Álemdi túıistirgen tranzıttik áleýet

Damýdyń jańa dańǵyly

Rasynda da Elbasynyń osy boljamy kóregendik bolǵan­dy­­ǵyn búgingi ýaqyttyń ózi dálel­deı bastady. Qazaqstanǵa – Ba­tys pen Shyǵystyń orta­syn­­da ornalasqan osynaý baıtaq óńirge táýelsizdiktiń kelýi san ǵasyr buryn úzilip ketken ha­lyq­aralyq saýda-ekonomıkalyq baılanystyń úlken arnasyna qaıta jan bitirgendigi óz aldyna, sonymen qatar halyqaralyq tranzıt salasyndaǵy elimizdiń aıshyqty ornyn belgileýge de úlken yqpal etýde. Biz shynymen de qazirdiń ózinde Batys pen Shyǵysty tıimdi jalǵaıtyn altyn kópir elge aınala bastadyq.

Árıne, bul sózge bireý sener, bireý senbes. Biraq muny búgingi kún­niń faktileri dáleldeýde. Só­zi­miz jalǵan shyqpas úshin so­lar­dyń keıbirine júgine keteıik. Áń­gi­meni temir jol salasynan bas­taıyq.

Qazaqstannyń eksporttyq jáne tranzıttik áleýetin artty­rý, óńirler arasyndaǵy baı­la­nys­ty kúsheıtý úshin elimiz­diń aýmaǵynda uzyndyǵy 2550 shaqy­rymnan astam jańa temir jol­dar iske qosyldy. Bul degenińiz táýel­sizdik alǵan 25 jyl ishinde Qa­zaq­stan búkil TMD mem­le­ket­­terin qosqandaǵydan artyq te­mir jol qurylysyn júrgizdi degen sóz.

Al endi bul joldardyń elimiz­diń damýyna, jerimizdiń gúlde­nýi­ne tıgizetin paıdasy qandaı? Endi osy máselege keleıik.

2001 jyly 187 shaqyrymdyq «Aqsý – Degeleń» temir joly sa­­lyn­dy. Bul jol Pavlodar men Se­meıdiń arasyn jalǵasa, 2004 jy­ly salynǵan «Hromtaý – Al­tyn­sarın» temir jol jelisi Qos­­tanaı men Aqtóbeni jalǵap, óńir­aralyq baılanystardyń ny­ǵaıýyna senimdi yqpal etti.

2008 jyly uzyndyǵy 150 shaqy­rym bolatyn «Shar – О́ske­men» temir joly salyndy. Bul jol jelisi shyǵys óńir­diń bi­ryńǵaı temir jol ınfra­qu­ry­ly­myn qa­lyptastyrdy.

2012 jyly uzyndyǵy 293 sha­qyrymdyq «Jetigen – Qorǵas» temir jol jelisi iske qosyldy. Bul jol Qytaı men Qazaqstannyń oń­tústik óńiri jáne Ortalyq Azııa elderi jol qatynasyn 550 sha­qy­rymǵa qysqartyp, elimizdiń tran­zıt­tik áleýetin arttyra tústi.

2014 jyly «Arqalyq – Shu­bar­­kól» jelisi salyndy. Uzyn­dy­ǵy 214 shaqyrymdyq bul jańa temir jol jelisi Qazaq­stan­­nyń ortalyq bóligi men soltús­tik óńirleriniń arasyn 540 sha­qy­rymǵa jaqyndata tústi.

Al 2014 jyly salynǵan uzyn­dyǵy 1036 shaqyrymdyq «Jez­­qazǵan – Beıneý» jańa temir jol jelisi bizdiń elimizdegi óńir­aralyq qarym-qatynasty ǵana nyǵaıtyp qoımaı, sonymen qatar Qytaı men Eýropa arasyndaǵy joldy bútindeı 1200 shaqyrymǵa jaqyndata tústi.

2015 jyly «Borjaqty – Er­saı» temir jol jelisi salyndy. Bar bolǵany 14 shaqyrym bola­tyn bul joldyń da mańyzy zor edi. О́ıtkeni ol elimiz úlken úmit kú­tip otyrǵan Quryq portyn temir jol magıstralimen jal­ǵady.

Tynyq muhıttan Parsy shy­ǵanaǵyna deıin

Onyń ber jaǵynda 2014 jyldyń 3 jeltoqsany kúni О́zen-Qyzylqııa-Bereket-Etrek-Gorgan (Qazaqstan-Túrikmenstan-Iran) temir jol jelisi resmı túrde ashyl­dy. Sóıtip, Qazaqstannan as­tyq tıep shyqqan poıyz biz­diń el tarıhynda tuńǵysh ret Túrik­menstan shekarasyn basyp ótip Iran eliniń aýmaǵyna, ıaǵnı eko­nomıkamyz úshin asa mańyzdy óńir bolyp tabylatyn Parsy shy­ǵa­na­ǵyna kirdi. Bul jol bizdi Eý­ropaǵa 600 shaqyrymǵa jaqyn­data tústi.

«Qazirgi istiń tarıhı máni bar, – dep edi sol halyqaralyq ja­ńa temir jol jelisiniń ashylý sal­tanatynda sóılegen só­zin­de Elbasy: «Biz Qazaqstan, Túrik­menstan, Iran elderi 900 shaqyrymdyq osy joldy salyp, Ortalyq Azııa men Parsy shyǵa­na­ǵyndaǵy elderdiń basyn qos­tyq dep aıtýǵa bolady. Jalpy, jol, kópir salý degenimiz óte rahymdy is. Bul jaıynda Quranda aıtylǵan. Birinshiden, úsh eldiń halqy úshin joldyń boıynda neshe túrli eldi mekender paıda bolyp, halyq jumyspen qam­ty­lady, qarym-qatynas jandanady. Ekinshiden, úsh memlekettiń ara­syn­daǵy saýda-sattyq ulǵaıady. Bıyl­ǵy jyldyń basynda biz Túrik­menstan men Qazaqstan ara­syndaǵy joldy iske qosqanbyz. Osy az ýaqyttyń ishinde saýda-sattyq 40 paıyzǵa ósti», dedi.

Sonymen qatar, Elbasy Qa­zaq­stannyń Qytaıdan Kaspıı teńizine deıin tikeleı temir jol salǵanyn atap ótti.

«Myna jol sol jolǵa qosy­lady. Demek endi bizde Qytaıǵa ǵana emes, Qytaı arqyly Ty­nyq muhıt elderine shyǵý múm­kin­digi bar», deı kele bul joldyń uzyn­dyǵy burynǵy joldyń uzyn­dy­ǵynan úsh ese kemı túsken­digin, osy arqyly júk tasy­malyn jedel­detýge bolatyndyǵyn atap kór­setti.

Sóıtip Qazaqstan elimizdi Ba­tys pen Shyǵystyń basyn qosa­tyn altyn kópir elge aınal­dyrý maqsatyndaǵy óziniń kókeı­kesti murattarynyń birine qol jet­kizdi. Biz asa mańyzdy strate­gııalyq óńir Parsy shyǵanaǵyna shyq­tyq. Elimizdiń temir jol ınfraqurylymyn jetildirý baǵy­tynda mine, osyndaı iri-iri jumystar júzege asyryldy. Bular – bir ǵana temir jol sala­syndaǵy jetistikter. Munyń syr­tynda qanshama avtokólik joldary salynýda.

Bul – shynymen de nurly jol

«Nurly jol» ınfraqurylymdyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 2015-2019 jyldar ishinde jalpy kólemi 7 myń shaqyrymnan asatyn 11 avtokólik jolynyń jobalary júzege asyrylmaq. Sonyń ishinde elimizdiń aýmaǵyndaǵy ǵasyr jobasy atalyp otyrǵan eń iri halyqaralyq avtokólik dálizi «Batys Qytaı – Batys Eýropa» jolynyń qurylysy da bar.

Eger bul joldyń jaǵdaıyna sál keńirek toq­talar bolsaq, joldyń Qazaqstan aýma­ǵyn­daǵy jalpy uzaqtyǵy 2 787 shaqyrymdy quraıdy. Jobanyń quny – 825 mıllıard teńge. Oǵan Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý bankiniń, Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń, Azııa damý bankiniń, Islam damý bankiniń, Japonııa halyqaralyq áriptestik agenttiginiń zaımdary men elimizdiń óz qarajaty jumsalýda. О́tken jyldyń so­ńyn­da joldyń 2028 shaqyrymynda qury­lys jáne jóndeý jumystary aıaqtalyp, Shymkent qalasynan bastap Reseı shekarasyna deıingi aralyqta jáne Almaty men Taraz aralyǵynda jol qozǵalysy ashylǵan bolatyn. Sondaı-aq, Almaty men Qorǵas aralyǵyndaǵy 304 shaqyrym jol, Shymkent pen Tashkent aralyǵyndaǵy 100 shaqyrym jol jáne Shymkent pen Taraz aralyǵyndaǵy 81 shaqyrym joldyń qurylys jumystary qorytyndy kezeńinde.

Qazirdiń ózinde halyqaralyq avtokólik dálizi boıynda kólik nópiri kóbeıip, tir­shilik qaınaı bastady. Endi úlken joldyń boıy­nan halyqaralyq talaptarǵa saı kele­tin qonaq úıler men avtokólikterge teh­nı­kalyq qyzmet kórsetý ortalyqtaryn, ta­maqtanatyn oryndar jáne taǵy basqa da kóptegen nysandar salý jumystary da bas­talyp ketti.

Bul joldyń bolashaqta Qazaqstanǵa qandaı paıda berýi múmkin ekendigin boljamdaý úshin myna bir tarıhı derekterge júgine ketsek, artyq bolmas. Bizdiń myń jyldyq tarıhymyzdyń ár kezeńinde keń-baıtaq dalamyzǵa kelip-ketken tarıhshylar qaldyrǵan derekter boıynsha Kóne Qytaıdan bastalyp, elimizdiń ońtústik óńirlerin kókteı ótetin Jibek jolynyń jandanýy Jetisý men Syrdarııa boıynda qala qurylystarynyń damýyna úlken serpin bergen. О́ıtkeni kerýen jolynyń boıynda shaǵyn beketter paıda bolyp, olar birte-birte saýda-sattyq júrgizip, taýarlar almastyratyn qalalar deńgeıine kóterilip otyrǵan. Otyrar, Syǵanaq, Saýran, Jent, Anket, Taraz, Sozaq, Qumkent, Tórtkól, Aqtóbe, Qulan qalalary mine, osylaısha salynyp, órkendedi. Al H ǵasyrda ómir súrgen ǵalym-geograf ál-Maqdısı óziniń «Ál-bád va-tarıh» («Dúnıeniń bastalýy men tarıhy jónindegi kitap») atty eńbeginde sol kezdegi Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan 50-ge tarta qalany ataǵan.

Demek jańadan salynyp otyrǵan «Batys Qytaı – Batys Eýropa» kólik dáliziniń boıynda bolashaqta jańa qalalardyń paıda bolmasyna kim kepil. Elimiz táýelsiz memleket retinde es jınap, damyǵan saıyn biz baıtaq dalamyzdyń ústindegi talaı keremetterdiń kýási bolarmyz degen úmitimdi jasyrmaımyn.              

Búgingi kúni Qazaqstan halyqaralyq avto­kólik tasymaly salasynda óz áriptes­te­ri­men 40-tan astam ekijaqty úkimetaralyq keli­simder jasaǵan. Osynyń nátıjesinde 16 myńnan astam avtokólik quraldary bar 3 800 kompanııa respýblıkamyzda halyqaralyq júk tasymalyn júzege asyrady. Al kólik qyzmetiniń halyqaralyq naryǵyndaǵy otan­dyq tasymaldaýshylardyń úlesi 2015 jyl­dyń ózinde 39 paıyzǵa deıin óse tústi.

Qozǵalys aǵyny ortasyndaǵy el

Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyn­ta­ev­tyń tóraǵalymen jýyqta bolyp ótken Úkimet otyrysynda elimizde tranzıtti, logıstıkany jáne jol boıynda kórsetiletin qyzmetterdi damytý máselesi qaralǵan edi. Osy másele jóninde baıandama jasaǵan Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbektiń aıtýynsha, kóliktik uıymdardyń tranzıttik tasymaldan túsetin kiristeri 2016 jyly 267 mlrd teńgeni qurasa, bul kórsetkish 2020 jylǵa qaraı 1,3 trln teńgege jetpek. Sonda taıaýdaǵy úsh-tórt jyldyń ózinde ǵana 5 ese óse túspek.

Munyń syrtynda, Boston Consulting Group sarapshylary 2020 jyly tranzıttik tasymaldyń ósiminen elimizdiń IJО́-sine 5,2 mlrd AQSh dollary mólsherinde tabys kiretindigin aıtyp otyr. Al mundaı qarjyǵa «Batys Qytaı – Batys Eýropa» kólik dálizi men EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń ǵımarattaryn qosa alǵanda, olardy qaıtadan taǵy bir ret salyp tastaýǵa bolady. Keremet kórsetkish emes pe?!

Elimizdiń tranzıttik jol-kólik salasynda nelikten mundaı ǵajaıyp qubylys etek alyp otyr? Búgingi kúnniń ózinde Eýropaǵa júkter Qytaıdan Qazaqstan arqyly shamamen 12-15 kúnde jetkiziledi. Al osy júkterdiń Ońtústik teńiz jolymen 45-60 kúnde, Soltústik teńiz jolymen 33-35 kúnde jáne Transsibir magıstrali boıynsha 18-20 kúnde jetkiziletindigin eskersek, Qazaq­stannyń tranzıttik júkterdi tartýda qatań halyqaralyq básekege túse otyryp, dástúrli halyqaralyq marshrýttarǵa (Ońtústik jáne Soltústik teńiz joldary, Transsibir magıstrali) qarsy básekege qabiletti qurylyqtyq marshrýtty qura bilgendigin qazirdiń ózinde anyq ańǵarýǵa bolady.

Sonyń nátıjesinde 2016 jyly Qytaı-Eýropa-Qytaı baǵytynda konteınerlik tasymaldardyń kólemi 2015 jylmen sa­lys­tyr­ǵanda 2 ese ósse, 2017 jyldyń 5 aıyn­da osy baǵyttaǵy tasymaldar 2016 jyl­dyń sáı­kes kezeńimen salystyrǵanda taǵy da 2,2 esege ósti.

2017 jylǵy 5 aıda bizdiń elimizdiń aýmaǵynan Qytaı-Eýropa-Qytaı baǵytynda 681 konteınerlik júk poıyzdary ótti. Bul – 2016 jyldyń osy kezeńindegi kórsetkishten 2 ese kóp.

Bul faktiler men sıfrlardyń barlyǵy bizdiń Qazaqstanymyzdyń Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy altyn kópir elge aınala bastaǵanyn dáleldeıdi.

Túıin

Bizdiń ekonomıkamyzdyń damýy osy ýaqytqa deıin munaı faktoryna tikeleı táýeldi edi. Áli de solaı bolyp keledi. Endi Qazaqstannyń tranzıttik el retindegi damýy osy qarqynyn saqtaı beretin bolsa, jýyq ýa­qyttyń ózinde ol táýeldilikten qutylatyn bo­lamyz. Qazirgi kúni Qazaqstannyń jańa ın­dýs­trııalandyrý baǵdarlamasy osy maq­sat­ta jumys isteýde.

Bul saıasattaǵy bizdiń basty artyq­shyl­y­ǵymyz – Qazaqstannyń damyǵan Batys pen kúrt damyp kele jatqan Shyǵystyń arasynda qolaıly geografııalyq ornalasýy. Árıne, biz saýda qatynasynda úlken ról oınaıtyn ashyq teńizderden kóp alys- ta jatqan elimiz. Kersinshe, bizdiń bir jaǵymyzda – Qytaı, bir jaǵymyzda – Reseı, sál árirek Úndistan tur. Biz – qozǵalystar aǵyny ortasyndaǵy elmiz. Qazirgi salynyp jat­qan joldar bizdi osy elderge jáne Reseı men Parsy shyǵanaǵy arqyly Eýropaǵa, arab álemine qaraı bastaıdy.

Adamzattyń qazirgi damý kezeńinde ınfraqurylymdary damymaǵan elder aıaǵyna tusaý salynǵan at sekildi kibirtiktep alysqa bara almaıdy. Infraqurylymy damyǵan elder ondaı eldiń qasynan jele júıtkip óte shyǵady. Osy jaǵdaıdy erte boljaǵan Elbasymyz Nursultan Nazarbaev elimizdiń ınfraqurylymdyq damýyn alǵa qoıyp, sol úshin temir joldar men avtojoldardy saldyrýǵa, halyqaralyq ushaq baılanysyn nyǵaıtýǵa basa mán berdi. Endi biz kóp ótpeı-aq osy saıasattyń jemisin kóretin bolamyz.

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»