«Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár almasa, ol adasýǵa bastaıdy».
N.NAZARBAEV
Qazir qaı gazetti ashsań de, qaı arnany qossań da Elbasynyń rýhanı jańǵyrý týraly maqalasynda kóterilgen máseleler sóz bolyp jatyr. Den qoıǵan adam ol talqylaýlardyń shyn peıilmen ótip jatqanyn baıqary anyq. Eshqandaı jospardyń tarmaǵyn oryndaý maqsatynda emes, eshkimniń nusqaýymen emes, árkim kókeıdegi oıyn ortaǵa salyp, rýhanı jańǵyrýdy iske asyrý boıynsha usynys, pikirin aıtý ústinde.
Endi ony qoǵamnyń ár salasynda kósh bastaǵan tulǵalarymyz basshylyqqa alyp, ıgi isterge bastamashy bolady degen senim zor. Olardyń ishinde televızııa salasy da bar. Jańǵyrýdyń máni burynǵynyń bárin joıý emes, qolda bardy sapalyq ózgertý ekenin eskere otyryp ári kógildir ekrannyń mazmunyn baıytý isinde kádege jarap qalar dep, kópten kókeıde júrgen birer oıdy biz de ortaǵa salýdy jón kórdik.
Bul maqalada sóz bolatyn jaılardy arna basshylyǵynda otyrǵan baýyrlar baıqamaǵan (kózi túspegen, mán bermegen, túzetýge qoly tımegen...) bolýy múmkin. Sondyqtan, kórermen de teledıdardy nemquraıly qaramaı, óz tarapynan qoldap, kerek jerinde synap, usynys jasap, pikir aıtyp otyrǵany jón degen oıdyń da jetelegeni ras. Bul sııaqty qadamdar synap-mineý dep emes, izgi nıetten týyndaǵan janashyrlyq dep qabyldansa, odan televızııa salasy utpasa, utylmaıtyny anyq.
Kezinde aqparat keńistiginde paıda bolǵan televızııa bir kezderi bilim kózi de, tárbıe quraly da bolǵan kitapty baıytyp, tolyqtyra túskeni ras. Túrli baǵdarlamalar jasaýshylar ózderiniń urpaq tárbıeleýge qosatyn úlesterin, jaýapkershilikterin sezingendiginen bolar, teleónimder shyndyǵynda da mol málimet beretin derek kózderi boldy.
Ýaqyt óte televızııa kitapty yǵystyryp, bul basymdyq kún sanap óse túsýde. Biraq, ókinishke qaraı, kóp jaǵdaıda televızııanyń tanymdyq tárbıe berý áleýetinen góri, tanymaldyqqa aparatyn áleýeti basym paıdalanylatyndaı kórinedi. Tipti, qoǵamda belgili bir tulǵa týraly aıtý kerek bolsa, «bálen habarǵa qatysqan», «túgen habardy júrgizgen» dep sıpattaıtyn ádet paıda boldy.
Televızııanyń qýatty qural ekenin «Zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shal» degen ustanymdaǵy adamdar tez baıqady. Belgili bir másele boıynsha ornyqty pikir aıta ala ma, kórkem sóılep, tyńdarmandy uıyta ala ma, joq pa, báribir, búginde «kók jáshikten» kórinýdi maqsat etýshiler teleekranǵa shyǵýǵa umtylatyny anyq.
Osy jappaı umtylys kóptegen «áttegen-aılardyń» sebebine aınalyp, tipti, belgili bir jaǵdaılarda ulttyq mádenıetimizge zııanyn tıgizip otyr. Iá, teledıdardan beriletin kórkemdik quny tómen, tili saqaý, tárbıelik máni joq aqparattyń zııany orasan zor: jas urpaqtyń dúnıetanymyn taryltady, talǵamyn tómendetedi, tilin buzady. Sondyqtan, qazirgi kitaptan televızor ústem bolǵan zamanda telehabardyń sapasyna qoıylatyn talap joǵary bolýy kerek. Al ol, árıne, mamandarǵa tikeleı baılanysty.
Qazir burynǵydaı emes, jýrnalıstıka fakýlteti de, oǵan túskisi keletinderdiń sany da kóbeıdi. Jáne oqýǵa túskenderdiń kópshiligi telejýrnalıstıkany tańdaýy bul salanyń jastar arasynda jazba jýrnalıstıkaǵa qaraǵanda suranysqa ıe ekenin kórsetedi. Nege? Qoǵamda qalyptasyp úlgirgen úrdis boıynsha, jastar da televızııany tanymaldyqqa aparatyn tóte jol dep tańdaı ma, álde?
Mektep bitirýshiler arasynda jýrnalıst mamandyǵy zańger, halyqaralyq qatynastar qyzmeti, ekonomıst sııaqty aýyz toltyryp aıtatyn bedeldi kásipter sanatynda. Jýrnalıst bolýǵa daıyndyq mektep qabyrǵasynan bastalady, al oqý ornyna túse almaı qalǵandarǵa arnalyp túrli úıirmeler, kýrstar ashylyp, sheberlik − sabaqtary ótkiziledi.
Birde jas jýrnalısterdi daıyndaıtyn sondaı kýrsqa baryp, dáris oqyǵanym bar. «Jýrnalıst bolsam» dep armandap, jospar quryp júrgen jastarǵa «qazaqtyń qaı jýrnalısine uqsaǵyń keledi?» degen óte qarapaıym suraq qoıdym. Qatysýshylar ádemi kıim kıip, sýflerden qarap sóılep otyratyn telejúrgizýshilerdi japa-tarmaǵaı ataı bastady!
Jazba jýrnalısterdiń bir de bireýiniń aty atalǵan joq. Jýrnalıst bolamyn dep júrgen jastar biz maqalalaryn izdep júrip oqyǵan aǵa býyn jýrnalısterdi de, olarǵa óksheles kele jatqan bizdiń qatarlastarymyzdy da, órnekti til, ótkir oıymen tanylǵan qazirgi býyn ókilderin de oqymaǵan bolyp shyqty... Endi bes-alty jyldan keıin osyndaılar mıkrofonyn alyp, kógildir ekrannan ekpindeı sóılep turýy ǵajap emes. Estigen emes, ózim kýá bolǵan bir jaıdy mysalǵa keltire keteıin.
2010 jyly 1-2 jeltoqsan kúnderi Astanada Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymnyń sammıti bolyp, men sol jıynda ilespe aýdarma jasadym. Sammıtke 38 memlekettiń jáne úkimettiń sol kezdegi basshylary, halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qatysqany belgili. Olardyń qatarynda EQYU-nyń Bas hatshysy Mark Perren de Brıshambo, BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn, AQSh memlekettik hatshysy Hılları Klınton, Germanııa Federaldyq kansleri Angela Merkel, t.b. álemdik deńgeıdegi saıasatkerler boldy.
Sammıttiń qorytyndy qujaty túngi 3-te qabyldanyp, jarııa etilgeni esterińizde bolar? Oǵan deıin memleket basshylary jabyq esik jaǵdaıynda jumys istedi. Biz, ilespe aýdarmashylar, jınalystyń bastalýyn saryla kútip otyrdyq. Sol kezde sammıttiń baspasóz ortalyǵynda shashtary býryl tartqan eýropalyq jýrnalıster kompıýterlerine úńilip, saýsaqtary pernetaqtada lypyl qaǵyp, materıaldar jazyp otyrdy.
Dál sol kezde bizdiń keıbir tilshilerimiz Táýelsizdik saraıynyń ár jerine baryp, uıaly telefondaryna qaıta-qaıta sýretke túsip júrgeni nazar aýdartty. Keıbireýleriniń júzi tanys – teledıdardan kúnde kórip júrgen ózimizdiń telearnalardyń tilshileri.
Bálkim, men bul jaıdy umytyp keter me edim, biraq kelesi kúni efırden berilgen reportajynda sýretke túsip, máz bolyp júrgen sińlimiz H.Klınton men A.Merkeldi «eki myqty áıel» dep sıpattaı kelip, laýazymdaryn «eki memlekettiń prezıdentteri» demesi bar ma!
Mundaı salıqaly jıyndardan habar jasaýǵa saraılardyń saltanatynan esi tanyp, sýretke túsip ábiger bolatyndardy emes, tájirıbeli, ysylǵan jýrnalısterdi jiberý kerektigi týraly birqatar BAQ-qa bergen suhbatymda aıtqanmyn. Biraq ol estir qulaqqa jetti me, joq pa, belgisiz.
Jalpy, qyzmettegi adamdardyń teledıdar qarap otyrýǵa qoldary tıe bermeıdi. Al qaraı qalsaq, áýeli jańalyqtarǵa qulaq túremiz. Belgili bir reportajdy kórseterdiń aldynda júrgizýshi sol týraly qysqasha kirispe aqparat beredi (ony telejýrnalıster «podvodka» deıdi). Durysynda ol jurtty eleń etkizetindeı bolyp, mátinnen bólek jazylýy kerek. Bizde solaı etýge erine me, kóp jaǵdaıda júrgizýshi kirispe habarlamasynda reportaj jasaýshynyń alǵashqy sóılemderin ne mazmunyn aıtyp shyǵady. Bul – habar jasaýdaǵy asyǵystyqtyń belgisi bolar... biraq, nátıjesinde materıal tartymsyz bolyp shyǵady.
Habar jasaýshylar teleónim tutynýshylardyń bilimdi, ómirden kórip-túıgeni kóp bóliginiń deńgeıine baǵdarlansa, aıtylar sóz, qoldanylar sóz oramynda olqylyqtar da az bolar edi. Bulaı deýimizge aqparattarda túrli jıyndardyń taqyrybyn qate aıtý, halyqaralyq uıymdardyń, qabyldanǵan zańdardyń ataýyn durys aıtpaý sııaqty jaılar jıi kezdesetini sebep bolyp otyr. Mysaly, Parlamentten reportaj júrgizetinder belgili bir zań jobasy týraly aıta kelip, «...ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» degendi «...ózgertýler men qosymshalar engizý týraly» dep aıta beredi.
Turaqty tirkesterdi maǵynasyna qaraı qoldanbaý da jıi ushyrap turady. Halqymyz shabandoz jigitti sıpattaǵanda «Attyń qulaǵynda oınaıdy» degen, al bizde «Dombyranyń qulaǵynda oınaıdy» dep aıtý ádetke aınalyp barady. Qansha baqsań da semirmeıtin maldy et qospaıtyn, júdeý adamdy sóz etkende «shyr bitpeıdi» degen tirkes paıdalanylady. Iаǵnı, «maı bitpeıdi», «tolmaıdy» degendi bildiredi. Júrgizýshilerdiń «sharýaǵa shyr bitpeıdi», sondaı-aq, «tarazy talqysyna salaıyq» (oı talqysyna emes) dep qoldanýy frazeologızmderdiń túpti maǵynasyn túsinbeýden («Qazaqstan»).
О́zim uzaq jyl aýdarma salasynda qyzmet istegendikten, mátinniń aýdarma ekenin jáne nashar aýdarma ekenin birden túsinemin. Mysaly, ótken kúzde Almatynyń bir bankine qaraqshylyq shabýyl jasalǵany týraly baıandap turǵan («Habar») jýrnalıst «banktegi shabýyl» dedi. Ol banktiń ishindegi shabýyl emes qoı, durysynda «bankke shabýyl» bolýy kerek-ti.
EKSPO-ǵa qatysty jıynnan reportaj jasap turǵan jýrnalıst («Astana» arnasy) «jumys isteý jobasynyń kestesin bekitti» dedi. Durysynda áńgime jumys isteý kestesiniń jobasyn bekitý týraly eken.
Túrli baǵdarlama júrgizýshileriniń ózin ustaý mádenıeti, bilim deńgeıi de oılantýy kerek. Mysaly, «Dý-dýman» degen baǵdarlamany júrgizýshi hanym tabloda janǵan 0,5 degen sıfrlardy «nol jarym», 5,0 degen sıfrlardy «bes bútin onnan nol» dep jarııalady.
Senbegen kisi bolsa, jazbalardy alyp, qaraýlaryna bolady.
Bulardyń bárinen úlken problema – telejúrgizýshilerdiń ishinde de, tilshilerdiń ishinde de (atyn atap, túsin tústemeı-aq qoıaıyq!) «ń» dybysyn aıta almaıtyndardyń bolýy. Bul − televızııa tárbıe quraly ekendigin eskermeýdiń saldary.
Balalar úshin teleekrannan kóriný – úlken mártebe. Sondyqtan, teledıdardan kúnde kórinip otyratyn adamdarǵa qyzyǵa qaraıtyny, elikteıtini túsinikti. Mundaı súıispenshiliktiń bizder kútpegen nátıjesi bar: ózi qurmetteıtin adamynyń «senin anan», «kónildi» dep otyrýyn bala durys dep, sol qalpynda qabyldaıdy eken! Endeshe, urpaq tiliniń tazalyǵyna jany ashıtyn azamattar «ń»-dy aıta almaý indetiniń taralýyna jol bermeý kerek dep oılaımyn.
Osy rette telehabarlar keıipkerleriniń tilindegi «jasap jatyryq», «aıtýǵa kerekpiz», «júrik qoı» degen sııaqty tirkesterdiń qoldanylýy da – til mesheldigine ákeletin faktorlardyń biri ekenin aıta ketken jón bolar.
Keńes dáýirinde keıbireýlerdiń oryndy-orynsyz jerde oryssha sózderdi qosyp sóıleıtin ádetteri bolǵan. Búginginiń adamdary shet tilde sóıleıtinin bildirgisi kele me, óz tilimizde balamasy bar sózderdi «alternatıva», «kreatıv», «pıar» dep aıtyp otyrady. Tipti, Qazmedıa ortalyǵynda kelýshilerdi tirkeıtin jerdi de «resepshn» dep aǵylshynsha aıtylýy boıynsha jazyp qoıǵan soń ne deısiz?!.
«Muzzone» degen arnanyń «júgirtpe joldaryna» kózim túsip, qaraýǵa turmaıtyn arna eken dep oı túıdim. Basshy baýyrymyzdy jamandyqqa qımaı, arnasynda osyndaı anaıy habarlandyrýlar berilip jatqanynan beıhabar shyǵar dep ózimdi sendirgim keledi...
Biraz buryn aıaq astynan aýrýhanaǵa túsip, serıaldardy súıip qaraıtyn kisimen kórshi boldym. Sol kisimen birge men de «Aıman-Sholpandy», «Qara shańyraqty» qaraı bastadym (Sol ádetpen «Kózaıymdy» da kórip shyqtym!). Otandyq jaqsy serıaldar qatary kóbeıgeni qandaı tamasha. О́nerlerin teatr sahnalarynan tamashalap júrgen akterlerdi basqa qyrynan kórip, tanydym. Jarnama kezinde kórshime olardyń sahnada somdaǵan obrazdary týraly áńgimelep qoıamyn. Ol kisi bolsa, jarnamanyń uzaqtyǵyna taýsylyp, «ashy ishekteı sozyltpaı, tym bolmasa, 2-3 jarnamamen shektelse bolmaı ma?» dep arna basshylarymen syrttaı ursysyp otyrady.
Telekórermenderdiń usynys-pikirlerin jınaıtyn bolsa, basym kóbi osyndaı jarnamaǵa qatysty narazylyqtardan turatyn shyǵar degen de oı keledi.
Men de narazylyǵymdy bildirer edim. Jarnamanyń urpaqty rýhanı jutatatyny, tilimizdi buzatyny týraly aıtar edim. Kishkentaı bóbekter teledıdarda jarnama kórsetile bastasa-aq nazaryn ekranǵa aýdaratynyn baıqadyńyzdar ma? Baıqamasańyzdar, birer kún baqylap kórýge keńes beremin. Tili endi shyǵyp kele jatqan sábılerden bastap, 3-4 jastaǵy búldirshinder de jarnamanyń mýzykasyna eleńdep, aıtylǵan sózderdi qaıtalaıdy. Sondyqtan, arna basshylary televızııa – qýatty tárbıe quraly ekenin umytpasa eken degen tilek bar.
Arna basshylary ultjandy azamattar ekendigine kúmánim joq. Bolashaqta jarnamanyń kóbeımese, azaımaıtyny da anyq. Endeshe, urpaǵymyzdyń tilin qalyptastyrýǵa áser etetinin faktorlardyń biri ekenin eskere otyryp, mekemesindegi jaýapty adamdar jarnamany qabyldaǵan kezde onyń sapasyna basa nazar aýdarýyn talap etse, quba-qup. Eń bastysy, jarnama mátinin taza qazaq tildi mamanǵa oqytý kerek! Áıtpese, dybystardy «jutyp» qoıý, «ń»-dy «n» deý, oryssha aksentpen, sózdiń ekpinin durys qoımaı (sózimizdiń shyndyǵyna kóz jetkizý úshin «Cif», «Pampers» týraly jarnamalardy tyńdasańyz jetkilikti!) sóıleý arqyly urpaǵymyzdyń tili saqaý bolýyna jarnama (ıaǵnı, televızııa!) orasan zor «úles» qosary túsinikti emes pe?
Rýhanı jańǵyrýdyń ýaqyty kelgenin aıta otyryp, Elbasynyń «...qazaqtyń tili men mádenıeti qurdymǵa kete jazdady» deýinde zor astar bar. Úlken jeńister kishkentaı jetistikterden quralatyny sııaqty, til máselesindegi biz aıtqandaı, bázbireýler úshin «elep-eskerýge turmaıtyn» qateler úlken qatege – urpaq tiliniń jutańdanyp, shubarlanyp, saqaýlanýyna alyp kelýi múmkin ekenin umytpaýymyz kerek.
Kamal ÁLPEIISOVA, jazýshy