵanda ońynan qalypta­sýy, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, bıýdjettik parametrlerdi qaı­tadan naqtylandyrýǵa alyp keldi. О́ıtkeni, joǵarydaǵy jaǵ­daı­larǵa baılanysty memlekettik bıýdjetke 270,2 mıllıard teńge­niń, al respýblıkalyq bıýdjetke 183,1 mıllıard teńgeniń qosymsha kiristeri túsetindigi aıqyndalyp otyr. Úkimet otyrysynda respýb­lıka­lyq bıýdjetti qaıta naqty­landyrý máselesi boıynsha Qar­jy mınıstri Bolat Jámishev sóz aldy. Onyń aıtýynsha, jańa boljamdar negizinde 2011 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet­tiń túsimderi 4 trıllıon 439,9 mıllıard teńgeni quraıtyn bo­lady. Bul osy ýaqytqa deıin qol­danysta bolyp kelgen bıýdjetpen salystyrǵanda 183,3 mıllıard teńgege artyq. Sonymen qatar 2011 jylǵa arnalǵan naqtylanǵan respýblıkalyq bıýdjettiń kirister boljamy (transfertter túsi­min esepke almaǵanda) aǵymdaǵy jyldyń bekitilgen túsimderinen (2 trıllıon 844,8 mıllıard teń­ge) 190,7 mıllıard teńgege arty­ǵymen oryndalyp, 3 trıllıon 035,5 mıllıard teńgeni quraı­tyndyǵy aıqyndaldy. Budan ári Bolat Jámishev bul qosymsha qarjynyń qalaı qura­la­tyndyǵyn aıtyp berdi. Máse­len, munaıǵa jatpaıtyn sektor­daǵy korporatıvtik tabys saly­ǵynan 69,7 mıllıard teńge alyn­sa, qosylǵan qun salyǵy boıyn­sha jospar 38,3 mıllıard teńgege ulǵaıtylǵandyǵyn aıtty. Sony­men qatar halyqaralyq saýdaǵa jáne syrtqy operasııa­larǵa salynatyn salyq­tar boıynsha túsetin kirister josparǵa qaraǵan­da 33,9 mıllıard teńgege ulǵaımaq. Salyqtyq emes túsimder boıynsha bir jolǵy tólemder men esep­teýlerdi naqtylaý esebiniń ózinen 4,6 mıllıard teńge qosymsha kiris alynbaq. Mine, osyn­daı ósý jaǵyna qaraı qaıta naqtylanyp otyr­ǵan basqa da boljamdy parametrler az emes. Árıne, bıýdjet kirisi artqan kezde onyń shy­ǵysy da kóbeıe túsetin­digi belgili. Halyq úshin, sonymen qatar otandyq kásipkerlerdiń damýy úshin ıgilikter mine, osylaısha jasalynady. Bul degenińiz, halyqtyń turmy­syn odan ári jaqsartý, olardyń aınalysyp otyrǵan kásibin odan ári nyǵaıta túsý degen sóz. Mine, osy jaǵdaı 2011 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń shy­ǵys­tar bóligin qaıta naqtylaǵan tusta aıqyn kórindi. Máselen, shyǵystar burynǵy bekitilgen bıýd­jettegi 4 trıllıon 952 mıllıard teńgeden endi 217,9 mıllıard teńgege ósirilip, 5 trıllıon 170,3 mıllıard teńge bolyp qaıtadan belgilendi. Sonyń ishinde áleý­mettik salaǵa bólinetin shyǵyndar 40,8 mıllıard teńgege ulǵaıty­latyn boldy. Bul qarajat tegin medısınalyq kómektiń kepildi beriletin kólemin odan ári artty­rýǵa, respýblıkalyq jáne jergilikti deńgeıdegi densaýlyq saqtaý uıymdarynyń materıal­dyq-teh­nıkalyq bazasyn nyǵaı­týǵa, ha­lyq­tyń jekelegen topta­ryna beriletin áleýmettik tólem­der kóle­min alýshylar sanynyń ulǵaıýyna baılanysty burynǵyǵa qaraǵanda kótere túsýge, «Balapan» baǵdar­la­masynyń aıasynda jańadan balabaqshalar salýǵa, elimizdiń bilim salasyn nyǵaıtýǵa jumsa­latyn boldy. Sonymen qatar, birqatar qar­jy­lar elimizdiń ekonomıkalyq salalaryn odan ári jaqsartý úshin jumsalmaq. Máselen, aýyl sha­rýa­­shylyǵyn damytýǵa 38,8 mıllıard teńge qarjy baǵyttaý kóz­delindi. Munyń 22 mıllıard teńgesi ata kásip mal sharýashy­lyǵyn damytýǵa baǵyttalmaq. Sondaı-aq Qazaqstan astyǵyn álemdik rynoktarǵa jyljyta túsý maqsatynda 6,7 mıllıard teńge qarastyrylatyn boldy. Halyqty tolǵandyryp kelgen máselelerdiń biri turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq ekeni belgili. Mine, osy iske 39,1 mıllıard teńge qarjy bólý kózdelin­di. Al «Nurly kósh» baǵdarlama­syn júzege asyrý úshin 1,6 mıllıard teńge qarastyryldy. Basqa salalar boıynsha da jumsalatyn shyǵyndar arttyryla tústi. Árıne, Úkimettiń bıýdjetti qaıta naqtylandyrý jónindegi bul jobasy Parlament bekitkennen keıin ǵana zań kúshine enetindigi anyq. Biraq soǵan qaramastan qazirgi oqıǵalar barysynyń ózi 2011 jyly el Úkimetiniń ózi bergen ýáde údesinen shyǵyp, osynyń negizinde elimizdiń jaǵdaıy jaq­sara túsetindigin kórsetip otyr. Suńǵat ÁLIPBAI.