Dárilik ósimdikter joıylyp barady

Qazir mamandarymyz elimizde jalpy dárilik ósimdikterdiń 1,5 myńǵa jýyq túri ósetindigin, olardyń tek 40-qa jýyǵynyń ǵana medısınalyq shıkizat retinde paıdalanarlyq qory bar ekendigin aıtyp otyr. О́kinishke qaraı, osyǵan qaramastan, ońtústik óńirlerde ǵana  ósetin emdik dári-dármek jasaýda taptyrmas baǵaly mııa ta­my­­ryn jınaý toqtamaı tur. My­saly, tek  Qyzylorda oblysy boıynsha ǵana eki jyldyń ishin­de 1800 tonna qyzyl mııa tamy­ry Qytaıǵa jóneltilse, Oń­tús­tik Qazaqstan oblysynyń aý­maǵynan da sońǵy tórt jyl ishin­de 63 myń tonna mııa tamyry jı­nalyp, ózge elderge áketilipti. Sonyń saldarynan myńdaǵan gektar arıdtik aımaqtardaǵy jerler degradasııaǵa ushyraýda, tabıǵatqa orasan zor zııan kelýde.

Taǵy bir másele, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Jambyl oblystarynyń aýmaqtarynda ǵana  ósetin emdik qasıeti óte joǵary bolyp sanalatyn dárilik  sasyq keýrektiń (ferýla vonıýchaıa) maıyn (saǵyz) shetelge zańsyz shyǵarý keń etek alyp otyr. Aıta ketý kerek, sasyq keý­rek degen jalpy atpen belgili ósimdiktiń 10-nan astam túri bar, olardyń barlyǵy da Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qyzyl kitabyna» engen. Sasyq keýrek ósimdiginiń shıkizaty Úndistan, Pákistan, Iran, Aýǵanstan sııa­qty elderde úlken suranysqa ıe jáne bul elderde osy ónimniń bir kılogramy 100-150 dollar shamasynda baǵalanady. Aýǵanstanda asa baǵaly dárilik zat retinde qun­dy sanalatyn sasyq keýrek aıaý­syz jınalyp, qazirgi ýa­qyt­ta múldem joıylyp ketken kórinedi.

Resmı málimetterge súıensek, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saryaǵash, Arys, Otyrar aýdandarynda sasyq keýrek daıyn­daý úshin kóptegen fırmalar qurylǵan jáne de olar ónim daıyndaýǵa sheteldik jumys kúshin zańsyz tarta bastaǵan. Mysaly, tek 2009 jyly ǵana aý­ǵanstandyq myńnan astam azamat týrıstik vızamen kelip, 7000 kı­logramm shıki ónim (saǵyz) daı­yndap, syrtqa jóneltipti. Al 2016 jyly Aýǵanstanǵa 14 tonnadan astam shıkizat (saǵyz) ji­berilgen. Osyndaı zańsyz is-áreketterge baılanysty asa ba­ǵaly dárilik ósimdikter azaıyp­ qana qoımaı, múldem joıylyp ketý qaýpiniń aldynda tur. Sasyq keýrektiń   qum jáne shóldi (arıdtik) aımaqtarda óse­tindigin eskersek, ony qur­tý jerdiń tozýyna, qumnyń kó­shýi­ne alyp keletini sózsiz. Eń so­raqysy sol, «Qyzyl kitapqa» en­gen ósimdik álemin qorǵaýǵa tıis ǵylymı-zertteý ıns- tıtýttary, mysaly, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty «Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa» ınstıtýty tabıǵı ósim­dik­ter­di zańsyz jınap, eks­port­qa shy­ǵaryp júrgen fırmalarmen kelisimshart jasasyp, aqsha taýyp otyr. Osy qujat olardyń zańsyz áreketine jol ashyp berýde.

Qazaqstan boıynsha dárilik ósimdikterdi jınap, paıdalaný máseleleri zańdyq turǵydan rettelmegendikten, ol «kóleńkeli eko­n­omıkaǵa» tikeleı jumys is­tep tur. О́ıtkeni, jergilikti jer­­lerde baqylaý joq. Mine, son­­dyqtan da  túrli emdik já­ne dárilik ósimdikter sońǵy bir­neshe jylda túp-tamyrymen qo­pa­rylyp, shet elderge satylyp keledi jáne onyń jabaıy óse­tin taralymy joıylyp, ta­bı­ǵı ekojúıelerge úlken zalal kel­tirýde.

Bizdiń mamandarymyz dárilik ósimdikterdi qoldan ósiretin jáne ony tereń óńdeıtin tehnologııalardy paıdalanýdy jol­ǵa qoıa alsaq, el ekonomıkasyna mıllıondaǵan teńge tabys áke­lýge bolatyndyǵyn aıtady.    My­saly, kórshi О́zbekstanda mııa ta­my­ryn qoldan ósirip, tereń óń­deıtin AQSh, Japonııa, Qytaı ın­vestısııasyna salynǵan 20 ká­siporyn jumys isteıdi. Olar mııa eksportynyń 70%-dan astamyn tereń óńdep satýda eken.

Bizde «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paı­dalaný týraly» Zań bar da, ósimdik álemin qorǵaý týraly arnaıy zań joq. Sondyqtan da qysqa merzimde «О́simdik álemin qorǵaý týraly» zań qabyldansa, tabıǵı emdik-dárilik ósimdikter osy zańmen qorǵalǵan bolar edi. Onyń elimizdiń baı tabıǵatyn saqtaýǵa tolyq múmkindik bere­tini sózsiz.

Murat BAHTIIаRULY, Senat depýtaty