Adamdardy alqaıtyn aq bataǵa qarama qarsy aıtylyp, qara nıetke úndeıtin úlgini el qarǵys, ıaǵnı teris bata dep ataıdy. Qazaq folklorynda búginge deıin tolyq jınalmaı da zerttelmeı kelgen janrdyń biri – qarǵys. Máseleniń bulaı bolýynyń birneshe ózindik sebepteri bar. Jalpy, halyq jaıshylyqta qarǵys aıtýǵa qatań tyıym salady. Ertede qarǵysty eki adamnyń biri aıta bermegen, ony arnaıy aıtatyn adamdar bolǵan, al, ondaı qarǵysshylar sózin ótimdi boldyrý úshin betalbaty jumsaı bermeı, qajetti sátke deıin qupııa saqtaıtyn. Qarǵys qastandyq jasaýǵa baǵyttalyp, adamgershilikke jat sanalǵandyqtan da ulttyq folklortaný ǵylymynyń negizin salýshylar oǵan mán bere qoımasa kerek. Al, bertin kele bul janrdyń qyzmeti qoǵamdyq ómirden yǵysqandyqtan onyń mátinderi birtindep umytyla bastaǵan.
Qarǵys týraly alǵash ret jazǵan H.Dosmuhameduly. Ol «Bata men alǵysqa qarama-qarsy túr – qarǵys. Qarǵysty dushpanyna, ákesi – kóńili ábden qalǵan uly men qyzyna, molla – dinnen bezgenderge, rý basy – jaýgershilik kezinde elin satqandarǵa jáne t.b. beredi» dep anyqtaıdy.
Avtor qarǵystyń maqsaty men mindetin bilgirlikpen durys túsindirgen. Budan biz qarǵysty kez kelgen ýaqytta emes, kerisinshe, adamdar basyna is túskende amalsyzdan aıtatyndyǵyn uǵamyz. Keıbir zertteýshiler qazaqtyń ashýlanǵanda kúndelikti aıtyp ádettengen «albasty basqyr», «tuqymyń qurǵyr», «jelkeń qıylǵyr», «sheshek kelgir» sııaqty t.b. balaǵat sózderin qarǵysqa jatqyzady. Bizdiń oıymyzsha, bul sózderdiń arǵy tegi ejelgi zamandarda qarǵysqa qatysty bolǵanymen, ýaqyt óte kele kóbiniń máni ózgeriske ushyrap, búginderi, ásirese, áıelderdiń jaqtyrmaǵan jandardy sybaıtyn sózine aınalyp ketken tárizdi.
Endeshe basqa adamǵa qastandyq jasaý maqsatynda sóz kıesine senip, arnaıy shartpen aıtatyn magııalyq óleńniń shaǵyn túrin qarǵys dep ataımyz.
Qarǵys eki túrli bolady: ashyq qarǵys, astarly qarǵys. Ashyq qarǵysta sózdiń yzyty, aıbaty birden aıqyn seziledi. Al, astarly qarǵystyń syrtqy turpaty bataǵa uqsap keledi de, ony aıtýshy keketý ádisin (ádemi sózder arqyly) sheber paıdalanyp, arǵy oıyn jymysqylyqpen tuspaldap jetkizedi.
Ashyq qarǵys úlgisin keltireıik:
Qysy-jazy úıińdi súzek jaılap,
Shólińdi kúndiz-túni qandyrmasyn.
Boıyńa qulǵananyń qurty kirip,
Deneńnen tamtyq qoımaı tandyrlasyn.
Súıegińdi artýǵa kólik shyqpaı,
Aparyp kók esekke shandyrlasyn.
Janazańdy oqýǵa molda shyqpaı,
Tusyńnan orys kelip baldyrlasyn.
Kelesi bir qarǵys bylaı:
Shıden shymyldyǵyń bolsyn,
Tastan molań bolsyn.
Shóldeýik degen dert kelsin,
Bir kóldiń sýy ishkenińe jetpesin.
Bul eki qarǵysta aıtýshynyń maqsaty ap-anyq. Súzek, qulǵana, shóldeýik degen dertterdi shaqyrý arqyly kesapat kelýin tileıdi. Qarǵystyń kóbinde osylaısha juqpaly aýrýlar termelenip, sonyń kúshimen apat tóndirý kózdeledi. О́ıtkeni, ejelgi qazaq S.Seıfýllın jazǵandaı «adam balasyna dostyq qylatyn «ıeler» men jarysa qastyq qylatyn «ıeler» bar dep biletin... Jut «jeti aǵaıyndy» dep ańyz qylatyn jáne maldyń túrli indet «ıeleri» málik, aqshelek, topalań, bádik bar dep biletin».
Bir sózben aıtqanda, qarǵysty aıtýshy tabıǵattaǵy tylsym kúshterge ıek artyp, neshe túrli mıfologııalyq zııandas keıipkerlerdi qarý etip, dóńaıbat jasap, ses qylady. Kóshpeli halyqtyń ar-ujdan qundylyqtaryna ashyq til tıgizilip, shabýyl jasalady. Biz keltirgen mátinderde aýrýdan azap tartyp, ólý, o dúnıege janazasyz ketý, súıegi shandyrlanyp, kók esekke tıelý, múrdesi tas molada qalý sııaqty jamandyqtar shaqyrylǵan. Bular qazaqtyń janyn jaralap, saı súıegin syrqyratatyn keleńsizdikter ekendigi belgili.
Endi astarly qarǵystan mysal keltireıik:
Shalǵynyń basylmasyn,
Kúliń shashylmasyn,
Túńligiń ashylmasyn.
Nemese:
Ulyń – Urymǵa,
Qyzyń Qyrymǵa ketsin.
Bular bir qaraǵanda, bata sekildi, al, astaryna úńilseńiz, teris batanyń eń jaman túri ekendigin bilesiz. «Shalǵynyń basylmasyn» degeni – jaıylatyn malyń tutas qyrylyp qap, sodan úıińniń mańyna kók shóp jaıqalyp ósip ketsin degeni. «Kúliń shashylmasyn!» degeni – «úıińde ot jaǵatyn adam qalmaı, bári ólsin, sodan otyń óshsin, sónsin» degeni. «Túńligiń ashylmasyn» degeni – baspanańnan syrtqa shyǵar tiri jan qalmasyn, ıen úıiń qańyrap, bos qalsyn degen ıshara. «Ulyń – Urymǵa, qyzyń Qyrymǵa ketsin!» degen sózdiń mánisine kelsek, urpaǵyń jat elge shashyrap, birin-biri kórmeı, tozyp ketsin, qańǵyryp qalsyn degenge saıady. Týysqan altaı halqynda «Keletin jolyńa kesirtke oınasyn, baratyn jolyńa baqa oınasyn» degen qarǵys bar. Bul astarly qarǵysta jaýlasqan adamnyń soqpaǵy quryp, joǵalyp, onyń ústi baqa men kesirtke oınaq salatyn batpaq pen shólge aınalsyn degen teris nıet tuspaldanǵan. Kóterińki kóńil-kúı syılaıtyn «oınasyn» degen etistikti jamylǵy etý arqyly jasyryn ajal shaqyrylǵan.
Sonymen astarly qarǵysty aıtýshy oıynyń arǵy nıetin ádemi sózben daldalaý, búrkemeleý arqyly ýytty til jebesin nysanaǵa dál kózdeýdi maqsat etedi. Sebebi dushpan odan saqtanyp, qorǵana almaı, beıǵam júrip, shyn kesapatqa urynýyn kókseıdi.
Qarǵysty kez kelgen adam aıta bermeıdi dedik. Ony oryndaýshylar ártúrli yrymdar jasap, sımvolıkalyq zattarmen súıemeldeıtini de belgili bolyp otyr. Mysaly, mońǵoldar qarǵysshynyń tiline maı jaqsa, onyń sózi dóp tıedi dep ılanǵan. Tipti, olardyń ejelgi qarǵysshylary qutyrǵan sıyrdyń múıizinen arnaıy magııalyq saıman jasap, sonymen jaýlasqan jaqqa kezep-kezep qoıatyn bolǵan. Qalmaqtar qarǵysty tańsáride alaqanyn shapalaqtap aıtyp, qarǵysshynyń oń shynashaǵyn kúıemen boıaǵan. Al, altaı qarǵysshylary qyzyl ińirde aıtylǵan qarǵys ótimdi dep sengen. Olar «Tılım sooldý edı, tandaıym tıshtý edı...Tılım jeder, tızen chogor» («Tilim súıeldi edi, tańdaıym tisti edi... Tilim jeter, tizeń shóger») dep aıbat jasaǵan. Týva baqsysy «qarǵysh» aıtqanda qara tonyn, qara bórigin kıip, qara dańǵyrasyn, qara shoqasymen uryp oınaǵan.
Al, qazaqtar qarǵysty tilinde qara daǵy bar qara tildi, bir kózi shegir nysanaly adam aıtsa, ıaǵnı Táńiri keremet sıpatta jaratqan jandar aıtsa, oryndalady dep nanǵan. Qarǵysty aıtqanda dushpanynyń artynan topyraq shashatyn, alaqanyn teris jaıatyn. Sol sebepten ony teris bata dep ataǵan. Máselen, Bazarbaı Tólegenge erem deýshilerge «tuzǵa qosyp, teris bata berem» dep, ses kórsetken. Eger jerden kók shópti julyp ap, «Kókteı oryl!» dep qarǵasa, eń aýyr bolady desedi. Áıel adam aq sútin kókke saýyp, qarǵasa, kıesi ońdyrmaı atady degen de uǵym bar. Budan biz qarǵysty tuz, topyraq, shóp, sıyrdyń múıizi sııaqty rámizdik zattarmen ushtastyryp, ǵuryptyq áreketter jasap oryndaıtyndyǵyn da bildik.
Burynǵy zamanda qarǵysshylardy soǵysqa da paıdalanatyn bolǵan. Shyńǵys han joryqta júrgende aldynan jaýdyń áıgili bir qarǵysshyl kempiri qarǵap, sodan kóp bóget jasalady. Ony baqsylar bilgen soń mergen Qasyrǵa sol kempirdi atqyzǵan desedi. Kempirge oq tıip, qulap bara jatyp, qasyndaǵy qańbaqty ustap turmaq bolǵanda, ol julynyp ketedi. Sodan kempir kóz jumarda «Qasyrdyń tuqymy qurysyn, qańbaqtyń tamyry úzilsin!» degen eken. Sol sebepten Shyńǵystyń inisi Qasyrdyń urpaǵy kóp óspegen, qańbaqtyń tamyry kelte bolǵan desedi.
Qazaqta «atanyń qarǵysy – oq, ananyń qarǵysy – boq» degen sóz bar. Budan biz qarǵys janryna keıingi dáýirde ústemdik etken ataerki qoǵamynyń yqpaly tıip, er adamdy kıeli sanaýdyń joralǵylary da óz órnegin salǵanyn baıqaımyz. Sondyqtan da qazaqtyń keıbir mıfterinde astamshyl mineziniń saldarynan ata qarǵysyna ushyraǵan qyz-kelinshekter taý-tasqa aınalǵandyǵy sýretteledi. Álbette, aq batany da aqsaqaldy qarııa beredi. Iаǵnı qarǵys pen bata janrynyń salmaǵynyń arta túsýine erkekti pir tutatyn el ádeti de eleýli áserin tıgizip tur.
Qarǵysta kóshpelilerdiń eń bir kıeli nysandary termelenip, soǵan soıyl silteý kózdeledi dedik. Sol sebepten de onyń sózi qaterli de úreıli bolyp elestep, tyńdaýshyǵa psıhologııalyq aýyr soqqy beredi. Mysaly:
Saǵan qas qylǵan kisiniń,
Bazarǵa baryp, aty ólsin!
Erte ketip, qaıtqanda,
Úıine kelse, qatyny ólsin...
Shańyraǵy shartyldap,
Shandyryna qadalsyn!
Bosaǵasy bortyldap,
Borbaıyna qadalsyn!
Kúldireýishi kúrt synyp,
Kótine qadalsyn!
Nemese:
Qııa jolda atyń týlasyn,
Jarym túnde úıiń shýlasyn.
Eńiste tartpa aıylyń úzilsin,
О́rge shyqqanda artqy aıylyń úzilsin.
Jete bergende jelkeń úzilsin,
Taıaı bergende taqymyń qıylsyn.
Bul qarǵystarda qazaqtyń turmys-tirshiliginde eń mańyzdy qyzmet atqaratyn, ómiriniń qajetine aınalǵan praktıkalyq-qoldanbaly sıpatqa ıe qasıetti zattaryna jamanshylyq tilengen. Olar: shańyraq, bosaǵa, kúldireýish, at, er-turmannyń aıyldary.
Qarǵys, shyntýaıtynda, jalpaq kópshilikke emes, ar-uıattan bezgen eldiń naqtyly bir jaýyna arnalady. Qazaq halqy úshin sondaı dushpandardyń biri – maldyń urylary. Ony bylaısha qarǵap-silegen:
Meniń aq baıtalymnan jegen etiń – qan bolsyn,
Úıińdi quıyn qulatyp, aýzy-basyń shań bolsyn.
El et jese, sen dert je,
El jal shaınasa, sen tal shaına.
El jilik jese, sen búlik je.
El moıyn jese, sen soıyl je.
El aıran ishse, sen oıran ish.
Qarǵys magııanyń bir túri ekendigi anyq. Naqtyraq aıtqanda, ol – qaterli magııa. Onyń maqsaty – baǵyttalǵan nysanyna qastyq jasaý. Bul turǵydan kelgende onyń keıbir sıpattary arbaýmen ushtasyp jatyr. Biraq arbaýdan eleýli aıyrmashylyǵy da bar. Aldymen arbaýda túsiniksiz sózder mol bolsa, qarǵystyń tili halyqqa túsinikti anyq til. Arbaý zııankes jándikterdi qýýǵa, ýyn qaıtarýǵa nemese tabıǵat qubylystaryn basqarýǵa, meńgerýge baǵyshtalyp aıtylsa, qarǵys, negizinen, adamdarǵa arnalady. Áıtkenmen, arbaý men qarǵystyń arasynda belgili dárejede baılanys ta bar. Máselen, tistiń qurtyn arbaýdaǵy «jaılaýyńdy jaý aldy, qystaýyńdy órt aldy» degen sózder buıryq raı túrinde qarǵysta da jıi qoldanylady. Demek arbaýdaǵy jekirý, ursý, buıyrý, dóńaıbat jasaý saryndary keıinnen tasymaldanyp, qarǵys janrynyń qalyptasýyna da qajetinshe uıytqy bolǵan. Odan keıin batanyń quramynda da qarǵystyń shýmaqtary júrgenin baıqaımyz. Mysaly:
Tasyń órge domalap,
О́se bersin yrysyń.
Saǵan qas saǵynǵan duspannyń,
О́z rýy qurysyn!
Qudaıym, maldy qyl,
Teń-qurbynyń aldy qyl.
Qas saǵynǵan kisini
Qasqa shunaq jarly qyl.
Tipti, «bul dúnıede jıǵanyń bolsyn, o dúnıede ımanyń bolsyn», «kósegeń kógersin, kórpeń ulǵaısyn» degen sııaqty alǵystar keıde keri maǵynaǵa túsip, qarǵys pishininde de aıtylady. Halyq shyǵarmasynda janrlar arasynda aýys-túıister, baılanystar, toǵysýlar jıi bolyp turatyndyǵynyń bir mysaly, mine, osy.
Qarǵystyń tili aıshyqty da ashy, tıip ketse, qıyp ketetin naǵyz qıǵyr til. Batany tildiń baly desek, qarǵysty ýy deýge bolady. Onyń poetıkalyq órnegi kesteli. Ásireleý, astarlaý, ısharalaý, keketý tásilderin mol qoldanǵandyqtan syrly da sıqyrly bolyp elesteıdi. Bul janr qoǵamdyq ómirden áldeqashan yǵysqanymen, onyń mátinderi tilimizdiń baılyǵy men sheshendik qýatyn baıqatatyn, ultymyzdyń tól dúnıetanymynan, psıhologııasynan derek beretin qundy tarıhı-rýhanı eskertkishke aınalyp otyr.
Qoǵamdyq ómirden birtindep ajyrap, jeke dara tirshilik etýi áldeqashan toqtaǵanmen, qarǵys janry múlde joǵalyp quryp ketpeı, folklordyń basqa úlgilerine sińisip, olardyń qurylymyn damytyp, kórkemdik boıaýyn árleıtin bederli poetıkalyq aıshyqqa aınalǵan. Qazaq lıro-epos jyrlary «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Qyz Jibek-Tólegende» atanyń yqylasyn almaı qaharyna ushyraǵan perzentterdiń ómiri aýyr azapqa tap bolady. Ańyz, ápsana, mıfterde kıeli áýlıe jandardyń qarǵysyna ushyraǵan nemese tyıym salynǵan saltty buzǵan keıipkerler qatań qarǵys-nalaǵa dýshar bop, taý-tasqa aınalyp, tipti keskin-kelbeti ózgeretini turaqty saryn deýge bolady. Bul mysaldardan sóz kıesine senetin ejelgi tanym sanadan yǵysqanymen saltpen tamyrlas, irgeles ómir súretin qarǵys janry estetıkalyq baǵyttaǵy folklordyń basqadaı kórkem úlgilerine tasymaldanyp, eptep sińisip ketkenin aıqyn baqylaýǵa bolady.
Demek, asa kúrdeli tabıǵaty bar qarǵys janry zamanalar men dáýirlerdiń buralań tezine túse kele ǵuryptyq sıpatynan tolyq alshaqtaǵany anyq baıqalady. Sanadaǵy sóz qudiretine ılaný kezeńi yǵysa bastaǵanda qaterli de qaharly sanalatyn qarǵys qasıetti sıpatynan aıyrylyp, endi kúlkige dýshar bop, oǵan parodııa aıtyla bastaıtyny bilinedi. Bir sózben aıtqanda, teris batanyń daǵdyly qalybyna salynyp, ázil óleńder de týa bastaıdy. Mundaı jaıt joqtaý, aıtys, keıde bata, keıde ertegi sekildi basqadaı janrlar júıesinde oryn alǵany ańǵarylady. Mysaly:
Áýede ushqan lashyn,
Lashyn jaıar qulashyn.
Atamdy alǵan Qudaıdyń,
Kelini mendeı jylasyn.
Bunda ańǵal da adýyn kelin baǵzy tanymǵa saıyp (Aıtalyq, kóne túrik uǵymynda Táńir men Umaı erli-zaıypty degen túsinik bar ǵoı) Qudaıdy bala-shaǵa, otbasy bar áýlet dep eseptep, onyń kelinin «qarǵaıdy». Osylaı etý arqyly nalaly kelin (qarǵys pishinine salynǵan) joqtaý óleńde atasyna degen qımas sezimin, jan kúızelisin bildiredi.
Jalpy, Kavkazdy mekendeıtin keıbir halyqtarda qarǵys janrynyń áli de ómirsheńdik sıpatta ekendigin baıqaımyz. Olarda tipti qarǵys pen alǵys án janryna aýysyp, keıde joqtaýǵa da molynan kirikkeni aıqyn kórinedi.
Al, qazaqta mundaı qubylys jappaı beleń almaǵanymen keıbir joqtaýlarda, ǵashyqtyq ánniń jeke bir shýmaqtarynda tyǵyryqqa tap bop kúızelgen jandardyń taǵdyrǵa ashý-nala bildirip, qarǵaý-sileý máninde sózderdi qoldanǵanyn baıqaýǵa bolady. Máselen, Marııam Jagorqyzy «Qor bolyp bir jamanǵa ketkenimshe, aldymnan qazylǵan kór tabylsaıshy» dese, Qyz Jibek «О́lgeni Tólegenniń ras bolsa, Qudaıym Qyz Jibekti nege almaıdy» dep ózin-ózi aıaýsyz silep, aq mahabbat úshin berilgen sertke berik ekendigin dáleldeıdi.
Ánde (máselen, maqsatyna jete almaǵan ǵashyqtardyń lırıkalyq ánderinde) keıipkerdiń ózin-ózi qarǵaý saryny kezdesedi. Mysaly:
Men otyrmyn jalǵyz jartas basynda,
Kámıla joq, nege otyrmyn, qasymda.
Mahabbattyń ýyn iship júrgenshe,
Nege ólmedim ǵazız sábı jasymda.
Lırıkalyq án janrynda qarǵys ǵashyqtardyń sert-ýádege berik ekendiginiń kepili sekildi órnekteledi. Sol sebepten ýaǵdaǵa jete almaı kúıingen keıipker ózin-ózi qarǵasa, aıtysta kerisinshe qyz ben jigit birin-biri «qarǵaıdy». Álbete, bul lırıkalyq ándegideı tragedııa emes, satıra túrinde kórinis tabady, sebebi aıtysta ázilge emin-erkin oryn beriletini belgili. Eki áriptes birin-birin sózden tosyp, súrindirý úshin aıtys sharyqtaý shegine jetkende, qarǵys túrin jıi qoldanǵanyn baıqaımyz. Mysaly:
Qaraishik:
Qýbala, aıta almadyń jardan ushqyr,
Tilińniń ótkir qaıshy ushyn keskir.
Úıińniń barlyq jany qyrylyp qap,
Baılarda malaılyqqa kúniń keshkir.
Qýbala:
Qaraishik, aıta almadyń jardan ushqyr,
Tilińniń ótkir qaıshy ushyn keskir.
Qazaqtaı kóp qarǵysty men bilmeımin,
Ákeńniń oń jaǵynda ishiń óskir.
Aıtysta qarǵys janry seıildik maqsattaǵy satıralyq túrge ábden ulasa bastaǵanyn naqtyly baıqaýǵa bolady. Ájinııaz aqyn qarsylasy Meńeshke bylaı deıdi:
Meńeshjan baqqan malyń semiz bolsyn,
Baqytly bol, tolǵatqanyń egiz bolsyn.
Qoıdaı qozdap, egizdep qoıandardaı,
Tórt jylda týǵan balań segiz bolsyn.
On jylda otyńnyń basy ulǵa tolsyn,
Dalań – dán, malǵa, qaltań – pulǵa tolsyn.
Qosaǵyń menen Meńesh qosa aǵaryp,
Júrgende ul-qyzdaryń jolǵa tolsyn...
Pátııa alyp qozy soımaı meni aldasań,
Tolǵatyp týǵan balań teris kelsin.
Ishinde óz teńińniń kem bolǵaısyń,
Keshikpeı, uzaqlamaı baıyń ólsin!
Aq batasyn jaýdyryp otyrǵan aıtysker aqyn jyrynyń sońyn ala qarǵysty qaljyńǵa aınaldyryp, ústemeleı qosyp, tosyn áser jasaǵan. Ádette, batanyń ishinde qarǵys joldary da júre beredi dedik, ony batagóı dastarqan ıesiniń dushpanyn jasqaý úshin aıtatyn. Al, aqyn Ájinııaz ázil túrindegi qarǵysty Meńeshtiń ózine týra arnaıdy da, «qozy soımasań, osyndaıǵa dýshar bolasyń» dep shart qoıyp, tyńdaýshyny kúldiredi.
Árıne, áıel adamnyń ómir ótkelekterinde kezdesetin syn saǵattyń túıininde tolǵaqtyń oń bolýy – ejelden aq tilektiń zory. Alaıda osyndaı mándegi asqaq armandy pás etý, pák nıetti kúıeleý, sol arqyly adamnyń kóńil-kúıin túrshiktirip, jan álemin jaraqattaý – qarǵys poetıkasyna tán basty belgi. Neke qımaı jatyp, ata-ananyń oń jaǵynda uıatty bolý da ulttyń ujdanyna múlde jat masqara jaǵdaı. Kóptegen aıtystarda aqyn qyzdy uıaltyp, sózden jańyldyrý úshin áriptes jigit dál osy «motıv-sıtýasııany» tásil retinde qoldanyp, shyrǵa jasaıtyny málim jaıt. Mysaly, el aýzynda aıtylatyn taǵy bir aıtysta aıtylmysh saryn qarǵys maǵynasynda kádege jaraǵan:
Qyzdar:
Jigitter, tal shybyq al, tal shybyq al,
О́z ánińnen aırylsań osy ánge sal.
Bizderden qarǵys alǵan ońbaýshy edi,
Aırylyp qatynyńnan qańǵyryp qal.
Jigitter:
Eı, qyzdar, tobylǵy shap, tobylǵy shap,
Jýany tobylǵynyń qamshyǵa sap.
Bizderden qarǵys alǵan ońbaýshy edi,
Ákeńniń oń jaǵynda egiz qyz tap.
Baǵzy nanym-senimdik tireginen aırylǵan qarǵystyń ázil-qaljyńǵa aınala bastaıtynyn bata janrynan da kezdestirýge bolady:
Júzge jet,
Júzge jet te, múrdem ket.
Ketpen-shotty kerek qylmaı,
О́ziń bar da kir de ket.
Bul mátinde kóp jasa degen mánde bata aıtylǵanymen ol qarǵystyń pishinin jamylǵandyqtan qaljyń týǵyzyp, qol jaıyp otyrǵan jandardy eriksiz ezý tartqyzyp, seıiltýge, serpiltýge arnalǵan.
Teginde, alǵys-bata, jalbaryný, tilek janrlarynda qut-yryzdyqty, kesir-kesapattan, til-kózden saqtandyrý maqsatynda ony daldalaý, basqa sózben ısharalaý, rámizdeý saryndary mol kezdesedi. Olaı bolsa, osy batada júzge jetip aýyrmaı-syrqamaı ólýdi, eldi áýre-sarsańǵa salmaı daıar kórge kirýdi tuspaldaǵan izgi tilekterdi bata berýshi (ádette qurdasy, ne jezdesi bolýy múmkin) «qarǵys» aıtý túrinde astarlap, bernelep bergendigi de kórinedi. Taǵy bir mysal keltirsek:
Júzden asyp baıyp ól,
Tuqymyńdy jaıyp ól.
Shóbereńdi táı-táılap júrip,
Nemereńniń qumalaǵyna taıyp ól!
Keıde qurby-qurdastar, jeńge men qaınysy, jezde men baldyzy qaısybir ańqaýyn aldaý úshin jalǵan ant berip, ózin ózi ótirikten ótirik bylaısha qarǵap-silep jatady:
Meniń bul sózim ótirik bolsa,
Kónektegi sýǵa kómilip óleıin,
Aıaqtaǵy sýǵa aǵyp óleıin.
Qasyqtaǵy sýǵa qalqyp óleıin,
Sireńkeden sekirip óleıin,
Jelkemniń shuńqyryn kórmeı keteıin,
Basqan izim artymda qalsyn,
Bir tal shashyma býynyp óleıin.
Sonymen birge keıbir ańyz, ertek, mıfterde qarǵys eleýli mindet atqarady. Mysaly, keıipker qarǵystyń saldarynan taý-tasqa aınalyp ketetin saryn jıi kezdesedi. Al, endi bir ertekte kempir óz balasyn ótirik qarǵap, jaýyz patshany aldap soǵady:
Qaraqurttyń qasy kelgir,
Eregespeniń basy kelgir.
Taıaqsyz tura almaıtyn,
Toqsanǵa jasy kelgir.
Qańǵyryp dalaǵa ketkir,
Qazanymnan sadaǵa ketkir.
Dáýletten kóziń ashylmaı,
Altynyńdy dalaǵa tepkir.
Árıne, munda anasy balasyn ótirik qarǵap, shyn mánisinde «Toqsanǵa jasy kelgir», «Dáýletten kóziń ashylmaı, altynyńdy dalaǵa tepkir» dep aq batasyn jaýdyrǵan. Al, endi baýyrlas qumyq ertegisindegi qasqyrdyń borsyqty innen shyǵarǵaly azǵyryp aıtqan myna bir «qarǵysyn» estıik:
Seni asasam, sóngen otqa túseıin,
Jazda sýyq sýǵa túsip, piseıin.
Qarqaramdy ólgen ıtter kemirsin,
Kózlerimdi soqyr qarǵa shoqysyn,
Janazamdy ólgen molla oqysyn.
Maǵan qarsy oqsyz myltyq atylsyn,
Bul dúnıeler bári bolmaı shatylsyn!
Pisken taýyqty aldyma keltir,
Asamasam, meni uryp óltir.
Sýy joq teńizderge bataıyn,
Qurǵaq orǵa qulap túsip aǵaıyn,
Naýadaǵy saz-balshyqqa tyǵylaıyn,
Toılarda iship, esirip kelip,
Seniń ústińe jyǵylaıyn!
Qoryta aıtqanda, ejelgi zamanda magııalyq senimdi tirek etken qaterli sekildi seziletin aıbatty qarǵys janry qoǵam damı kele sananyń jańarýyna baılanysty turmys-tirshilikten yǵysyp, shettetiledi. Arnaıy qarǵys aıtatyn qarǵysshy da, sózi dýaly baqsy da el ishinde kezdespeıtin bolady. Biraq qarǵys úlgisi múlde óship ketpeı, kóp jaǵdaıda adamdarǵa oıyn-kúlki syılaıtyn seıildik janrǵa aýysyp, tasymaldanady. Bir sózben aıtqanda, qarǵys salttyq tamyrynan birjolata ajyrap, kórkem folklorǵa jańasha pishinde jersinedi. Áýeli keıbir bata, aıtys, ertekterde qarǵysqa parodııa týa bastaǵan deýge bolady, al lırıkalyq án men joqtaýda qarǵys keıipkerdiń kúıinishti halin bildiretin tragedııalyq ıshara túrinde kórinis tabady. Epos, ańyz, ápsana, mıfterde ata-ananyń, nemese el ıesi aqsaqaldyń, din baqqan áýlıe jannyń teris batasyna dýshar bolǵan (tyıymdy buzyp) urpaqtyń joly bolmaıtyny aıtylyp, el dástúriniń buzylmaý kerek ekeni kórkemdikpen dáriptele túsedi.
Aqedil Toıshanuly, Halyqaralyq Túrki akademııasy ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.