...Arbakesh aqsaqal delbeni taǵy bir silkidi, qyr asyp qulaǵan arba quldyrań qaqty. Nege eken bilmedim, ózimnen-ózim tańqalatyndaı bolyp otyrmyn. Quddy bir qursan qalpymda ǵajap keıipke berilgen kúıi tolǵamdy sóz tappaı ańtaryla oıǵa berilip, áldene izdeımin, múmkin janyma keregi ózdiginen tabylatyn sekildenedi. Kim biledi, keshegi qońyrqaı tartyp jelemiktengen shýaqty ádemi keıiptegi saǵynysh boıaýly kóńildi baýraǵan áspetti sezingendeı sátte qaldym... Qaıdan ekenin bilmeımin, bir qyzyǵy, áıteýir, esime endi túsip otyr, jaryqtyq Qarataýda ańyzǵa bergisiz bir áńgime bar. Qara shal aıtyp otyratyn, myna Kelinshektaýyńyzda qyzyq áńgimeniń sulbasy bolyp emis-emis sýyrtpaqtalyp jetetin oqıǵa oralady, ol bylaı aıtylatyn edi:
Jasaýy daıyndalyp jatqan bolashaq kelinderge naqyl retinde saqtalǵan ańyzdyń sulbasy baıandalady. «Álde júz, álde myń jyl buryn teriskeıde áıgili baı ótipti. Álgi baı aýzy ýáli, aqyly men dáýleti parapar kisi kórinedi. Sol kisiniń qylyǵy tátti qyzy bolǵan eken. Sol qyz maıysyp, tolqyp boı jetipti. Tana kózi talaıdyń ishine shoq túsiripti. Kúngeı elinen teńi tabylypty aqyry. Álgi baı jalǵyz perzentimnen aıarym joq dep, eki jasqa batasyn beripti, jasaýyn bólipti deıdi. Jasaýdy kórgen aqyn nesheme kún qıssa etip jyrlasa da, sýrettep taýysa almapty desedi. Otaýdyń úzdik dódegesi marqanyń júninen basylyp, baý-basqury jibek jipten toqylypty. Shańyraǵyn altynmen aptap, ýyǵyn kúmisten qaptapty. Bar jıhaz jasaýdy túıege teńdep, al, rıza bol qalqam dep, ákesi kerýenniń bas jibin qyzynyń qolyna ustatqan kórinedi. Kerýen yrǵalyp-jyrǵalyp Qarataýdyń qyrqasyna kóterilipti. Qyzy qurǵyr dúnıege bir taban jaqyn bilem, sol arada túıelerdi shógerip, jasaýdy qaıyra bir kózden ótkizipti.
Sóıtse, ıtaıaǵy jaı órik aǵashynan shabylǵan eken. Muny kórgen qyz: «Ákem sarańdyq jasapty, ıtaıaǵymdy kúmisten soqtyrmapty» – dep kúıeý jigitti aýylyna qaıyra shaptyrypty. Kúmis ıtaıaqqa jumsaǵan kórinedi. Bar dáýletin sypyryp, arttyryp jibergen aqyldy áke álgi sózdi estip, qyzyna qatty nalypty. Sóıtip, qyzyna qapalanyp, «tas júrek ekensiń, tas bol», – dep teris batasyn beripti. Ol kezde ǵoı qarǵystyń dóp darıtyn ýaǵy bilem álgi shógip jatqan túıeler, buıda tartqan qalyńdyq solaıymen turǵan jerinde tasqa aınalyp qalypty. Bıik shyń Kelinshektaý atalypty. – Jyldar ótip, jyljyp, ýaqyt ozypty. Bul dúnıede nesheme urpaq aýysypty – qoldan qashaǵandaı. Álgi tas túıeler tizilip jatyr deıdi, áli kúnge kelinshek músini tamyljyp turǵan kórinedi.
Kelinshektaý... Kún jelkemdendi me, kóz ushyndaǵy Qarataýdyń tańǵy kerbez kelbetin ǵaıyptan munar kólegeılep, sup-sur keıipke oraı bergeni nesi eken?
...Aldymen kózge túsetini oramalyn jelkem jel jelpigendeı bolǵan qyzdyń keıpi kóz aldyńda turady... Alystan qarasań órnekti keıip beretin sýret dersiz. Bir qaraǵanda qııalyńyzǵa qanat bitip ketkendeı bolady, kúısep turǵan arýana ma dep qalasyz, kerýenniń sulbasy eken ǵoı dep bir oılaısyz. Kósh endi ǵana ornynan qozǵala bergendeı eken. Shógip jatqan túıeler endi oryndarynan tura bastaǵandaı edi. Taýdyń umar-jumar sátiniń qozǵalysyn ańǵartqandaı. Tańǵy shapaqqa oranǵan araıly nur erekshe keıipti kelinshektiń kelbetin alaýlatyp jiberdi. Teriskeıden esken samaldan syńsyp shyqqan bir ún keledi. Beıýaqtaǵy aýylmen qoshtasyp bara jatqandaı qyz kóshi uzady, taýdyń ár tasy jel ekpinimen qubylyp syńsyǵan qalpy myń ózgerip, qaıyrym áýenin soza túsetindeı, keıde úzilip baryp syńsyǵan áýen joǵalǵandaı izim-qaıym joq bolyp ketedi. Qaıdan ekeni belgisiz, osy sát meniń esime Qara shal aıtatyn tańdanysqa toly qııalǵa bergisiz bir ańyz oralyp, ón boıymdy tolqytyp, áldılep terbetkendeı, eriksiz aıalaıdy.
Jaryqtyq Qarataý ol kezde ón boıy aıtyp taýysa almastaı ǵajaıyp bir kerim kórinisti elestetetin peıishtiń ishindegi tamsandyrar taý eken. Basynda myń buralyp bulaq aǵyp, tóskeıinde neshe túrli boı tiktegen aǵash ósip, qoıny tolǵan qatparly asyl qazyna baýraıy kóz jaýyn alǵan kókmaısa bolypty. San túrli saıraǵan qustar men dalany andyzdaı kezgen ańdar sonda eken. Adam ata men Haýa ana peıishte ázázildiń sózine ılanǵan kúıi, Alla taǵala tyıym salǵan jemisti ashkózdikpen jep qoıady. Sonda olar ózderiniń ústerinen peıishtiń kıimderiniń túsip qalǵanyn, jalańash ekendikterin kórip, qatty qysylypty. Uıat qysyp, uıatty jerlerin jabý úshin peıishtegi jemis aǵashtarynan japyraq berýdi suraıdy. Adam ata men Haýa ananyń Alla taǵala jeýge tyıym salynǵan jemisti jep, kúnáhar bolǵandyǵyna qatty qapa bolyp turǵan eken. Sonda da Adam atanyń tilegin jerge tastamaı, tórt japyraq beredi. Adam ata men Haýa ana japyraqtarmen uıatty jerlerin jabady. Alla taǵala taýdyń Adamǵa nege japyraq bergenin suraıdy. Sonda taý: E, jaratýshym, Adamdy óziń jarattyń, Perishteler, taý men tas, júgirgen ań, ushqan qus – bárin Adamǵa sájde etkizdiń. Ulyq ta kinási úshin qulyn óltirmeıdi. Seniń súıikti Adamyńnyń jalańash turýyn laıyq kórmedim, Seni qurmet tutqandyqtan, Adamǵa japqysh berdim, – deıdi.
Alla taǵala taýdyń sózin maqul kórse de, óziniń ruhsatynsyz, Adamǵa japyraq bergeni úshin, ony aıypty sanaıdy. Taýdy bar salasymen, ańǵarymen Adam atanyń ıgiligi úshin Alla taǵala jerge túsiredi. Alla aldynda Adam atanyń jasaǵan kúnásyna uıalyp, taýdyń túsi qaraıyp ketedi. Sodan bastap bir qyzyǵy halyq taýdy Qarataý atap ketken desedi.
Al endi úlkender aıtatyn myna ańyz da osymen úndesip jatqandaı... «Alla taǵala Adam atany peıishtiń tórinde topyraqtan jaratyp, onyń janyna jan salady. Sonda Adam atanyń kózi arshydaǵy «Qudaı bir, Muhamed alekı-salam – qudaıdyń paıǵambary» degen jazýǵa túsedi. Adam ata bul jazýdy kórip, oıǵa qalady. Alla taǵalladan Adam ata mynadaı habar alady: Ol perzentterińniń biri seniń, meniń pendem jáne paıǵambarym, búkil álemniń shapaǵaty, paıǵambarlardyń baqyt saltanaty. Seniń áýletińnen bireýi kúnáhar bolyp, Muhamed aleıhı - salamǵa toba qylyp, keshirim surasa, men onyń kúnásyn keshiremin». Bul sózdi estigende «Men kúnáhar bolsam, ol shapaǵat qylady-mysh. Men ata, ol meniń balam bolsa, ol qandaı sóz?» – degen pikir týyp qalady. Sonda Alla taǵala Jábireıilge Adam atanyń kóńilindegi pikirin qyryp alyp, peıishtiń bir jerine kómip tastaýdy pármen qylady. Jábireıil Alla taǵalanyń pármenin oryndaıdy. Adam atanyń kóńilinen qyryp alǵan astam pikirdi aıtylǵan jerine kómip tastaıdy. Sodan jemis aǵashy ósip shyǵady. Ol keıin Adam ata men Haýa ananyń peıishten shyǵýyna sebep bolady. Jábireıil Adam atanyń janyn aýyrtýǵa batyly barmaı, onyń kóńilindegi pikirdi taza qyryp almaǵan eken, qalǵan qaldyǵynan nápsi paıda bolady.
Dúnıeni topan sý basqanda sý Qarataýdan asyp, peıishtiń qaqpasyna deıin jetipti. Sonda álgi jemistiń aǵashynyń bir sabaǵy sýǵa túsken eken. Topan sý qaıtqanda, Nuh paıǵambar ony kórip, Alla taǵaladan aqyl suraıdy. Alla taǵala Nuh paıǵambarǵa bul jemistiń peıishti búldirgenin, biraq onyń qasıetin ózgertkenin, jerge egýge bolatynyn aıtady... Nuh paıǵambar jemis aǵashynyń sabaǵyn Qarataýdyń etegine egedi. Sodan búldirgen ósip, kóktem kelgende kókoraı shalǵynǵa oranyp, ádemi áspet alatyny sol kezeńnen dep oılaısyz. Kóz jaýyn alǵan jaquttaı móldiregen búldirgenniń bir ýysyn aýyzǵa salǵanda raqat sezimge berilgenińizdi eriksiz eske alasyz. Shirkin Qarataý dep tamsanatynyńyz da sodan shyǵar bálkim. Shirkin, Qarataý...
Jel ýildeı soqty. Samal syrnaılatyp kep berdi. Kelinshektiń sáýkelesi janaryńdy kólegeıleı berdi... Shógip jatqan túıeler ıyqtaryndaǵy júkterin qomdap, oryndarynan turýǵa qamdana bastaǵandaı. Kósh ilgeri-keıindi uzaq saparǵa qozǵalǵandaı bir sát. Túıege artylǵan sansyz teńder qozǵalǵan saıyn syqyr-syqyr etedi. Sáýkelesiniń astynda jelbiregendeı bolǵan jaýlyǵy shyǵar da, bálkim solaı elesteı me eken. Tas músinder syńsyp án salatyndaı, qulaqqa muńly áýenniń qaıyrymy jetkendeı bir ún keledi. Álde bozdaǵan túıeler me? Alysqa attanyp bara jatqan Kelinshektiń syńsyǵan úni me eken?!
Etekte teriskeıge qaraı myń burala qasha jónelgen Arpaózenniń ıir-ıir arnasy jyltyraıdy. Sol Arpaózenniń arnasynda 2765 shımaıly irili-usaqty tastardy ushyratasyz. Qarataýdyń shımaıly tastary bizdiń zamanymyzdan buryn 2 myńjyldyq pen orta ǵasyr aralyǵynda tastarǵa shekilgen ǵajaıyp sýretter aldyńyzdan shyǵady.Ondaı tańbaly tastar, Qarataýdyń shatqaldary men saılarynda kóptep ushyrasar edi. Máselen, Koıbaǵar saıynda 3045 órnekti tasty keziktiresiz. Olar tik, qııa jartastar men irili-usaqty qoı tastarǵa qashap salynǵan. Maıdamtal saıyndaǵy buǵy men taýtekeniń sýretteri bizdiń zamanymyzdan burynǵy 1 myńjyldyqtyń ortasyndaǵy jartastaǵy sýretter ekenin ǵalymdar aıǵaqtap otyr. Bul tastardaǵy sýretter kóshpeli taıpalardyń salt-sanasyn, dinı tanym-túsinigin, yrymdaryn ádet-ǵuryptaryn bildirse kerek. Onda qaldyrǵan ańdar men haıýanattardyń nobaılaryn, baılyq pen kúshtiń sımvoly retinde túıe keskinin keltiredi. Keıingi jyldary belgili bolǵan 50-ge tarta júk arbalarynyń sýretteri de osy óńirge tán bolyp keledi. Qarataýdy mekendegen kóshpeli taıpalar ań men qusty erekshe qadir tutyp, olardy ıe, táńiri, pir dep sanaǵanyn bilemiz. Qazaqta eshkiniń ıesin «Shekshek ata», qoıdyń pirin «Shopan ata», túıeniń pirin «Oısylqara», iri qaranyń táńirisin «Zeńgi baba» dep tórt túlik maldy asa qadirleýden týǵan ekenin jatqyzýǵa bolady. Qarataýda ushyrasqan kóptegen tańbalar sýretteri negizinen mal ósirýmen aınalysqan taıpalardyń kóktemgi, kúzgi mal tóldetý, kúıek, kúzem alý naýqandarynda ótkiziletin salt joralǵylardy bederleıdi. Qarataýdyń shımaıly tastary jergilikti halyqtyń baıyrǵy rýhanı ómirin kórsetetin birden-bir qundy kóne mádenı eskertkishi sanalady. Osynyń bárin aıǵaqtaǵandaı Arpaózen shımaı tastardyń mańdaıyn sıpaǵandaı shymyrlap aǵady. Kelinshektaý kerbez kúıi aǵarańdaı túsedi. Kelinshektaý dese Kelinshektaý... Syńsyǵan tas músinder... Qarataýdy bódeneniń bytpyldyq-bytpyldyq úni terbeıdi.
Kelinshektaý... Nege ekenin qart Qarataýǵa ádemi áspet bergendeı aıryqsha keıip tanytady.
Saparbaı PARMANQUL, «Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy