Álemdi otbasy qundylyqtary alańdatady

Birneshe jyldan beri «Eýrazııa» kınofestı­vali­niń aıasynda qysqa­metrajdy jáne tolyq­metrajdy fılmder baıqaýy qatar ótkizilip keledi. 13 fılm engen bıylǵy halyqaralyq tolyqmetrajdy fılmder baıqaýyna Sýleı­man Sısse (Malı), Kırıll Razlogov (Reseı), Talǵat Temenov (Qazaqstan), Elchın Mýsaogly (Ázerbaıjan), Rýsýdan Glýrdjıdze (Grýzııa), al 30 fılm engen halyqaralyq qysqametrajdy fılmder baıqaýyna Erlan Nur­muhambetov (Qazaqstan), Iman Kamel (Mysyr), Kıro Rýsso (Bolıvııa), Sergeı Dvorsevoı (Reseı), Lýna Van (Qytaı) sekildi bel­gili kınematografıster qazylyq etti. Bular­dan ózge FIPRESSI jáne NETPAK-tyń quramy­na engen qazylar alqasy da jumys istedi.

Sonymen, álemniń túkpir-túkpirinen kelgen fılmder týraly nendeı oı túıdik? Eýropa men Azııa elderiniń kınematografısterin qandaı máseleler mazalaıdy? Búgingi tirshilik, álem, ondaǵy adamnyń orny týraly ol fılmder ne deıdi? Osynaý mańyzdy máse­lelerdiń túıinin tarqatýda Eýropa men Azııa kınosynda uqsastyqtar men aıyrmashylyqtar bar ma? Shyn máninde, konkýrstyq baǵdar­lamalarda kórsetilgen fılm­dermen tanysqanda, bizdi mazalaǵan da osy suraqtar boldy.

Eń aldymen, senimmen aıta ala­tynymyz – tolyqmetrajdy fılm­der baıqaýynda úzdik degen shyǵarmalardyń óte kóp bolýy. On úsh elden kelgen bul fılmderdiń árqaısysynda, meıli ol qandaı kınematografııalyq stıl­de túsirilsin, óz elindegi mańyzdy degen áleýmettik, ulttyq, moraldyq, psıhologııalyq máselelerdiń kórinisinen habar beretini baıqaldy. Mysaly, «Bir kún» (2017, rej. Lı Iýn-gı, Ońtústik Koreıa) fılmi bir qaraǵanda, koreı kınosy men teleserıaldarynda óte jıi kóri­nis tabatyn o dúnıelik bolǵan adam­nyń elesi týraly sekildi kórin­genimen, búkil atmosferasy jaqy­nyńdy joǵaltýdyń qasiretine, qı­mastyq sezimge tunyp turǵanyn baı­qaısyz. Fılm ólim men qoshtasý týraly baıandaıdy. Rejısserdiń aıtýynsha, fılm úsh jyl buryn Ońtústik Koreıada apatqa ushyraǵan «Seýl» kemesinde qaza tapqan adamdardyń rýhyna arnalǵan. «Qaza tapqandardyń arasynda kishkentaı balalar da óte kóp boldy. Koreı qoǵamy áli kúnge deıin sol apattyń qasiretin umyta almaı keledi. Fılmimde osyny kórsetkim keldi», deıdi rejısser.

«Jol beketi» (2017, rej. Fam Hong An, Vetnam) atty taǵy bir fılm Vetnam elindegi, ásirese onyń alys óńirlerindegi otbasylarda jıi oryn alatyn er adamdardyń tarapynan áıel men balalarǵa jasalatyn qııanat, qatygezdik, zorlyq-zom­bylyq sııaqty máselelerdi baıan­daıdy. Rejısserdiń aıtýynsha, vet­namdyq otbasylarda áıelden góri er adam erekshe yqylasqa ıe. Iаǵ­nı, otbasy ómiri er adamnyń ornatqan qaǵıdalaryna tolyq ba­ǵyn­dyrylǵan. Fılmde osyndaı otbasylardyń birindegi tragedııany kórsetedi: múgedek qyzynyń ólimine óziniń týǵan ákesi sebepshi bolady.

Rejısserdiń ózi kórermenmen bolǵan kezdesýde «Jol beketi» fılminiń tolyǵymen Vetnam eliniń qarjysyna túsirilgenin jáne túsirilim tobyna engen barlyq mamandardyń vetnamdyqtar ekenin málimdedi. Memlekettik kınostýdııalarda jyl saıyn 10-nan astam kórkemsýretti, 20 derekti jáne onshaqty anımasııalyq fılm túsiriletinin, oǵan qosa je­ke kompanııalardan shyǵyp júr­gen fılmderdiń sany jyl ótken saıyn kóbeıip kele jatqanyn eskersek, búgingi Vetnamda kı­no ón­dirisine erekshe nazar aýda­ry­lyp otyrǵany baıqalady. Kıno­­óndiristiń damýy kórkemdik sa­pasy joǵary fılmderdiń jıi túsirilýine jáne olardyń halyq­aralyq kınofestıvalderde aıtýly júldelerge ıe bolýyna yqpalyn tıgizip júr. Mysaly, «Qoryqpa, Bı» fılmi 2010 jyly Kann festıvaliniń «Syn aptalyǵy» baǵdarlamasyna shaqyrylyp, eki júldege ıe boldy. Nemese belgili rejısser Dang Nıat Mınniń «Otty jyldar» fılminiń Vetnamda, basqa elderde ótken festıvalderde erekshe nazarǵa ilingenin atap ótýimiz kerek. Endi mine, «Jol beketi» fılmi de búgingi Vetnam kınosynyń jaq­sy deńgeıde ekenin dáleldep, «Eýra­zııa» kınofestıvalinde qazylar alqasynyń arnaıy júldesin ıelendi.

Jalpy, baıqaýǵa qatysqan barlyq tolyqmetrajdy (qysqametrajdy fılmderdiń de basym kópshiligi) fılmderdiń negizgi leıtmotıvi – shańyraq, otbasy jáne ondaǵy qundylyqtar. Bir fılmderde otbasylyq qundylyqtar arqyly halyq mentalıtetiniń qanshalyqty ózgeriske ushyraǵanyn kórsetse, endi bir fılmderde jeke adamnyń ishki, syrtqy álemdegi orny týraly baıandaıdy. Osy turǵydan alǵanda, ásirese, «Anar baǵy» (2017, rej. Ilgar Nadjaf, Ázerbaıjan), «Meniń baqytty otbasym» (2017, rej. Nana Ekvtımıshvılı, Saımon Gross, Grýzııa) fılmderin erekshe atap ótýimiz kerek.

Tbılısıde úsh bólmeli páterde 25 jyldan beri ata-anasymen, kúıeýi jáne er jetken balalarymen, kúıeý balasymen birge turyp kele jatqan orys tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Manananyń ishki sezimderine qurylǵan «Meniń baqytty otba­sym» fılminde ǵasyrlar boıy myzǵymaı kelgen grýzın ot­ba­­­syn­daǵy qundylyqtardyń, ult­tyq bolmystyń ózger­ge­ni óte názik ıirimdermen kórsetiledi. Kıne­matografııalyq forma, stıl tur­ǵysynan tamasha berilgen bul otbasyndaǵy hıkaıa ondaǵy turyp jatqan úsh býyn ókilderiniń arasyndaǵy rýhanı baılanystyń ajyraǵanyn baıandaıdy. Otba­syndaǵy aldyńǵy býynnyń (sek­senge taıap qalǵan qarııalar) orny ótkenniń jańǵyryǵy sekildi ǵana áser qaldyrady. Qarııalardyń úni álsiz. Balalary men nemereleri olarmen sanaspaıdy, sózin ótkize almaıdy. Al orta býyn ókilderi (Manana men kúıeýi) tomaǵa tuıyq, kún saıyn qaıtalanatyn birqalypty ómirge úırenip qalǵany sonshalyq, ony esh ózgertkisi kelmeıdi (kúıeýi). Biraq, otbasyndaǵy birqalypty ómir Manananyń kenet basqa páterge kóshýimen buzylady. Jas býynnyń (qyzy men uly, kúıeý balasy) aldyńǵy býyn ókilderimen ara-qatynasynda da anaý aıtqandaı rýhanı jaqyndyq sezilmeıdi. Úsh býynnyń ózara qatynasy ártúrli daýysta aıtylyp jatqan hordy eske túsiredi. Biraq, daýystar buzylǵan, tembr, boıaýy turǵysynan birimen biri úılespeıdi. Tipti grýzınder úshin tek otbasylyq qana emes, ulttyq qundylyqtardyń da keremet úlgisi bolyp sanalatyn dastarqan basyndaǵy dástúr de buzylǵan.

Osy fılmniń taqyrybymen úndes taǵy bir «Anar baǵy» atty fılmde otbasy qundylyqtarynyń kúıreýi tipti jaqyndaryna ǵana emes, urpaqtan urpaqqa jetken amanatqa qııanat jasalatyn (12 jyl habar-osharsyz ketken uly ákesiniń ómir boıy baǵyp-baptaǵan anar baǵyn satyp, aqshasyn alyp, Reseıdegi jańa otbasyna attanady) tragedııamen ulasady. Fılmniń ón boıynan A.Chehovtyń «Shıe baǵy» pesasynyń taqyrybymen, atmo­sferasymen úndestigi baıqalady.

Joǵaryda atalyp ótken eki fılmniń taǵy bir ereksheligi – ak­terlik quramynyń myqtylyǵy. Basty keıipkerlerdi somdaǵan akterlerdiń «Úzdik er adam róli» («Anar baǵy», Gýrban Ismaılov. Fılm budan ózge qazylar alqa­synyń arnaıy júldesimen marapat­taldy), «Úzdik áıel róli» («Meniń baqytty otbasym», Iıa Shýlıashvılı) júldelerin ıelenýi eki eldiń kınosynda da tamasha akterlik mektep­tiń dástúri úzilmegenin taǵy bir dá­leldedi.

Jalpy, adam balasy úshin úı  syrtqy álem týdyratyn úreı men qorqynyshtan saqtaıtyn, basyna qaýip tónse qorǵana alatyn mekeni bolýy kerek qoı. Biraq «Eýrazııa» kınofestıvaliniń baǵdarlamasynda kórsetilgen fılmder bul qaǵıda týraly basqasha pikir týǵyzady. Iаǵnı, tynyshtyq buzylǵan zamanaýı álemde tipti úı de keıipkerlerine qorǵan bola almaıdy. Keıipkerler tek syrtqy álemde ǵana emes, úıde de qorǵansyz. О́mirdiń qıyndyq­tarymen betpe-bet kelgende olar únemi jalǵyz. Árqaısysy óz betinshe qorǵan izdeıdi, biri jeńilip jatsa, endi biri rýhanı qorǵanysty dinnen, mahabbattan t.b. izdeıdi. Bul ásirese, «Aqymaq qus» (2017, Qytaı, rej. Hýan Szı, Rıýdzı Osýka), «Tynyshtyq daýysy» (2017, Úndistan, rej. Bıdjýkýmar Damodaran), «Qaraqshy qyz» (2016, Izraıl, rej. Hagar Ben-Asher), «Arıtmııa» (2017, Reseı, rej. Borıs Hleb­nıkov) fılmderinen kórinis tapty.

Italııalyq neorealızm kıno­synyń stılin eske túsiretin «Aqy­maq qus» fılminiń keıipkerlerin negi­zinen qalanyń tar, las kósheleri­nen kóremiz. Tipti olar mekendeıtin tar úıdiń ishinde de kóshedegideı úreı, qorqynysh qatar júredi. Atasy men ájesiniń qolynda ósken Lınn atty jasóspirim qyz úshin syrtqy álem de, úı ishindegi keńistik te qorǵan bola almaıdy. Qyzdyń ishki álemindegi mazasyzdyq úıdegi úlkenderdiń sharasyzdyǵymen únemi astarlasyp jatady. Nemese «Tynyshtyq daýysy» atty úndi fılminde tabıǵaty jaıqalǵan ný ormannyń ishinde ornalasqan, qustyń uıasy sekildi shaǵyn úı de maskúnem ákesimen birge turyp jatqan jas bala úshin baqyttyń mekenine aınala almaıdy. Munda da ákeniń balaǵa degen jylýy joq. Al bala úshin jupyny úıde jyly sezimge bóleıtin jalǵyz sát bar: ústel ústindegi qorapshadaǵy oıynshyqtar, dápter. Osy qorapshany jıi-jıi ashyp, ishindegi zattardy qolyna ustaýy – saǵym bolyp alystan elesteıtin balalyq shaǵynyń jalǵyz kýási ispetti. Ol úshin úı – osy shaǵyn korapsha. Biraq bul fılmde aldyńǵyǵa qaraǵanda, úıdiń, otba­synyń jylýyn kórmegen bala úshin qorǵan bola alatyn jalǵyz meken – býdda monastyryn usynady. Jalpy, sońǵy jyldary «Eýrazııa» kınofestıvaliniń baǵdarlamasynan qoǵam, ondaǵy jeke adamnyń orny, áleýmettik jaǵdaıy, ishki psıhologııalyq kúıi kádýilgi dástúrli úndi fılmderine múldem uqsamaıtyn shyǵarmalardy jıi kórip júrmiz. «Tynyshtyq daýysy» sondaı fılmderdiń qatarynan ekenin aıtýymyz kerek.

Atmosferasy úılesimsizdik pen sýyq sezimge tunyp turǵan úıdiń (páterdiń, bólmeniń) beınesin «Qaraqshy qyz», «Arıtmııa» (FIPRESSI júldesiniń ıegeri), qysqametrajdy fılmder baıqaýyndaǵy «Úılesimsizdik» (2017, rej. Vıktor Kıslov, Reseı), «Saz-mahabbat» (2017, rej. Aıgúl Aqsambıeva, Qazaqstan) t.b. fılmderinen de kórýge bolady. Alaıda aldyńǵylaryna qaraǵanda otandyq qysqametrajdy fılm sońynda baılyq pen baqyttyń lebi esip turǵan taǵy bir úıdiń beınesin usynady. Tek mundaı keńistik keıipkerlerdiń birin-biri keshirgen soń ǵana paıda bolady. Iаǵnı, baqytty úıdiń kepili – keshirim degen oı aıtylady.

Úı, shańyraq, otbasy qun­dylyqtaryn kórsetýde «Eýra­zııa-2017» kınofestıvaliniń Gran-prı júldesin jeńip alǵan «Oralman» (2017, rej. Sábıt Qurmanbekov, Qazaqstan) jáne eki birdeı júldeni («Úzdik rejıssýrasy úshin», NETPAK) ıelengen «Kentavr» (2017, rej. Aqtan Arym Qubat, Qyrǵyzstan) fılm­deriniń ózgelerden oqshaý turǵanyna nazar aýdarýymyz kerek. Rýh, erkindik, baýyrmaldyq sııaqty taqyryptardy arqaý etken «Kentavrda» bas keıipkerdiń otbasy (mylqaý áıeli men balasy) ómir súrip jatqan úıdiń ishi jupyny bolsa da, jylylyq, úılesimdilik seziledi. Áıtse de fılmniń sońynda keıipker úshin jumaqpen para-par bul meken qańyrap, bos qalady (áıeli balasyn alyp, úıden ketedi). Biraq aýyldaǵy qyl kópirdiń ústimen úıine oralǵan anasynyń janynda kele jatqan balaǵa til bitip, «Ata» degen sózdi aıtady. Iаǵnı, munyń aldynda ǵana qańyrap qalǵan shańyraǵynyń otyn sóndirmeıtin, ákesiniń isin jalǵastyratyn urpaǵy oraldy. «Kentavrdaǵy» úı, otbasy – urpaq jalǵastyǵy degen maǵynada kórinis tabady.

Búgingi qazaq qoǵamy úshin eń ózekti taqyryptardyń birin qoz­ǵaǵan «Oralman» fılmindegi alys­taǵy Aýǵan jerinen talaı qıyn­dyqty bastan ótkerip, ata­meke­nine saǵynyshpen oralǵan keıip­kerlerdiń ázirge jeke úıi bolmasa da, búkil qazaq dalasyn, Qazaq elin ózderiniń baspanasyndaı qabyl­daıdy. Olar úshin, eń aldymen, Atameken qymbat. Joǵaryda atalyp ótken fılmderdegideı otbasynyń kúıreýi, psıhologııalyq daǵdarys, kúızelis sekildi saryn bul fılmde kezdespeıdi. Kerisinshe, otbasynyń ishki beriktigi, tutastyǵy seziledi. «Oralman» fılminde úı, shańyraq – bul ata-babańnyń kindik qany tamǵan jer, atamekeniń degen maǵynada usynylady.

Baıqaǵanymyzdaı, eki fılmde de shańyraq, otbasy máseleleri ult tutastyǵy, birligi sııaqty asa ózekti taqyryptarmen astarlasyp, ushtasyp jatyr. Iаǵnı halyqaralyq tolyqmetrajdy fılmder baı­qaýynyń baǵdarlamasyndaǵy bú­gingi Ortalyq Azııa, sonyń ishinde qazaq, qyrǵyz kınosy osynysymen erekshelendi.

Jalpy, bıylǵy «Eýrazııa» kınofestıvali júlde jaǵynan qazaq kınosy úshin jemisti boldy. Eger «Oralman» tolyqmetrajdy fılmder baıqaýynda Gran-prı júldesin ıelense, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń túlegi Meıirjan Sandybaevtyń «It» anımasııalyq fılmi qysqametrajdy fılmder baıqaýynyń bas júldesin jeńip aldy. Al jas rejısserler Shárıpa Orazbaevanyń «Sileýsin» jáne Aıan Naızabekovtiń «Essizdik» atty jobalary festıval aıasynda ótken «Eýrazııa spatlaıt» pıtchınginiń jeńimpazdary atandy.

Názıra RAHMANQYZY, kınotanýshy, ónertaný kandıdat