Transshekaralyq Jaıyq ózeniniń ekologııalyq máselesi – batysqazaqstandyqtardy kópten beri alańdatyp kele jatqan taqyryp. Osydan dál 21 jyl buryn «Valerıan Pravdýhınniń izimen» atty qaıyq joryǵyn uıymdastyryp, dástúrli sharaǵa aınaldyrǵan Elena Tarasenkonyń bastamasy búginde memleketaralyq deńgeıge kóterilgen. 2016 jyly Astana qalasynda Qazaqstan men Reseı prezıdentteri Nursultan Nazarbaev pen Vladımır Pýtın «Jaıyq transshekaralyq ózeni basseıniniń ekojúıesin saqtaý jónindegi» memleketaralyq kelisimsharttyń jobasyna qol qoıǵan edi. Jaqynda ǵana, bıylǵy 18 shilde kúni «Jaıyq ózeni basseıniniń ekojúıesin qorǵaý jónindegi kelisimdi bekitý jóninde» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy qabyldandy. Jaıyqty jaǵalaı qonǵan qalyń el sońǵy jyldary kózdiń jasyndaı jylaı aqqan ózenniń ózekti máseleleri endi sheshile bastar degen úmitte.
Jıyrma birinshi ekojoryq
«Jaıyq-Oral» tarıhı-mádenı ekojoryǵy bıyl 21-márte uıymdastyrylyp otyr. Oǵan áý basta tek oraldyqtar qatyssa, sońǵy 15 jylda bul shara Reseıdiń Orynbor gýbernııasymen tyǵyz baılanysta ótip keledi. О́ıtkeni, Jaıyqtyń jaǵdaıy – ony jaǵalaı jatqan eki oblystyń da turǵyndaryna ortaq.
– Bıyl kóktemde biz Orynbor gýbernatory Iýrıı Bergpen kún saıyn habarlasyp turdyq dese de bolady. Sonyń nátıjesinde oqys oqıǵa, sý tasýynyń aldyn aldyq. Mine, búginde Jaıyq ózeniniń arnasy budan burynǵy jyldarǵa qaraǵanda, áldeqaıda tolyq. Kórip otyrǵanymyzdaı, aqyldasa, birige jumys atqarsaq, kóp nátıjege qol jetkizýge bolady eken. Bıyl 21-inshi márte ótkizilip otyrǵan qaıyq joryǵyn da keıbireýler qur saıahat, bos ýaqyt ótkizý, jeńil-jelpi shara dep qabyldaýy múmkin. Alaıda munyń astarynda kózge kórinbeıtin qanshama jumys jasalyp jatyr. Bul istiń eń úlken nátıjesi – eki el basshylarynyń byltyr Astana qalasynda Jaıyq ózenin qorǵaý boıynsha kelisim jobasyna qol qoıýy ekeni anyq, – deıdi Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginov.
Bıylǵy ekojoryq Reseı Federasııasynyń Orynbor oblysyna qarasty Podstepkı aýylynan bastaldy. Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginov pen Orynbor oblysynyń gýbernatory Iýrıı Berg bastaǵan baıdarkalar kerýeni Elek kentiniń janynda arnaıy daıyndalǵan aılaqqa tumsyq tiredi. Orynbor gýbernııasynyń basshysy Iýrıı Aleksandrovıch – Jaıyq ózeniniń qazirgi jaǵdaıyna jan aýyrtyp júrgen azamat eken. «Jaıyqty jaǵalaı otyrǵan elder – orys bolsyn, qazaq bolsyn, bashqurt bolsyn, tatar bolsyn – ultyna, dinine qaramastan arnaıy «Jaıyq kúnin» bekiteıik. Sol kúndi bárimiz jyl saıyn atap ótip, ózendi qorǵaý, saqtaý baǵytynda qandaı qyzmet atqarǵanymyzǵa esep bereıik» degen usynysyn eki aı buryn Oral qalasynda aıtypty. Usynysty oraldyqtar da qoldaǵan. Endi, mine, dál osy Elek qalasynda, Jaıyqtyń jaǵasynda Qazaqstan men Reseı Federasııasy memleketteriniń dostyǵy belgisindeı bir eskertkish saltanatty jaǵdaıda ashyldy. Ulttyq kıim kıgen qazaq-orys búldirshinderi shymyldyǵyn sypyrǵan bul belgide «Eskertkish belgi 2017 jyly Reseı-Qazaqstan dostyǵynyń belgisi retinde «Jaıyq kúni» bekitilý qurmetine oraı ornatyldy» dep jazylǵan eken.
О́zen – bireý, másele ortaq
Jaıyq ózeniniń Oral taýyndaǵy bastaýynan qart Kaspııge quıǵanǵa deıingi aımaqta 4 mıllıon halyq turady eken. Endeshe búgin bekitilip otyrǵan «Jaıyq kúni» merekesi – bolashaqta kem degende osy 4 mln adamnyń ortaq meıramy bolatyny sózsiz.
– Biz kóbine ózenge jaǵadan ǵana kóz tastaımyz. Al qaıyqta, ózenniń ortasynda kele jatqanda áser bólek bolady eken. Jaıyqtyń taǵdyryna basqasha qaraı bastaısyń, ózenniń de jandy qubylys ekenin túsinesiń, – deıdi jaǵaǵa shyqqan soń Iýrıı Berg.
– Bir Jaıyqtyń boıynda qanshama kedergi, qanshama shelilmegen másele bar. Osyndaı kezdesýler kóp nátıje beredi. Mysaly, oraldyqtar úshin kóktemde sý tasý qaýpi, qalǵan ýaqytta sý tapshylyǵy máselesi bar. Aqyldasyp sheshsek, Irekli sý qoımasyn durys paıdalansaq, ózendegi sý deńgeıin bir qalypty saqtap, tabıǵı apattyń aldyn alar edik, – deıdi Altaı Kólginov.
Talaı jyldan beri qaǵylyp kele jatqan dabyldyń nátıjesi endi kórine bastady. búginde eki elde de Jaıyq ózeni basseıniniń ekojúıesin qorǵaý máselesi boıynsha jumys toby qurylǵan. Eń basty másele – Jaıyq ózenindegi sý deńgeıin saqtaý, arnasyn tazalaý, zııandy qaldyqtardan tazartý, sý paıdalaný máselesinde ysyrapqa jol bermeý sekildi kúrdeli ister atqarylýy tıis.
Orynbor ortaq iske daıyn
Reseı federasııasynyń Orynbor gýbernııasy – munaı-gaz, hımııa, ónerkásip, taý-ken óndirisi erekshe damyǵan óndiristi óńir sanalady. Orynbor qalasynyń ózinde 3 myńdaı kásiporyn jumys istep tur eken. Bul kásiporyndardyń ekonomıkaǵa qosar úlesi de, tabıǵatqa tıgizer zııany da bar ekeni túsinikti.
– Jaıyq ózeniniń florasy men faýnasyn saqtaý máselesin eń aldymen qazaqtar kótergenin moıyndaımyz. Sonaý 1997 jyldan beri Qazaqstanda ekologııalyq qozǵalys bastaldy. 2002 jyldan beri oǵan Orynbor da qosyldy. Jaıyq ózeni basseıniniń ekojúıesin qorǵaý – bizdiń ortaq maqsatymyz. Tanymal jerlesimiz Vıktor Chernomyrdın: «Biz Jaıyqtan kóp nárse aldyq, endi qaryzdy qaıtarar shaq týdy» degen edi osy qaıyq joryǵyna qatysqan kezde. Mine, másele memleketaralyq deńgeıde kóterile bastady. Bul iske kóp qarjy bólinýi kerek. Jaıyq ózeni ańǵaryn saýyqtyrý jóninde arnaıy baǵdarlama kerek. Biz de qarap otyrmaı, jergilikti jerde - shaǵyn aýyldardan bastap, oblys ortalyǵyna deıin máselelerdi sheshe berýimiz kerek. Biz RF Syrtqy ister mınıstrligi men Ekologııa mınıstrligin koalısııalyq komıssııany qurý isin jedeldetýdi suraımyz, – dedi Jaıyq ózeni máselelerine arnalǵan halyqaralyq tarıhı-ekologııalyq konferensııany ashý sátinde Orynbor oblysynyń vıse-gýbernatory, HHI tarıhı-mádenı ekojoryqty uıymdastyrý komıssııasynyń jetekshisi Pavel Samsonov.
Osy konferensııada jyl saıyn qyrkúıektiń sońǵy jeksenbisinde «Jaıyq kúni» merekesin ózen boıynyń barlyq jerinde – Reseıde de, Qazaqstanda da atap ótý usynysy kóterildi. Oraldyqtar men orynborlyqtar jańa bastamany qoldaý úshin Bashqurtstan Respýblıkasyna, Chelıabi, Astrahan, Aqtóbe men Atyraý oblystary basshylaryna úndeý joldady.
Bul kúni Jaıyq ózeniniń jaǵasynda jatqan ár aımaq, ár óńir ózendi qorǵaý, saqtaý baǵytynda jasalǵan jumystary jóninde esep berip, tájirıbelerimen bólisedi dep kútilýde. О́zen jaǵasynda paıda bolǵan qoqys oryndaryn jáne jaǵada qýraǵan shóp-butalardy tazalaý, jaǵa bekitý jumystary, ylǵal saqtaý baǵytynda ózen jaǵalaı kókjelek otyrǵyzý, sý kózderi men bulaqtardyń kózin ashý, bıoresýrstardy, sonyń ishinde balyq qoryn qalpyna keltirý, jaǵa boılap otyrǵan óndiris oryndaryna sýdy lastaý máselesi boıynsha qatań ekologııalyq monıtorıng júrgizý de nigizgi mindetterdiń qatarynda.
Sonymen birge ekojoryq músheleriniń áý bastaǵy maqsaty – Jaıyq ózeni ańǵarynda, Kaspıı sý basseıninde turaqty qyzmet etetin memleketaralyq monıtorıng júıesin qurý kerek. Jaıyq ózeni turaqty qamqorlyq qajet etedi, – deıdi Iýrıı Berg.
– 2017 jyl – Reseı Federasııasy Prezıdentiniń Jarlyǵy boıynsha Ekologııa jyly bolyp bekitildi. Ekologııalyq máselelerdiń kóbi Reseı men Qazaqstanǵa ortaq. Sonyń biri – sý máselesi. Sý – ulttyq qaýipsizdik. Jaıyq ózeniniń ekojúıesin qorǵaý máselesimen Keńes kezinen beri atsalysyp kelemin, Jaıyq ózeniniń taǵy bir qaıtalanbas kelbeti – qyzyl balyqtyń tabıǵı ósip-ónetin jalǵyz sý qoımasy. Jaıyq ózenin qorǵaý máselesin sozbalaýǵa bolmaıdy. Oraldyqtar bastaǵan ekspedısııa aldyna qoıǵan alǵashqy maqsatyna jetti, Jaıyq máselesi qoǵamdyq qozǵalys týdyrdy. Orynborda Valerıan Pravdýhın oqýlary ótetin boldy, jazýshynyń týǵan jeri Tanalyq aýylynda eskertkish belgi qoıyldy, Qazaqstanda turǵan jeri – Kalenyı aýylynda memorıaldyq taqta qoıyldy. Sondyqtan bul bastamany uıymdastyrýshylarǵa, joryq múshelerine kóp alǵys aıtamyn. Memlekettik Dýma deńgeıinde memleketaralyq komıssııa quramyna múshe qosý týraly másele kóterildi, biz óz usynys tarymyzdy berdik. Bizge Jaıyq ózeni basseınin qorǵaý jóninde táýelsiz komıssııa kerek. Transshekaralyq Jaıyq ózeniniń ekojúıesin birlese qımyldaǵanda ǵana qorǵaı alamyz, – deıdi RF memlekettik Dýmasynyń depýtaty Iýrıı Mesherıakov.
Ǵalymdar ne deıdi?
– Jaıyq, Ertis, Syrdarııa sekildi transshekaralyq ózender máselesi Qazaqstan úshin sońǵy 20 jyl boıyna óte ózekti bolyp tur, – deıdi M.О́temisov atyndaǵy BQMÝ janyndaǵy Ekologııa jáne bıogeohımııa ǵylymı zerthanasynyń jetekshisi Zarıpa Qonasheva.
Jaıyq ózeniniń máselesi árdaıym oraldyq mamandar nazarynda. Jaıyq ózeni men onyń salalaryndaǵy ekologııalyq ahýaldy zertteý máselesi 1992 jyldan beri Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy sý-bıologııalyq basqarmasy Jaıyq bólimshesiniń basshysy professor Robert Qurmanǵalıev pen Vıktor Kııanskııdiń basshylyǵymen júıeli júrip keledi. Gıdrologtar, bıologtar, ıhtıologtar, ekologtar, hımıkter tarapynan jasalǵan ǵylymı-zertteý jumystary bar. Batys Qazaqstan oblystyq ekologııa departamenti transshekaralyq Jaıyq, Shaǵan, Derkól, Elek, Saryózen men Qaraózen ózenderiniń sanıtarlyq jaǵdaıyn qadaǵalap otyrady.
Sońǵy 3 jyldaǵy monıtorıng nátıjesine qaraǵanda Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda Jaıyq ózenine turmystyq qaldyq sý quıylmaıdy. Keshendi zerthanalyq baqylaý júrgizý úshin oblys aýmaǵynda Jaıyq sýynan 5 jerden synama alynady. Olar – Iаnvarsev, Oral qalasynan joǵary, Oraldan tómen, Kóshim jáne Taıpaq aýyldarynyń tusy. 2015 jyly júrgizilgen zerthana nátıjesi boıynsha Jaıyqta ottegin bıologııalyq paıdalaný (BPK) kórsetkishi – ruqsat etilgen qalypty normadan 1,3% joǵary, amonıı tuzdary – 0,31%, temir – 0,63% joǵary bolǵan. Degenmen jyl ótken saıyn sýdaǵy munaı ónimderiniń konsentrasııasy, hlorıdter azaıǵany baıqalady. Ottegi rejimi qalypty.
– Sońǵy 3 jyl boıynsha Jaıyq ózenindegi sý lastanýynyń keshendi ındeksi 0,74-2,5 aralyǵynda, bul lastanýdyń tómengi dárejesin kórsetedi. Eń sońǵy synama nátıjeleri boıynsha Jaıyqta maýsym aıynda sý quramyndaǵy temir ruqsat etilgen shekti mólsherden 1,9% joǵary, nıtrıt 1,1% joǵary boldy, – deıdi Zarıpa Haırollaqyzy.
Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti bıolog, botanık, zoolog ǵalymdarynyń zertteýi kórsetkenindeı, Jaıyq ózeniniń sýyn turmystyq-óndiristik maqsatqa qoldanýshylar sý qoryn tıimdi paıdalanýdy oılaı bermeıdi. Sonyń nátıjesinde Jaıyq ózeniniń ańǵarynda kóptegen aǵash pen ósimdik túri joıylyp barady. Topyraq qabaty, janýarlar álemi suıylyp ketken. Jaıyq boıyndaǵy emen toǵaıynyń 50-70 paıyzy joǵaldy, butalar jamylǵysynan dolana, qaraqat joıylyp ketken. Shóptiń 50 túri joıylǵan. Topyraq qabaty da tuzdanyp barady. Osydan 15-20 jyl buryn Jaıyq ózeniniń ańǵarynda 200-deı ózen-kól bolatyn. Bul sý qoımalary Jaıyq ózeniniń kóktemgi tasýy kezinde sýmen tolyǵyp otyratyn. Al qazir sý Jaıyqtyń ózinde tapshy. Álgi ózen-kólder keýip jatyr. Mundaı shaǵyn sý qoımalary qysta baýyrlap qatyp qalatyn boldy, al Jaıyqtyń ózinde balyq úshin azyq qory múldem joq dese de bolady. Osylaısha, Jaıyqtan balyq ta quryp barady. Ekojúıe ár aımaqtyń erekshelikterine baılanysty qorǵalýy tıis. Sý qoryn aqylmen paıdalaný, áleýetin artyrý kerek. Bul iske jeke sektor men azamattyq qoǵamdy tartý kerek.
– Sý problemalaryn sheshý úshin memleketaralyq biryńǵaı baǵdarlama, ortaq monıtorıng kerek. О́zen basseıninde sırek kezdesetin tirshilik ıeleri men ósimdikterdi qorǵaý, Jaıyq ózenin qorǵaýda halyqaralyq áriptestik, Jaıyq ózeniniń ekojúıesin saqtaý boıynsha zertteý nátıjelerin jarııalap otyrý, sý mádenıetin qalyptastyrý qajet, – deıdi Zarıpa Qonasheva.
– Jaıyq – bizdiń barlyq jetistigimizdiń ózegi, ustyny. Adam – tabıǵattyń bólshegi, biraq adamzat tabıǵattyń evolıýsııasyn buzbaýy kerek. Jaıyq ózeniniń ózindik ereksheligi bar. Jaıyq sýy qorynyń 80 paıyzy kóktemgi sý tasyǵan kezinde ótedi. Zertteýlerge qarasaq, sońǵy 70 jylda jaýyn-shashyn mólsheri esh ózgermegen eken, – deıdi Reseı Ǵylym akademııasy Oral bólimi Orynbor ǵylymı ortalyǵynyń geoekologııa bólimi meńgerýshisi, geografııa ǵylymdarynyń doktory Iýrıı Nesterenko.
Ǵalymdar sońǵy jyldary óńirde aýa temperatýrasy kóterilip kele jatqanyna alańdap otyr. Basseın aýmaǵynda sharýashylyq qyzmeti de jyldan jylǵa kóbeıip keledi. Sý paıdalaný máselesine ǵylymı esep kerek. Iýrıı Nesterenkonyń aıtýynsha, Orynbor oblysynda adam qoly tımegen, ózgermegen múıis joq. Árıne, qazir sharýashylyq maqsatqa paıdalanylyp otyrǵan jerdi ıgermeı bos qoıý múmkin emes, sondyqtan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy alqaptardyń ónimdiligin arttyrý qajet.
– Jaıyq ózeniniń sý qoryn kóktemde tasytpaı, sý qoımalarynda saqtap, jaz boıyna shektep jiberý, qatty tasytpaý kerek, birqalypty bolýy kerek, – deıdi reseılik ǵalym.
«Jaıyq – jáı ózen ǵana emes, úlken ekojúıe. 21 jyl boıyna másele kóterip, búginde bizdiń qol jetken nátıjemiz – memleketaralyq kelisimge qol qoıylýy. Osy jyldary bizdiń qaıyq joryǵynda ekspedısııa quramynda elimizdiń Parlamenti Senaty men Májilisi depýtattary, Almaty qalasy máslıhaty depýtaty, saıasatshylar, ǵalymdar, belsendi azamattar qosyldy. Jaıyqtyń taǵdyry – halyqtyń taǵyry!» – deıdi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isi jáne otbasy-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Elena Tarasenko.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Oral – Elek – Oral
Sýret avtordiki