Elimizge kapıtal tartýdyń jańa múmkindigi

Gonkongtaǵy ınvestısııalar jónindegi birinshi qazaqstandyq forým tabysty ótti Daǵdarystan keıin jylyna 7-8 paıyzdyq damý deńgeıin qaıta qalpyna keltirip otyrǵan Qazaqstan ekonomıkasy aıdan-aıǵa óse túsýde. О́simniń osy deńgeıin odan ári tereńdetý úshin bizdiń jas memleketimizge kóp qarjy qajet bolatyndyǵy túsinikti. Sondyqtan elimizde ınvestısııalyq saıasatqa erekshe mán berilýde. Onyń joldary aıqyndalyp, nyǵaıtylýda. Qazaqstannyń iri kompanııalary sońǵy jyl­dardan beri ózderine tıimdi ınvestısııa tartýdyń úlken kózi retinde dúnıe júzinde qarjy kapı­taly neǵurlym kóbirek shoǵyr­lanǵan álemdik iri qor bırjalaryna shyǵa bastady. Osynyń sátti múmkindigi retinde qazaqstandyq birqatar iri kompanııalardyń London qor bırjasyna tirkelgendigin aıtýǵa bolady. Alaıda myna ózgeriske toly ómirde sońǵy jyldar ishinde azııalyq qor rynogynyń jedel damý ústinde ekenin baıqaımyz. Jýyqta ǵana Gonkongta ótken «Investısııalar men kapıtal tartýdyń qazaqstandyq forýmyna» qatysý barysynda «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aý­qat qory» AQ basqarma tóraǵasynyń oryn­basary Aıdan Káribjanovtyń bizge bergen shaǵyn suhbatynda atap kórsetilgenindeı, qa­zirgi ýaqytta Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy, so­nyń ishinde Sıngapýr men Qytaıdyń qor bırjalaryndaǵy qarjy kólemi London, Nıý-Iork qor bırjalarymen teńese bastady. Eger ústimizdegi jyldyń ekinshi toqsanynda shyq­qan oblıgasııalar men baǵaly qaǵazdar sanynyń ornalasýyna nazar aýdaratyn bolsaq, Shanhaı, Gonkong, Sıngapýr qor bırjalarynda olardyń neǵurlym kóbirek shyǵarylǵandyǵyn kórýge bolady. Árıne, jedel damý ústindegi Qazaqstan kompanııalary bul faktordy nazardan tysqary qaldyra qoımaıtyny anyq. Sóıtip, osy ýaqytqa deıin Batys elderinen ınvestısııalar tartý múmkindigine birinshi kezekte nazar aýdaryp kelgen Qazaqstan endi Ońtústik-Shyǵys Azııanyń qor rynoktaryna da óz qolyn soza tústi. Sonyń senimdi bir kýási retinde jýyqta ǵana Gonkong qalasynda «Samuryq-Qazyna» AQ kompanııalarynyń qa­ty­sýy­men ótken joǵarydaǵy ınvestısııalyq forýmdy aıtýǵa bolady. Sóz arasynda keltire ketetin bir jáıt, bul forýmnyń ótýine Qazaqstannyń Gonkong pen Makaodaǵy bas konsýly Nurjan Ábdimomynov ta óz tarapynan barynsha úles qosqan. Bas konsýl bul baǵyttaǵy óziniń júrgizgen jumys­taryn Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵyna arnaıtyndyǵyn bizben áńgimesinde aıtyp ótken edi. Al «Samuryqtyń», jalpy Qazaq­stan­nyń azııalyq keńistiktegi qor rynogy boıynsha alǵashqy ınvestısııalyq forýmyn ótkizetin oryn retinde dál osy Gonkongty tańdap alýy bekerden-beker emes sekildi. Bizge keltirgen derekter boıynsha, Gonkong qor bırjasy óziniń kólemi jaǵynan qazirgi kúni álemde jetinshi orynda tursa, Azııa qurly­ǵynda birinshi oryndy ıelenedi. Onyń ústine uzaq jyldar boıy Ulybrıtanııa sekildi erkin rynokty jaqtaıtyn eldiń enshisinde bolyp kelgen Gonkongta qor bırjasynyń jumysy neǵurlym demokratııalyq qaǵıdattarǵa sáıkes keledi dep aıtýǵa bolady. Bul jaǵdaı da Qazaqstannyń oń jambasyna dóp kelip otyr. Qazaqstan kompanııalarynyń Gonkong qor bırjasyna kelýine bul eldiń isker toptary da asa yqylasty. Biz muny forým barysynda aıqyn ańǵardyq. Osydan birqatar jyldar buryn, ıaǵnı táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda qazaqstandyq iri bankterdiń biriniń basshysy bolyp jumys istegen Berlın Irıshevtiń aıtýy boıynsha, Qazaqstan men Gonkong arasynda alǵashqy kelisimge qol qoıylǵan tusta Gonkong úshin Qazaqstannyń beıtanystyǵy sondaı, bul eldiń  iskerleri Qazaqstannyń atyn qate jaz­ǵan eken. Al bul jolǵy basqosý basqa ráýishte ótti. Forým jumysyna Gonkongtyń qarjy mınıstrinen bastap qor rynogynda qyzmet etetin iri tulǵalar tegis qatysty dep aıtýǵa bolady. Sebebi olar Qazaqstannyń qandaı elge aına­lyp kele jatqandyǵyn kórip otyr. Endi bul jaǵdaıdy qor aksıonerlerinen bastap qara­paıym halqyna deıin jetkizý qalǵan sekildi. Sol kezde osy qor bırjasyna aldaǵy ýaqytta tirkelýdi nıet etip otyrǵan Qazaqstan kompa­nııa­larynyń aksııalary neǵurlym qundy baǵalanatyndyǵy aıqyn bolmaq. Gonkong jerindegi alǵashqy ınvestısııalyq forýmnyń ótýine álemdik banktik jáne qar­jylyq qyzmettiń eýropalyq kóshbasshysy bo­lyp tabylatyn, álemdegi asa qýatty 6 banktiń qataryna kiretin BNP Paribas (Parıba) banki­niń muryndyq bolǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Bul banktiń shtab-páterleri Parıj, London, Jeneva qalalarynda ornalasqan. Endi Ońtús­tik-Shyǵys Azııanyń qor rynogyna belsendilikpen shyǵyp otyr. Global Finance jýrna­lynyń qorytyndysy boıynsha 2010 jylǵy álemdegi eń senimdi degen 20 banktiń qataryna kiredi. Mine, osyndaı álemdik deńgeıdegi iri qarjy ınstıtýtynyń qoldaý bildirip, qyzmet etýinen-aq Qazaqstannyń álemdik qarjy ryno­gynda qandaı tartymdylyqqa ıe bola basta­ǵandyǵyn anyq baıqaýǵa bolady. Osy banktiń Azııa-Tunyq muhıt elderindegi qarjylandyrý korporasııasynyń basshysy Krıstıan de Sharne forýmdaǵy betashar sózinde eli­mizdiń sońǵy jyldardaǵy ekonomıkalyq jetistikterin jaqsylap tanystyrdy. Qazaqstan­nyń Azııadaǵy strategııalyq ortalyqtarynyń birine aınala bastaǵandyǵyn aıta kele, kóne Jibek jolynyń boıynda ornalasqan bul memleket birte-birte Reseı men Qytaıdy, Úndistan, Eýropany baılanys­tyratyn basty býyn bolady degen senimin jetkizdi. Qazaqstannyń Gonkong pen Makaodaǵy bas konsýly Nurjan Ábdimomynov Qazaqstan atynan Gonkong jerinde ótip otyrǵan osynaý alǵashqy úlken bıznestik basqosýǵa quttyqtaý sózin jetkizip, ústimizdegi jyldyń sońynda óz Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótetin elde sońǵy jyldary áleýmettik-ekonomıkalyq salada úlken ózgerister júrip jatqandyǵyn, buǵan el basshylyǵynyń halyqaralyq deńgeıde jú­ıeli de jan-jaqty saıasat júrgizýiniń nátıje­sinde Táýelsizdik jyldarynan beri Qazaqstanǵa 120 mıllıard dollar kóleminde sheteldik tikeleı ınvestısııanyń tartylýy óz yqpalyn tıgizgendigin, eldiń jaǵdaıynyń jaqsarýyna baıla­nysty zeınetaqynyń 4,5 ese, jalaqynyń onda­ǵan ese kóterilgendigin, sońǵy jyldardyń ózinde Qazaqstanǵa shetten myńdaǵan adamnyń kóship kelgendigin tilge tıek etti. Gonkongtyń qarjy mınıstri Djon Tsang forýmǵa qatysýshylarǵa Qazaqstannyń qandaı el ekendigin, onyń ekonomıkalyq jetistikterin ádemilep jetkizýge tyrysty. Eki eldiń ara qashyq­tyǵy 4 myń shaqyrymdy quraǵanymen, saýda-sattyqtyń jyldan-jylǵa artyp kele jatqandyǵyn, eń bastysy, eki eldiń arasynda bir-birimen yntymaqtastyqqa degen úlken múd­deniń barlyǵyn atap kórsetti. «Qazaqstannyń qandaı el ekendigin túsinýlerińiz úshin myna bir jáıtti atap kórseteıin. Bul eldiń jer kólemi bizdiń Gonkongtan 2,5 myń ese artyq. Bizde óndiris joq dese de bolady, shıkizatqa asa zárý­miz. Al bul elde osynyń barlyǵy bar. Ekono­mıkasynyń jyldyq damýy álem elderi aýyr qarjy daǵdarysynan eseńgirep qalǵan qazirdiń ózinde 7 paıyzǵa kóterilip otyr», deı kele Gonkongtyń óz tarapynan alǵanda qarjysy arqy­ly myqty ekendigin, munda ótken jyly ǵana 17 mıllıard dollar kiris alynǵandyǵyn aıtyp ótti. Gonkong qor bırjasynyń basshysy Ronalde Arkýle óz bırjalarynda kúnine 5 mıllıard dollardyń saýda-sattyǵy jasalatyndyǵyn, onyń saýda aýqymy jyldan-jylǵa artyp kele jatqandyǵyn, osyǵan oraı batystyq kompanııalarmen qatar, Reseı men Qazaqstannyń bul rynok­qa qatysýy paıdaly bolyp tabylatyn­dyǵyn jetkizdi. «Byltyr bizge Reseıdiń «Rýsal» kompanııasy kelip tirkeldi. Qazaqstan tarabynan «Qazaqmys» tirkelip otyr. Biz óz jumysymyzdy aǵylshyn dástúri boıynsha júrgizemiz. Qytaı ekonomıkasy damyǵan saıyn ıýan boıynsha kapıtaldyń artýy bizdiń damýymyzǵa úlken múmkindikter usynyp otyr», dedi. Forýmǵa qatysýshylar osynda qazaqstandyq iskerlerdi bastap kelgen «Samuryq-Qazyna» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Aıdan Kárib­janovtyń sózin asa bir yqylaspen tyń­dady. Ol óz sózinde Qazaqstan men onyń basty memlekettik kompanııasy «Samuryq-Qazyna» qory­nyń ınvestısııalar boıynsha júrgizip jat­qan jumystaryn jan-jaqty áńgimeleı kele, bul qordyń quramyna tabıǵı resýrstyq, energetı­ka­lyq jáne ınfra­qurylymdyq asa iri kompa­nııa­lardyń kiretindigin aıtty. Qazaqstanda qazirgi kúni ónerkásiptik sektordyń, óńdeý sala­synyń damýyna ınvestı­sııalyq úlken múmkin­dikterdiń týdyrylyp jat­qan­dyǵyn, eldiń aýyl sharýashylyǵy sala­synda, ony ártaraptandyrý baǵytynda kóptegen jumys­tardyń júrgizilgen­digin, Qazaqstannyń mu­naı, gazben qatar, astyq pen mal ónimderine baı ekendigin, endigi maqsat olardy óńdep, eksportqa shyǵarý úshin ınvestı­sııa­lardy molynan tartýǵa jol ashyl­ǵandyǵyn jetkizdi. Kezinde Jibek joly arqyly Qytaı men Batys aralyǵynda úlken saýda joly bolǵan Qazaqstanda ol  óz táýelsizdigine ıe bolǵan sát­ten bastap el aýmaǵy arqyly Qytaı men Reseı aralyǵynda ekonomıkalyq qarym-qatynas­ty kú­sheı­týge yqpal etetin úlken ınfraqurylym­dar paıda bolý ústinde ekendigin, bul dáliz arqyly Batys elderine shyǵýǵa da bolatyndy­ǵyn aıtyp ótti. «Qazirgi kúni Qazaqstan ekonomıkasynda úlken jańǵyrtý jumystary júrip jatyr. Mine, osy úshin bizge qarjy kerek. Osy qarjy arqyly biz óz ekonomıkamyzdyń áleýetin odan ári asha alamyz. Investorlar úshin Qazaqstanda nazar aýdaratyn jáıtter óte kóp. Tipti, basqany bylaı qoıǵannyń ózinde, Qazaqstanda mıneral­dy tyńaıtqyshtardyń óndiristerin uıymdasty­rýdan da úlken paıda tabýǵa bolady. Sondyqtan bizge qazirgi kúni álemniń kóptegen kompanııa­lary nazar aýdarýda jáne olardyń kelýine qolaıly jaǵdaılar jasalyný ústinde» deı kele, elimizdiń zań boıynsha beriletin jeńildik­terine, basqa da kórsetiletin qoldaýlaryna toqtalyp ótti. Forýmda «Samuryq-Qazyna» qorynyń qura­myna kiretin birqatar kompanııalardyń basshylary men ókilderi sóz aldy. Solardyń biri «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń ókili Dastan Abdýlǵaparovtyń aıtýynsha, kompa­nııanyń aksııalary batystyq qor rynogynda tirkelgen. Ol qyzmet etetin «QazMunaıGaz» quramyndaǵy irgeli kompanııa sońǵy jyl­dardyń ózinde munaı óndirýdi 60 paıyzǵa deıin arttyrýǵa qol jetkize aldy. Kompanııanyń aksııalaryna keletin dıvıdendter 2 mıllıard dollardy qurap otyr. Kompanııa gaz óndirý jóninen Qazaqstanda ekinshi orynǵa ıe. Onyń ken oryn­daryndaǵy barlan­ǵan gaz qorynyń kólemi 25 jylǵa erkin jetedi. Kom­panııa­nyń qarjy jaǵdaıy kúsh­ti jáne turaqty dep eseptelinedi. Rynoktaǵy kapıtaldaný deńgeıi 1 barrel – 1 dollar dep eseptegende, 7 mıllıard dollar­dy quraıdy. Kompanııaǵa barlaý, ónimdi óńdeý ju­mys­­tarymen shuǵylda­ný úshin jańa ınvestısııalar qajet. Forýmǵa qatysýshylar elimizdiń taǵy bir irgeli ulttyq kompanııasy «KEGOC» AQ basqarma tóraǵasy Baqytjan Qa­jıev­tiń sózin yntamen tyńdady. Elimizdiń magıs­traldy elektr jelilerine memleket atynan ıelik etip kele jatqan bul kompanııa elektr qýatynyń Qazaqstan aýmaǵy arqyly memleketaralyq jáne óńir­aralyq tasy­mal­da­ný­yn qamtamasyz etedi. Kompanııadaǵy jań­ǵyr­tý jumystary 2000 jyldan bastaý alǵan bolatyn. Sodan beri aktıvterdi jańartý, qajetti elektr qýatyn taratý jelilerin salý jumystary úzdiksiz júrgizilip keledi. Osy maqsatqa halyq­ara­lyq qarjy ınstıtýtta­rynan 1 mıllıard dollardan astam ınvestısııa tartylyp otyr. Sonymen qatar «KEGOC» AQ qazaqstandyq elektr rynogyn retteýdiń úkimettik operatory bolyp tabyla­tyn­dyqtan, oǵan degen memlekettik qoldaý da kúshti. Memleket kompanııany qarjylandyrý isine qatysýmen qatar, memlekettik kepildikti berý sekildi kómekter kórsetedi. Forýmda Qazaqstan jaǵynan «Samuryq-Energo» AQ basqarýshy dırektory Saltanat Shýnaeva, «Memlekettik jınaqtaýshy zeıneta­qy qory» AQ atqarýshy dırektory, Astanalyq derbes qyzmet kórsetý ortalyǵynyń dırekto­ry Saltanat Elshibekova, «Jaıyq munaı» kompanııasynyń basshysy Frank Monstreı, SB Capital kompanııasynyń áriptesi Berlın Irıshev jáne basqalar sóz alyp, elimizde qajet etiletin ınvestısııalyq kózder men onyń jumsalý baǵyttary jaıynda áńgime qozǵady. Jalpy, Gonkong jerinde Qazaqstannyń birinshi ret ótkizip otyrǵan ınvestısııalyq forýmy óte tabysty ótti dep aıtýǵa bolady. Oǵan elimiz jaǵynan barǵan ár qatysýshy óz kompanııasyna qajetti máseleler týraly tyń ıdeıalar men paıdaly málimetterge ıe boldy. Máselen, Memlekettik jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń atqarýshy dırektory Saltanat Elshibekova forýmnan keıingi bizben áńgimesinde bul jıyn ózine forýmda sóz sóılep, Qazaq­standaǵy zeınetaqy qorynyń jumys tájirı­besin ortaǵa salýmen qatar, aldaǵy ýaqytta elimizdegi osy júıeni jetildirýge qatysty birqatar jańa isterdi nazarǵa alýyna múmkin­dik bergendigin atap kórsetti. – О́zderińiz bilesizder, sońǵy ýaqyttardan beri álemdik qarjy júıesinde jańa ortalyqtar paıda bolyp, olardyń jumysy qaınap jatyr. Gonkong quramyna kiretin uly kórshimiz Qytaı memleketi ekonomıkasynyń kólemi jóninen álemde ekinshi orynǵa berik taban tiredi jáne qarjysynyń moldyǵy men kapıtaldanýy jóninen álem nazaryn aýdaryp, Ońtústik-Shyǵys Azııany úlken ınvestısııa­lyq kózge aınaldyryp otyr. Ol óz saıasaty boıynsha Shanhaı, Gonkong, Sıngapýr qor bırjalarynyń qanat jaıýyna úlken yqpal etip keledi. Qazaqstan qalyptasqan tarıhı-ekonomıkalyq faktorlar boıynsha óziniń ınvestısııa tartý saıasatynda birinshi kezekte Batys elderine úlken mán berse, endi Shyǵys elderiniń kúsheıýine baılanysty bul óńirdegi qor rynoktaryna shyǵý máselesin oılas­tyrýda. Jalpy, bul jumys búgingi kúni ǵana bastalyp otyr deýge kelmeıdi. Jumys birte-birte júıeli júrip jatyr. Máselen, bizdiń osy Gonkongta ınvestısııalyq forým ótkizýimizdiń qarsańynda «Samuryq-Qazyna» qory ekonomı­kalyq baıla­nys­tardy nyǵaıtý maqsatynda birqatar shara­lardy júzege asyrǵan bolatyn. Gonkongtaǵy qor bırjasyna Qazaqstan jaǵy­nan birinshi bolyp «Qazaqmys» AQ tirkeldi. Endi biz osy bırjaǵa «Samuryq-Qazyna» qoryna qaraıtyn ulttyq kompanııalarymyzdy kirgizý máselesimen shuǵyldaný ústindemiz. Meniń oıymsha, endi biraz ýaqyttardan keıin mundaı jumystar elimizde júıeli sıpatqa ıe bolady dep oılaımyn. Árıne, biz birinshi kezekte taıaýdaǵy ýaqyttyń ishinde birqatar ulttyq kompanııalardyń aksııa­laryn qara­paıym halyq arasynda taratý­ǵa baǵyttalǵan memlekettik mańyzdy sharany júzege asyrýǵa kirisemiz. Mundaǵy maqsat ulttyq kompanııa­lardyń qolyndaǵy ıgilikterge halyqtyń qolyn jetkizý. Degenmen, halyqqa taratylǵan baǵaly qaǵazdar arqyly kompanııa­lardyń serpindi damýy úshin kóp qarjy kele qoımas. Sondyqtan munan keıingi ýaqyttarda damýǵa qajetti mol qarjyny tartýda qor bırja­laryna shyǵatyn bolamyz. Bizdiń búgingi saparymyz osynyń aldyndaǵy qajetti bir qadam boldy. Bul qadam arqyly biz Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy Gonkong, Sıngapýr, Shanhaı qor bırjalarynyń (olardyń ókilderi osy forýmǵa qatysty), sondaı-aq jekelegen ınvestorlardyń Qazaqstanmen jumys isteý­ge múddeli ekendigin baıqap qaıttyq. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta bul sharanyń ózindik nátıjesi zor bolady degen senimdemin, – dedi osy forým­ǵa qazaqstandyqtardy bastap kelgen «Samuryq-Qazyna» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Aıdan Káribjanov forým sońynan jýrnalısterge bergen shaǵyn suhbatynda. Astana – Gonkong – Astana. Sýretterdi túsirgen Kúlpash QOŃYROVA.